Hrapýnov memlekettik qazyna esebinen baıydy

Sársenbi, 28 qarasha 2012 7:31

Qashanda memlekettik qazyna esebinen baıý múmkindigi alaıaqtardyń barlyǵyn magnıtteı tartatyndyǵy belgili. Biraq bul armandy júzege asyrý úshin olarǵa qylmystyq oılarynyń oryndalýyn tosýǵa týra keledi. Mine, osyndaı ońaı oljaǵa kenelmek sátin Almaty qalasy jáne Shyǵys Qazaqstan oblysynyń eks-ákimi de uzaq ýaqyt jasyryp keldi.

Sársenbi, 28 qarasha 2012 7:31

Qashanda memlekettik qazyna esebinen baıý múmkindigi alaıaqtardyń barlyǵyn magnıtteı tartatyndyǵy belgili. Biraq bul armandy júzege asyrý úshin olarǵa qylmystyq oılarynyń oryndalýyn tosýǵa týra keledi. Mine, osyndaı ońaı oljaǵa kenelmek sátin Almaty qalasy jáne Shyǵys Qazaqstan oblysynyń eks-ákimi de uzaq ýaqyt jasyryp keldi.

Hrapýnovtyń kóptegen qyl­mys­tary týraly tergeý máli­met­terine qaraǵanda, onyń mem­le­kettik menshikke qol jetkizetin ýa­­qytty taǵatsyz kútkendigi anyq baıqalady. Kóp uzamaı oǵan mundaı múmkindik týdy da. 1997 jyly ol elimizdiń eń iri qalasy – Almatynyń basshysy bolyp ta­ǵaıyndaldy. Bul ýaqytta Qazaq­stannyń betke ustar saıası zııaly qaýymy Astanaǵa qonys aýdaryp jatqan. Osy sátti paıdalanǵan Hrapýnov megapolıstiń eń qundy jerlerin ıelenip, óziniń qara jos­paryn júzege asyrýǵa kóshti.

Máselen, ol óziniń tikeleı ákimdik mindetin oryndaýdyń ornyna Almatynyń baǵaly jer telimderi men páterlerin jappaı satyp, qıturqy áreketin júzege asyrdy. О́ziniń alaıaq isterin jasyrý arqyly ol kóp uzamaı eldiń eń baı, qýatty adamynyń birine aınaldy. Sybaılas senimdi adamdary men offshorlyq kompanııalar arqyly oǵan qalanyń ın­fra­qurylymyna qatysty barlyq kommersııalyq sharttardan para túrinde qarjy quıyla bastady. Barlyq alynǵan jer telimderi men qymbat ǵımarattardy Hra­­­pý­novtyń ózi memlekettik qyzmetshi bolǵandyqtan áıeli Láıla Beke­tovanyń atyna tirkedi. Osyndaı onyń alaıaqtyq isteri aqyry Hra­pýnovtyń 7 jyl basqarǵan Almaty ákimi laýazymynan túsýine áser etti.

Almaty áýejaıy qurylysyn salý Hrapýnov úshin baıýdyń ta­ǵy bir amaly bolyp tabyldy. О́rtenip ketken áýejaıdyń ornyna jańa ǵımarat turǵyzý kerek edi. Ol qurylys qalanyń qazy­na­syna 13,4 mıllıon dollarǵa tús­ti. Áýejaıdyń qyzmetinen paıda alý úshin kompanııa qajet bolǵan kezde Hrapýnov óziniń kompanııasyn usynǵan. Osy Hrapýnov basqaratyn shyǵyn fırmaǵa 10 mıllıon dollar aýdarylǵan eken. Sóıtip, Hrapýnov memlekettik menshikti talan-tarajǵa salýda aldyna jan túsirmedi. Almaty­da­ǵy páterler men saıajaılardy, parkıngterdi, saýda jáne demalys oryndaryn, basqa da ǵıma­rattardy qosyp alǵanda 37 baǵa­­ly nysandy ıelendi.

Jalpy, Hrapýnovtyń jańa qýlyqtaryna quryq boılamaıtyny ras. О́ıtkeni, oǵan qazaq­stan­­dyq quqyq qorǵaý organdarynan qutylý, sóıtip alaıaqtyq jolmen jınaǵan mıllıondaryn saqtap qalý eń basty amal bolyp tabylady. Hrapýnovtar otbasynyń Qa­­­­zaqstanda jasaǵan zańsyz áre­ketteri shekten shyǵyp ketken. Ony qazir jurttyń bári biledi. Sondyqtan eks-ákimniń jalǵan aq­­­talý sózi eshkimdi de sendir­meı­­di.

Shveısarııalyq Tagen-Aizen­­­ger basylymy onyń sheksiz baıý kózderin suraǵan bolatyn. Sonda Hrapýnov óziniń baılyǵy týraly aıtylyp júrgenderdiń bári asyra siltegendik, dedi. Jýrnalıstiń onyń naqty qansha dáýleti bar­lyǵyn atap aıtyp berýi týraly suraǵyna: «Biz jaqsy qamtamasyz etilgenbiz, biraq asqan baı emes­piz», dep jaltara jaýap qaıtar­dy. Alaıda, oǵan myna tómengi baılyqtar aspannan ózi salbyrap túse qalǵan joq qoı. Máselen, keıbireýleriniń atyn atap, túsin tústep kórelikshi.

Iá, Hrapýnovtyń shetelden jyljymaıtyn múlik satyp alǵa­ny jónindegi derekter buryn da aıtylatyn. Osylarǵa qosymsha 2007 jyly ol Jeneva kóliniń sol jaǵalaýynan sán-saltanaty ke­lis­ken 32 mıllıon frank turatyn vılla satyp aldy. Baǵasynyń ózi vıllanyń qandaı keremet ekenin dáleldeı túsedi. Ol ǵımarttyń barlyq qujattary sol kezde esimi eshkimge belgisiz Elvıra Hra­pýnova-Bıldımanıdiń atyna tirkelgen. Al ústimizdegi jyly Hrapýnov quramynda 24 saltanatty rezıdensııasy bar Hote­­lduParc qonaqúı keshenin ashty. Onyń salynýy men ashylýy qash­qynnyń buqaralyq aqparat qu­ral­dary arqyly Qazaqstanǵa qar­sy áreketterdi kúsheıte túsken kezimen tus keldi. 2009 jyldyń jeltoqsan aıynda fransýzdyq «Bılan» jýrnaly ony Shveı­sa­rııadaǵy eń dáýletti 300 adamnyń sanatyna qosty. Baspasózdegi má­limetterge sensek, 2009 jyly onyń jeke dáýleti 300-400 mıllıon shveısar frankine, ıaǵnı 360-480 mıllıondaı AQSh dollaryna jetken. Hrapýnovtar otbasy ıeligine 48 eń ádemi jer telimderi alynǵan, onyń qata­ryn­da «Shymbulaq» taý shańǵysy kýrorty da bar. Sonymen qatar, buǵan Shveısarııadaǵy vıllalardan, páterlerden, qonaqúılerden, iri keńseler men meıramhanalardan turatyn 14 asa baǵaly ǵı­ma­rattar men múlikterdi qosyńyz.

Qaı elde bolmasyn qylmys­kerdiń qadamy qysqa degendeı, aqyry Hrapýnov pen onyń zaıyby L.Hrapýnovaǵa qatysty uı­ym­­­dasqan qylmystyq top quryp, onyń qylmystyq áreketterine basshylyq etken, bul qylmystyq top jyljymaıtyn múlik nysandaryn zańsyz jolmen memleket ıeliginen shyǵaryp, keıin ony zańdastyrýmen, satýmen jáne osydan túsken qarjyny zańsyz jolmen shetelge shyǵarýmen aı­nalysqan dep, oǵan eldegi quqyq qorǵaý organdary qylmystyq is qozǵady. Ol týraly Ekonomı­ka­lyq qylmysqa jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres agent­tigi habar da bergeni belgili. Onda Hrapýnovtyń «zańsyz jolmen memleket ıeliginen shyǵarǵan­da­ry qatarynda memlekettik qorǵaý aımaǵy men beldeýinde jatqan, ta­bıǵatty qorǵaý aımaqtary men qoryqtarǵa tıesili, sondaı-aq, ta­­rıhı-mádenı mura bolyp tabylatyn nysandar men jer telim­deri bar» dep kórsetilgen. Sóı­tip, uz­yn sózdiń qysqasy, Almaty qa­la­sy men Shyǵys Qazaqstan obly­synyń ákimi bolǵan kezde Vıktor Hrapýnov áıeli Láılamen birge uıym­­­das­qan qylmystyq top qu­ryp, ony basqarǵandyǵy anyqtaldy.

Bul qylmystyq top, joǵa­ry­da aıtqanymyzdaı, tabıǵat qor­ǵaý aımaqtarynda ornalasqan, sondaı-aq, tarıhı-mádenı muraǵa jatatyn nysandar men jerlerdi zańsyz alyp otyrǵan. Osyǵan baı­lanysty qarjy polısııasy Vıktor Hrapýnovtyń ústinen 20-dan astam qylmystyq is qozǵady. Sóıtip, kóp asqanǵa bir tosqan degendeı, sonaý bir kezderi Almaty qalasy men Shyǵys Qazaqstan oblysynyń tizginin ustaǵan, ke­ıin Tótenshe jaǵdaılar mınıstri bolǵan oǵan «bıýdjet qarajatyn urlaý, laýazymdyq ókilettikterin teris paıdalaný, para alý, zańsyz jolmen alynǵan qarajatty, mú­likti zańdastyrdy» degen aıyp taǵylyp, sot sheshimimen tutqyn­daýǵa sanksııa berildi. Hrapýnov tek 2003-2007 jyldar aralyǵyn­da, ıaǵnı 4 jyldyń ishinde 48 mıllıon dollar men 8 mıllıonǵa jýyq eýrony jymqyryp, shet el asyryp jibergen. Naqty aıtsaq, Shveısarııadaǵy jáne offshor­lyq aımaqtardaǵy shottarǵa aý­dar­­­­­ǵan. 2009 jyly onyń jeke dáý­leti 480 mln. AQSh dollaryna jetken.

Qazirgi ýaqytta, 1997 jyl men 2007 jyldar aralyǵynda Hrapýnov Almaty qalasynyń jáne Sh­yǵys Qazaqstan oblysynyń ákimi bolǵan kezde óziniń zaıyby Hrapýnovamen birge jyljymaıtyn múlik nysandaryn memle­ket­tik menshik esebinen zańsyz alyp, ony zańdastyrý, satý jáne alyn­ǵan aqshalaı qarajatty Qazaq­stannan tysqa shyǵarýmen aına­lysqan uıymdasqan qylmystyq top quryp, onyń qyzmetin bas­qarǵan dep tolyqtaı aıta alamyz. О́ıtkeni, 2001 jyly sol kezdegi Almaty qalasynyń ákimi bolǵan onyń sheshimimen №186 bala­baq­shanyń ǵımaraty da jekeshe­len­dirildi. Keıin anyqtalǵandaı, ǵımarat Hrapýnovtyń áıeli Láı­lanyń menshigine tıip, sońynda 288 mıllıon teńgege satylǵan. Budan keıin Láıla Hrapýno­va­nyń atyna Almatydaǵy 32 jyljymaıtyn múlik tirkelgen. Bu­dan ári olar memlekettik tabıǵat qorǵaý aımaqtary men qoryq­tarda ornalasqan, oǵan qosa tarı­hı-mádenı mura bolyp tabylatyn nysandar men baǵaly telim­derge jappaı qol salǵan. Olardy ońdy-soldy satqan, al qylmys­tyq jolmen tabylǵan múlikti satýdan alynǵan aqshalaı qarajat Hrapýnovtar otbasyna senimdi adamdardyń esep-shottary arqy­ly shetelderge shyǵarylǵan.

Hrapýnovtyń zaıyby Láıla Qalıbekqyzyna da Qarjy polı­sııasynyń tarapynan aqsha jym­qyrdy, qylmystyq top qurdy degen aıyp taǵyldy. Olar tipti uıymdasqan qylmystyq toptardy qarjylandyrýǵa yqpal jasa­ǵan. Máselen, 19971-2007 jyldar aralyǵynda Hrapýnov Almaty qalasynyń jáne Shyǵys Qazaq­stan oblysynyń ákimi bolǵan kezde óziniń zaıyby Láıla Hrapýnovamen birge qozǵalmaıtyn múlik nysandaryn memlekettik men­shik­ten zańsyz alyp, ony zańdastyrý, satý jáne alynǵan aqshalaı qa­rajatty Qazaqstan Respýblıkasynan tysqary shyǵarýmen aına­lysqan uıymdasqan qylmystyq top quryp, onyń qyzmetin bas­qarǵandyǵy anyqtaldy.

Shyǵys Qazaqstan oblysynyń týmasy Láıla Beketova, ıaǵnı, keıin kúıeýiniń tegine aýysyp Hrapýnova atanǵan Láıla Qalı­bekqyzy da Shveısarııada tur­a­dy. Kópshilik kózine kóp túse bermeı, otbasynyń ǵana uıytqysy sııaqty bop kóringen ol kúıeýiniń kóleńkeli bıznesterin júrgizip, memlekettik qyzmet atqarǵan sheneýniktiń, ıaǵnı Hrapýnovtyń «jolyn ashypty». Týrasyn aıt­qanda, ury kúıeýiniń tirligin «uq­satyp», odan saıyn asqyndyra túsken. Osylaısha, qylmystyq jolmen tabylǵan múlikti satýdan alynǵan aqshalaı qarajat Shveı­sarııaǵa shyǵarylyp otyrǵan. Ur­lyq ústine urlyq qosyla ber­di. Sonyń saldarynan Hrapý­nov­qa basar jer, shyǵar taý qalmady, quzǵa kelip tireldi. Mine, endi kezinde óz elinde jurt qatarly bolyp, bostandyq pen azattyq­tyń aýasyn emin-erkin tynystap júrgen adam qolyndaǵy bıligin teris paıdalaný arqyly sybaılas jemqorlyqqa salynamyn dep qashqyn kezbege aınaldy. Sóıtip, oǵan qazaqstandyq quqyq qorǵaý organdary 20 qylmystyq is qoz­ǵady, sot ony qamaýǵa alýǵa sanksııa berdi. Tipti oǵan halyq­ara­lyq izdeý jarııalandy. Endi ne boldy? Baıtal túgil bas qaıǵy degen osy.