Kásipodaqtar – azamattyq qoǵamnyń ajyramas bóligi

Senbi, 21 shilde 2012 7:40

Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Qazaqstannyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» atty baǵdarlamalyq maqalasy kóptegen saýaldarǵa jaýap izdettirýde. Sonyń biri bizge de tikeleı qatysty der edim. О́ıtkeni, búgingi kúni qoǵamda mynadaı suraqtar jıi týyndaıdy: kásiptik odaqtar nemen aınalysady, kásiporyndarda eńbek daýlaryn sheshýdegi olardyń róli qandaı, jumyskerlerdiń quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaý isinde olardyń fýnksııalary qandaı, kásiporyndarda jumysty uıymdastyrýda olar jumys berýshilerdiń quraly bolyp tabyla ma, eńbekti qorǵaý jáne qaýipsizdik sharalary olarǵa táýeldi me, memlekettik organdarmen ózara qatynastary qandaı? Osy suraqtardyń barlyǵyn bir pikirge biriktirýge bolady – Qazaqstan kásipodaqtary qazirgi zamanǵy azamattyq qoǵamnyń ajyramas bóligi me nemese tarıhı kúni bitken saıası júıeniń qaldyǵy bolyp tabyla ma?

Senbi, 21 shilde 2012 7:40

Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Qazaqstannyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» atty baǵdarlamalyq maqalasy kóptegen saýaldarǵa jaýap izdettirýde. Sonyń biri bizge de tikeleı qatysty der edim. О́ıtkeni, búgingi kúni qoǵamda mynadaı suraqtar jıi týyndaıdy: kásiptik odaqtar nemen aınalysady, kásiporyndarda eńbek daýlaryn sheshýdegi olardyń róli qandaı, jumyskerlerdiń quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaý isinde olardyń fýnksııalary qandaı, kásiporyndarda jumysty uıymdastyrýda olar jumys berýshilerdiń quraly bolyp tabyla ma, eńbekti qorǵaý jáne qaýipsizdik sharalary olarǵa táýeldi me, memlekettik organdarmen ózara qatynastary qandaı? Osy suraqtardyń barlyǵyn bir pikirge biriktirýge bolady – Qazaqstan kásipodaqtary qazirgi zamanǵy azamattyq qoǵamnyń ajyramas bóligi me nemese tarıhı kúni bitken saıası júıeniń qaldyǵy bolyp tabyla ma?

Qazaqstan Respýblıkasy Ká­sip­odaqtar federasııasynyń tór­aǵasy retinde maǵan jáne meniń áriptesterime osy suraqtarǵa jıi jaýap berýge týra keledi. Qazaq­stan­dyq kásipodaqtardyń bizdiń qoǵamdaǵy róli men maǵynasy nede ekendigin jaqsy biletin adamdardy jıi kezdestirý múmkin emes ekendigin moıyndaý qajet. Kópshilik úshin kásipodaq uıym­da­ry áli kúnge deıin ózine jáne otbasy músheleri úshin shıpajaılar men demalys úılerine, lagerlerge joldama alýǵa múmkin bolatyn kóz retinde qalyp otyr. Mundaǵy paradoks keleside. Dál osy adamdar kásiporyndarda qan­daıda bir daýly jaǵdaılardy, memleket deńgeıinde kóteriletin áleýmettik máselelerdi sheshken kezde kásipodaqtar belsendi usta­nymdy ustanǵanyn talap etedi. Bir jaǵynan kásipodaqtarǵa ke­ńes­tik dáýirdegideı qaraıdy, ekin­shi jaǵynan qazirgi zamannyń talaptaryna sáıkes bolý kerek, bul rette óz quqyqtarymyzdy ózi­miz­diń belsendiligimizben qor­ǵaý kerek ekendigi umytylyp qala beredi.
Osy negizde, kásipodaq uıy­my­nyń búgingi tańdaǵy máni men róli nede ekendigin talqylap kó­reıik. Búkil álemde kásipodaqtar fýnksııasy birdeı: óz quqyqtary men ekonomıkalyq múddeleri úshin kúreste eńbekshilerdi biriktirý, olar­dy jumys berýshilerdiń oz­byr­lyǵynan qorǵaý, jaldamaly eńbek adamdarynyń muqtaj­dyq­ta­ryna jaýap beretin áleýmettik-ekonomıkalyq saıasatty júrgizý maqsatynda memleketke yqpal etý. Qazaqstan memlekettik táýel­sizdigine qol jetkizgen sátten bas­­tap bizdiń túsingenimiz: elimiz­diń jańa qoǵamdyq-memlekettik qu­ry­lymynda keńesten keıingi, dás­túrli kásipodaqtar eńbek­shi­ler­diń quqyqtary men múdde­le­rin qorǵaý boıynsha ózderiniń mindetteri men fýnksııalaryn qaıta qaraýlary tıis.
Qazaqstandyq kásipodaqtarǵa burynda eshbir qyzmetker júrip kórmegen joldy ótý qajet bolatyn. Bizder jańa «jumys be­rý­shi» jáne «jumysker» degen uǵym­dary bar eńbek qatynas­tary­nyń meılinshe jańa júıesin qurastyrý boıynsha naryqtyń barlyq «jarqyn jaqtaryn» ózi kórgen kásipodaq qyzmetker­leri­niń birinshi urpaǵymyz. Bir kez­deri qýatty, biryńǵaı barlyq mú­lik memlekettik menshik kezindegi barshany qamtyǵan kásipodaq jú­ıesi bolǵan Keńes Odaǵy ydyrady. Revolıýsııalyq jáne evo­lıý­sııa­lyq qaıta túrlený ýaqyt­tary­nyń talabynan ótý kerek bol­dy. Bul jańa izdenister ýaqy­ty ǵana emes, jańa kásipodaqtar, jańa Federasııa qurý ýaqyty boldy, ol qarama-qaıshy eńbek jáne kapıtal jaǵdaılarynda ju­myskerdi áleýmettik qorǵaýshy retinde óziniń zańdy ornyn naq­tylady desek artyq aıtqandyq emes. Osy kópjyldyq taıǵaq jol­dan ótken kásipodaq qyzmet­ker­le­riniń júzdegen attaryn, laýazymdaryn tizip aıta berýge bolady.
Búgingi jetistikterimizge biz kúrespen jettik. Negizinen bizdiń elimizde kásiptik odaqtardyń jańa júıesi quryldy, oılaý qabileti jańa, jumys berýshi men ju­myskerdiń ózara qatynastaryna kózqarasy jańa júzdegen kásip­odaq kóshbasshylary tárbıelendi jáne ósti. Jalpy, osy úderis ońaı bolǵan joq. Sátsizdikter de, qatelikter de, oılastyrylmaǵan she­shimder de, ózara reformalar barysy boıynsha túsinispeýshi­lik­ter de boldy. Alaıda, osynyń bar­lyǵyn bizder jeńýge kúsh-ji­ge­rimizdi saldyq, sonyń nátı­je­sin­de, búgingi tańda azamattyq qoǵam­nyń kemeldi, qajetti jáne jaýapty bóligi bolyp qalyp­tastyq.
Men Kásipodaqtar federasııasy Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń tikeleı qoldaýymen kezinde, ýa­qyt aldymyzǵa qoıǵan barlyq áleýmettik jáne saıası mindet­ter­di tutastaı alǵanda oryndaı aldy dep esepteımin. Biz 20 jyl­dyq joldy laıyqty óttik jáne óz mindetterimizdi oryndaýdy ózimizdiń azamattyq boryshymyz dep sa­na­dyq. Munyń barlyǵyn eldegi qazirgi áleýmettik ahýal da, qazaqstandyq qoǵamdaǵy biz­diń uıymymyzdyń is júzindegi be­deli de rastaıdy.
Adam quqyqtaryn qurmetteý, qanaǵattanarlyq ómir súrý jaǵ­daılaryn jáne qolaıly eńbek shart­taryn qamtamasyz etý, eń­bek­pen qamtylý múmkindikterin jaqsartý, ekonomıkalyq turaq­ty­lyqty arttyrý – munyn bar­lyǵy QR KF barlyq eńbekshiler úshin qamtamasyz etýge umty­latyn áleýmettik ádildiktiń ne­giz­gi elementteri bolyp tabylady.
Kásipodaqtardyń basty ura­ny «Eńbek adamyna – laıyqty ómir!». Kásipodaqtar federa­sııa­synyń qyzmetinde eń tómen jáne is júzindegi eńbekaqy mólsher­lerin arttyrý, onyń ýaqtyly tó­lenýi, eńbekaqy tóleýdegi kemsi­tý­lerge jol bermeý máseleleri, bıýdjet salasy qyzmetkerleriniń eńbekaqysyn tóleý júıelerin je­tildirý basym bolyp qalýda. Kásipodaqtar eńbek zańnama­sy­nyń barlyq normalarynyń, ju­myskerler men jumys berýshi­ler­diń qatynastaryn reglament­teıtin ujymdyq sharttardyń bul­jytpaı oryndalýyn qadaǵa­laýǵa mindetti.
Kásiporyndar uıymdastyrý­shylyq-quqyqtyq nysandaryna jáne menshik nysandaryna qara­mastan, jumyskerlerge tıesili tólemderdiń ýaqtyly tólenýin qamtamasyz etýge, tólem merzimi buzylǵany úshin ózine jaýap­ker­shilik alýǵa mindetti. Olaı bol­maǵan jaǵdaıda jumys berýshi men menshik ıesiniń jaýap­ker­shiligin kúsheıtý boıynsha zańdy sharalar qoldaný kásipodaq­tar­dyń quzyretine jatady.
Kásipodaqtar federasııasy mú­she uıymdarmen birlesip, «Eń­bekpen qamtý-2020» baǵdar­la­masyn iske asyrýǵa belsene qatysýda, halyqtyń tolyq jáne jemisti eńbekpen qamtylýyna yqpal etýde. Osy jumysta nazar jastarǵa, áıelderge, halyqtyń áleýmettik qorǵalmaǵan qata­ry­na, zeınetkerlik jasqa jaqyn­da­ǵan adamdarǵa aýdarylýda. Son­daı-aq jumyskerlerdi zańsyz jumystan bosatýlardan jáne ju­mys berýshilerdiń kásiporynda eńbek quqyǵynyń normalaryn bu­zýynan qorǵaý da kásipodaq­tar­dyń nazarynda bolýy tıis. Budan basqa, ulttyq tabys qury­ly­myndaǵy eńbekaqy úlesin arttyrý máseleleri de jıi kóteriletin problemalarǵa jatady.
Jalpy alǵanda, kásipodaqtar­dyń basty fýnksııasy – eńbek adamynyń quqyqtary men zańdy múddelerin birinshi kezekte múshe uıymdary arqyly kásiporyndar deńgeıinde de, jalpy, qoǵamda da qorǵaý. Keıbir aǵaıyndar biz­der­di adamdardy kóshelerge shyǵar­maı­syńdar, bizdiń talaptar týraly árbir tıisti oryndarǵa habar­lamaısyńdar dep kinálaıtynyna nazar aýdarý kerek. Mundaı bir­jaqty qadamdar bizder áleý­met­tik únqatysý sheńberinde qol jet­kizgen oń nátıjelerge ákeler me edi, tikeleı tartystar neǵur­lym mándi jetistikke jetkizer me edi degen suraqtar týǵyzady.
Meniń jáne kópshilik kásip­odaq kóshbasshylarynyń ustany­my – joq olaı bolmaýy kerek. Jalpy alǵanda, kásipodaqtardyń ulttyq narazylyǵy Qazaqstan­nyń qazirgi jaǵdaılarynda tıim­di emes. Biz olardy tarıhymyzda eń qıyn-qystaý 90-shy jyldar­da­ǵy quldyraý men daǵdarys ke­zinde de paıdalanǵan joqpyz, óıtkeni, bul bizdiń elimizdiń sol kezdegi mem­lekettik turaqty­ly­ǵy­na zııanyn tıgizetinin túsine bildik.
Kúshpen sheshiletin talaptar men urandar búgingi kúni de ózekti emes. Eger aıtqan áńgime men istegen istiń sáıkestigi týraly qozǵalsa, daýly máselelerdiń barlyǵyn beıbit kelisim joly arqyly sheshýimiz kerek. Qa­zir velosıped oılap shyǵarýdyń qajeti joq. Bizderge, ká­sipodaq qyzmet­ker­lerine árqashan mynadaı us­ta­nymdar jaqyn: «Eńbek adamyna – laıyqty ómir», «Eńbekshilerdiń quqyq­ta­ry úshin, áleýmettik ádil­dik úshin, áleý­mettik progress úshin», «Adam­sha ómir súrý múmkindigi úshin», «Jumys berýshi men jumysker túsinistigi jolynda jáne taǵy basqalar. Búgingi tańda Qazaqstan Respýblıkasy­nyń Kásipodaqtar federasııasy 26 salalyq kásiptik odaqty, 15 aýmaqtyq (oblystyq jáne Astana qalasyndaǵy) ká­sip­odaq birlesti­gin, olarda óz erki boıynsha birik­ken 2 mıllıon 139 myń 683 músheniń basyn qosatyn el eńbekshileriniń neǵurlym ókil­di qoǵamdyq uıymy bolyp ta­bylady. Kásipodaqtardyń óz gımni, týy, gerbi, kásipodaq qyz­metkeriniń etıkasy, jyl saıyn atalyp ótetin merekesi – Qa­zaq­stan kásipodaqtarynyń kúni bar.
Qazaqstandyq kásipodaq qoz­ǵa­lysynyń aldynda turǵan bar­lyq mindetter Qazaqstan Respýb­lıkasy kásipodaqtarynyń 2010-2015 jyldarǵa arnalǵan strategııasynda óziniń kórinisin tapty. Bizdiń basty strategııalyq áre­ket­terimiz birinshi kezekte eńbek­aqy tóleý salasyndaǵy kásipodaq saıasatyna negizdelgen. Kásip­odaq­tar óziniń tabıǵaty boıynsha jáne qoıylǵan talaptarǵa sáıkes laıyqty eńbek jáne onyń laı­yq­ty baǵalanýyn qadaǵalap, ju­mys­ker­ler men olardyń otbasy­lary­nyń ál-aýqatynyń artýyn turaqty qamtamasyz etýge min­detti. Bizdiń maqsatymyz – eko­no­mıkanyń or­nyq­ty damýyna ba­ǵyt­talǵan ke­shen­di de keń aýqym­dy áleýmettik-ekonomıkalyq saıasat qalyptas­ty­rý, onyń básekege qabilettiligin arttyrý jáne tu­raqty eńbekpen qamtylý, Ulttyq ómir súrý standartyn engizý esebinen Qazaqstan azamattary tabystarynyń artýyna, kedeılik aýqymynyń qys­qarýyna turaqty qol jetkizý.
Qazirgi ýaqytta qazaqstandyq­tardyń ómirin sapaly jaqsartý úshin jańa tıisti tásilder qajet. Osy ahýaldy eskere otyryp, ká­sipodaqtar birqatar zańnamalyq aktilerdi ázirleýdi jáne qabyl­daýdy talap etýde. Bul tutyný bıýd­jetiniń jáne eń tómen eńbek­aqy normalaryn retteıtin «Eń tómen tutyný bıýdjeti týraly», «Eń tómen eńbekaqy týraly» zańdarǵa qatysty. Biz jaqyn jyl­dary ishki jalpy ónimdegi eń­bekaqy úlesin 5-6%-ǵa kó­te­rý­ge jáne ónimniń ózindik qunyn­da­ǵy eńbekaqy úlesin arttyrý ar­qy­ly eńbek pen kapıtal ara­syn­daǵy qaıshylyq­tar­dy naqtyly jumsartýǵa atsalyspaqpyz.
Kásipodaqtar federasııasy St­ra­­tegııasynyń sheńberinde onyń múshe uıymdary Ulttyq ómir súrý standarty boıynsha usy­nys­tardy 2007 jyly ázirlep, Parlamentke, Úkimetke, «Nur  Otan» HDP-ǵa joldaǵan bolatyn. Olar eń tómen ómir súrý deńgeıi (tutyný kárzeńkesi), eńbekaqy tó­leý (eń tómen eńbekaqy), den­saý­lyq saqtaý, bilim jáne ǵylym, mádenıet, eńbekpen qamtylýdy qamtamasyz etý, áleýmettik saq­tan­dyrý, ekologııalyq qaýipsiz­dik­ti qamtamasyz etý, azamat­tar­dyń áleýmettik quqyqtaryn qor­ǵaý sııaqty áleýmettik qatynas­tar­dyń negizgi salalaryn qam­tı­dy. Biraz sharalar qabyldandy, is alǵa jyljı bastady. Par­la­menttiń jańa shaqyrylymynyń Áleýmettik-mádenı damý jónin­degi komıtetiniń depýtattary ká­sipodaqtardyń qatysýymen ju­mys tobyn qurdy jáne bizdiń usynystarymyzdy qaraýǵa ki­ris­ti, nátıjeli qorytyndyǵa úmit­tenetin bolamyz.
Kásipodaqtardyń taǵy bir tól mindeti – eńbek quqyǵy sala­syn­daǵy zań shyǵarý jumysyna ti­keleı qatysý. «Eńbek» kásip­odaq­tyq depýtattar tobynyń tikeleı qatysýy kezinde 2007 jyly kúshine engen Qazaqstan Respýb­lıkasy Eńbek kodeksiniń qabyl­danýy bizdiń eńbek zańnama­myz­dy eńbek salasynda jalpy ta­nylǵan halyqaralyq standart­tar­ǵa jaqyndatýǵa múmkindik ber­di. Onyń qurylymy men maz­muny elde eńbek qatynastaryn qurý men retteýdiń órkenıetti tártibin qamtamasyz etedi, ol ha­lyqaralyq praktıkaǵa tolyqtaı derlik jaýap beredi, jumys­ker­ler men jumys berýshiler múd­deleriniń teńgerimin saqtaýǵa múm­kindik týǵyzady. Kodeks ká­sip­odaqtarǵa qajetti ókilettikter men kepilderdi usyndy jáne olardyń fýnksııalaryn júzege asyrý úshin quqyqtyq alań qu­ra­dy. Eńbek kodeksine sáıkes ju­mys berýshi ujymdyq shart boıynsha uıymda áreket etetin ká­siptik odaqtyń qyzmetine jaǵdaı jasaıdy.
Eńbek kodeksinde, sondaı-aq eńbek qatynastaryn reformalaý kózdeledi. Ol eńbek rynogynyń tıimdi jumys isteýin qamtamasyz etýge, demokratııalyq jáne rynok­­tyq túrlendirýlerge jaýap be­retin jáne bizdiń elimizde bú­gingi kúni týyndap otyrǵan ha­lyqaralyq úrdisterge jaýap berýge, BSU, Birtutas ekonomıka­lyq keńistiktiń teń quqyly múshesi bolýǵa múmkindik beretin ekonomıkalyq oryndylyqtyń ju­myskerlerdiń eńbek jáne áleý­mettik quqyqtaryn qorǵaýmen úılesimdi bolýyna baǵyttalǵan.
Kásipodaqtar federasııasyna Konstıtýsııada, halyqaralyq shart­tarda kepildik berilgen aza­mattardyń barlyq quqyqtary men bostandyqtaryn, eńbek er­kindigin, qaýipsiz eńbek sharttaryna, eńbek úshin tıisti tólemdi qamtamasyz etýdi Eńbek kodek­si­ne engizýge barlyq múmkinshiligin paıdalandy. Zań boıynsha tólem quqyǵyn qamtamasyz etý maq­satynda eńbekaqy kólemi zań­na­maly bekitiledi, onyń shamasy jumyskerdiń biliktiligine, oryndalatyn jumystyń kúrdeliligi­ne, mólsheri men sapasyna qaraı ajyratylyp belgilenedi.
Kásipodaqtardyń belsendi áre­ketteriniń arqasynda árbir jumyskerge onyń úlesine sáıkes laıyqty eńbekaqyny qamtama­syz etý máselesi eńbekaqy júıe­sindegi 75 paıyzdan kem emes tarıftik bólikti bir mezgildik yntalandyrý tólemderin eskerý­siz qamtamasyz etý jolymen óz sheshimin tapty. Jumys isteıtin adam kedeı bolmaýy tıis! Budan basqa, Kodekske «Eń tómen eń­bek­aqy tóleý standarty (EETS)» uǵymy engizildi, ol aýyr ju­mys­tarǵa, zııandy (asa zııandy) jáne qaýipti eńbek sharttaryndaǵy ju­mystarǵa tartylǵan jumys­ker­lerdiń kótermeli eńbekaqysynyń normasyn kózdeıdi. Eńbek ko­de­k­sin­de, sonymen qatar, áleý­met­tik seriktestikke, ujymdyq sharttar men kelisimderdiń rólin kúsheıtýge erekshe nazar aýda­rylǵan.
Eńbek kodeksi normalarynyń shamamen 80%-y jumys berýshi men kásipodaq arasyndaǵy kelis­sóz­der arqyly retteletinin atap ótý qajet. Osy talapty jumys berýshi tarapynan elemeý kásip­oryndardaǵy daýly jaǵdaılarǵa jıi ákeledi, jumyskerlerdi zań­syz áreketterge jáne narazylyq aksııalaryna ıtermeleıdi. Mun­daı jaǵdaı­lardy boldyrmaý úshin, sondaı-aq, trıpartızm ıns­tı­týtyn bar­lyq deńgeılerde je­tildirý jáne olarǵa jedel den qoıý úshin maq­satty baǵyttalǵan jumys qajet.
Biz jumysker bolsyn, zeınetker, stýdent jáne t.b. bolsyn, árbir qazaqstandyqtyń ómir súrý sapasyn baǵalaýdyń sheshýshi ele­mentteriniń biri retinde eń tómen kúnkóris deńgeıiniń shamasyn aıqyndaý ádistemesin jetildirý máselesi boıynsha belsendi ju­mys júrgizýdemiz. Osy taqy­ryp­qa ulttyq jáne halyq­aralyq sarapshylarmen dóń­gelek ústelder, jumys kezdesýleri ót­ki­zildi, usy­nymdar ázirlendi. Taıaý arada Ha­lyqaralyq eńbek uıymy (HEU) ókilderi áleý­­met­tik seriktesterin óziniń osy jylǵy esebimen tanystyrady. Alaıda, biz Úki­met­pen osy baǵytta naqty qadam­darǵa qol jetkize almaǵany­myzdy atap ótý qajet. Biraq, qazirgi zamanǵy qalyptasqan ek­o­nomıkalyq, qar­jy jaǵdaılaryn eskere otyryp, zańnamalyq deń­geıde bekitilgen qandaıda bir úlgi-qalyp qajet ekendigin moı­yndaýǵa tıistimiz.
Kásipodaqtar Federasııasy qa­zaqstandyq trıpartızm júıe­sinde tolyqqandy áleýmettik seriktes bolǵanyn atap ótýge bolady. 2011 jylǵy 29 jeltoq­sanda quqyqtyq akt kúshi bar Bas kelisimge kezekti qol qoıý júzege asty. Sondaı-aq, kelisimniń ajyramas bóligi bolyp tabylatyn Bas kelisimdi iske asyrý jónin­degi is-sharalar jospary bir ýaqytta ázirlendi. Osy jospar Qazaqstan Respýblıkasynyń 2020 jylǵa deıingi Strategııalyq damý josparyn, Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan memle­kettik baǵdarlamasyn, «Eńbekpen qamtý-2020» baǵdarlamasyn iske asyrýǵa baǵyttalǵan.
Bastaýysh uıymdar deńgeıin­de elde 17 409 ujymdyq shart qa­byldanǵan, bul kásipodaq uıym­dary jumys isteıtin kásip­oryndar men mekemelerdiń 95,4 paıyzyn quraıdy. Olar da qu­qyqtyq akt bolyp tabylady, onyń sharttarynyń oryndalýy úshin jumys berýshi de, kásipodaq ta jaýap beredi.
Qazaqstannyń Kásipodaqtar federasııasy búgingi kúni júzege asyryp jatqan jumystyń úlkeni – bul qoǵamdy naqty áleýmettik túrlendirýler. Sońǵy jyldar­da­ǵy kásipodaqtar qyzmetine qo­ǵamdyq qyzyǵýshylyq, sondaı-aq kásipodaq músheleriniń sany artqany osyny ańǵartady. Jáne de bizdiń qoǵamda bedelge ıe bolǵanymyzdy, áleýmettik únqa­ty­sýdyń ajyramas bóligine aı­nalǵanymyzdy kórsetedi. Alaıda, árıne, barlyq problemalar she­shildi dep aıtýǵa áli erte. Jumysqa formaldi kózqaras oryn alatyn tustar, jumys­ker­leriniń quqyqtaryn qorǵaý isin­degi óziniń rólin tolyq deńgeıde túsinbeýshilik, barlyq deńgeı­ler­de­gi kásipodaq uıymdary basshy­larynyń, sonyń ishinde, bastaýysh uıymdary tóraǵalarynyń tarapynan áreketsizdik faktileri bar ekenin jasyra almaımyz. Jáne de, eger ashyq aıtatyn bol­saq, jeke salalyq jáne óńirlik kásipodaqtar arasynda da keli­silmegen áreketter oryn alady, bul bizdiń ortaq kúsh-jigerimizdi biriktirýge kedergisin tıgizedi.
Mynadaı da pikir aıtqym ke­ledi. Qazaqstan kásipodaqtary­nyń kóptegen kóshbasshylary óz jumysyn keńestik dáýirde bas­taǵan. Men sol kásipodaq kósh­bas­shylary memleket pen qoǵamda bolyp jatqan jahandyq ózge­ris­terdi túsinbeıdi dep aıta almaımyn. Olardyń kópshiligi naryq­tyq jaǵdaıdaǵy kásipodaq qoz­ǵalysynyń mektebinen ótti. Eń­bek adamynyń tamasha ókilderi bola bildi. Alaıda, birqatar jaǵ­daı­larda júrip jatqan úderis­ter­ge nem­qu­raı­ly kózqaras kásip­odaq bir­lestikteriniń jumysyn jergi­likti jerlerde de, jalpy, Federasııa deńgeıinde de tejeı­tinin atap aıtýǵa týra keledi. Árıne, mundaı jaǵdaıdy ózgerý úshin, soǵan baǵyttalǵan qajetti sharalar da belgilengen. Degenmen, biz eńbek adamynyń quqyq­ta­ry men zańdy múddelerin qor­ǵaýdy jańa deńgeıge shyǵaratyn kásipodaq kóshbasshylarynyń jańa urpa­ǵyn daıyndap, olardy qalyp­tas­tyrý máselelerine kóńil aýdarýymyz kerek ekenin túsinemiz.
Qorytyndylaı kele aıt­qan­da, biz qazirgi zamanǵy qazaq­standyq qoǵamda, naryqtyq ekonomıkada, zamanaýı saıası shyn­dyqtarda, jumys berýshiler men jumyskerler arasyndaǵy ózara qatynastarda, sondaı-aq memle­ket­tik deńgeıdegi trıpartızm júıesinde kásipodaqtar qandaı rólge ıe degen suraqqa qaıta oralamyz? Bul suraqqa mándi bir jaýap tabý, árıne, qıyn. Áli de kóptegen problemalar, aýqymdy jumys «tyrnaqshada» qalyp otyr. Jáne de bul jaǵdaılarda barlyq kásipodaq kóshbasshylary men belsendilerine búgingi kún týraly da, qazaqstandyq kásip­odaq qozǵalysynyń bolashaǵy týraly da, bizdiń elimizdiń bola­sha­ǵy týraly da oılaný qajet bolady jáne ol – ortaq azamattyq borysh.
Álemdik jumysshylar qoz­ǵa­lysy da kúrdeli ýaqyt synynan ótýde. Qarjy-ekonomıkalyq daǵ­da­rys, keń aýqymdy jahandaný úderisteri, jumys oryndarynyń jappaı qysqarýy, kásipodaqtar quqyqtaryna aralasý eńbek­shi­lerdiń kóptegen narazylyqtary men ereýilderin týyndatyp otyr. Mundaı qubylystardy boldyrmaý úshin elimizde seriktestik qatynastardyń barlyq taraptaryna: memlekettik organdarǵa, jumys berýshiler birlestikterine jáne kásipodaqtarǵa jańa álem­dik qurylys alǵa qoıatyn barlyq máselelerdi sheshýde neǵurlym jaýaptylyqpen qaraý mindeti eń ózekti másele ekenin esten shyǵarmaýymyz qajet.
Sııazbek MUQAShEV,
Qazaqstan Respýblıkasy Kásipodaqtar federasııasynyń tóraǵasy.