Jemqorlardyń jemsaýy qashan tolady?

Seısenbi, 28 aqpan 2012 7:15

Sybaılas jemqorlyq anyqtaldy ma, úzil­di-kesildi kesimdi kúres júrgi­zilýi tıis. Áıt­pese, memleket qarajatyn urlaǵan­dar eshýa­qyt­ta urlyǵyn qoımaıdy.

Máselen, memlekettik baǵdarlamany júzege asyrý barysynda zań buzǵan alaıaqtar bir jyl­dyń ishinde ǵana elge 2,2 mlrd. teńge zııan kelti­r­gen. Mundaı jemqorlar tipten shekten shyqqan­dyqtan da qarjy polısııasy olarǵa qatysty 262 qylmystyq is qozǵady. Sóıtip, 157 adam sottaldy. Al munymen is bite me? Árıne, joq. Álgi sot­talǵandar aıdahardyń basy bolsa, mıllıard­ta­ǵan teńgeni jutqan dene­leri aman qaldy ǵoı. Ol denede áli jybyrlap sansyz sybaılasqandardyń basy jatyr degen sóz.

Seısenbi, 28 aqpan 2012 7:15

Sybaılas jemqorlyq anyqtaldy ma, úzil­di-kesildi kesimdi kúres júrgi­zilýi tıis. Áıt­pese, memleket qarajatyn urlaǵan­dar eshýa­qyt­ta urlyǵyn qoımaıdy.

Máselen, memlekettik baǵdarlamany júzege asyrý barysynda zań buzǵan alaıaqtar bir jyl­dyń ishinde ǵana elge 2,2 mlrd. teńge zııan kelti­r­gen. Mundaı jemqorlar tipten shekten shyqqan­dyqtan da qarjy polısııasy olarǵa qatysty 262 qylmystyq is qozǵady. Sóıtip, 157 adam sottaldy. Al munymen is bite me? Árıne, joq. Álgi sot­talǵandar aıdahardyń basy bolsa, mıllıard­ta­ǵan teńgeni jutqan dene­leri aman qaldy ǵoı. Ol denede áli jybyrlap sansyz sybaılasqandardyń basy jatyr degen sóz. Olardyń keń saraıdaı záýlim úıleri, qym­bat qundy kólikteri, altyndy-kúmisti jı­haz­­dary, t.b. tolyp jatyr. Sol jutqan dúnıe­le­rin qaıta qustyryp, túk qaldyrmaı tú­geldeı tárkileý qajet. Sonda mundaı tetik Joldaýda júktelgendeı, sybaılas jemqorlyqpen kúres­­tiń jańa strategııasyna aınalatyny anyq.

Áıtpese baıý maqsatynda jeke múddesin ǵana oılaǵan, ozbyrlar halyqtyń qamyn qa­perge almaıdy. Máselen, Elbasy tapsyrmasymen Úki­­met jumyssyzdyqtyń deńgeıin tó­mendetý jáne aý­maq­tardyń ınfraqurylymyn jaqsartý­ǵa ba­­ǵyt­talǵan «Jol kartasy» mem­lekettik baǵdar­la­­­­ma­syn júzege asyrý úshin baryn salyp jat­qanda ja­ǵaǵa jarmasqan jem­qorlar sýyq qol­da­ryn su­ǵyp, sońǵy 2 jylda 178 mln. teńge zııan keltirgen. Al eń iri zııan «100 mektep, 100 aýrýhana» mem­le­kettik baǵ­dar­lamasy aıasynda kel­ti­rilgen kórine­di, ol 1,5 mlrd. teńgege jetken.

Solardyń birine, Qarjy polısııasynyń máli­metine sáıkes, Aqmola oblysyndaǵy bir aýdannyń buryn­ǵy ákimi men onyń birinshi orynbasaryna jáne JShS basshylaryna «Jol kartasy» mem­lekettik baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa bólin­gen 71 mln. teńgeni negizsiz ıemdengen degen aıyp taǵylýda.

Al Qyzylorda oblysynda aýdandyq áleý­met­­­tik qorǵaý jáne jumyspen qamtamasyz etý sek­to­rynyń meńgerýshisi bulardan asyp túsip «Jol kartasy» baǵdarlamasy boıynsha JShS-inde turaq­ty jumys isteıtin 22 adamdy ju­mys­syz retinde jumysqa tur­ǵyzyp, olardyń esep-shottaryna 1,5 mln. teńgeden astam qara­jat aý­darǵan. Mańǵystaý oblysynda MKK dırektory is júzinde jumys istemeıtin adam­darǵa eńbek­aqy aýdarý arqyly «Jol kartasy» baǵdar­la­ma­sy boıynsha bólingen 2,8 mln. teńgeni qoldy qylǵan.

«Jol kartasy» baǵdarlamasyn iske asyramyz degender arasynda bıýdjet qarajatyn urlaýmen qatar olardyń paraqorlyq derekteri de ashylyp jatyr. Shyǵys Qazaqstan oblysynda 7 jylǵa sottalǵan Semeı qalasynyń kolledj dırekto­ry­nyń orynbasary «Jol kartasy» baǵdarlamasy sheńberinde kolledj bazasynda kásibı oqý kýrs­taryn jedeldetip ótý týraly 18 jalǵan kýá­lik berý úshin jeke ózi jáne deldal arqyly para alýdyń 25 kórinisi boıynsha aıyptalǵan.

Osy baǵdarlama sheńberinde zań buzǵan ká­sip­kerler bıýdjet qarajatyn urlaýda aldaryna jan salmaıdy deıdi qarjy polısııasynyń óki­­­li. So­nyń biri, máselen, Mańǵystaý oblysyn­daǵy kompanııa dırektory 2009 jyly Jańa­­ózen qalasynyń mektebin­de jóndeý júrgizý barysynda 11,2 mln. teńge bıýdjet qarajatyn urla­sa, Qyzylorda oblysyndaǵy JShS dırektory jol qurylysy boıynsha jalǵan aktiler berý arqyly 25,9 mln. teńgeni ıemdengen.

Qazirgi ýaqytta aýyz sýdyń qadiri altynnan da asyp jyǵylatyny anyq. Elimizdiń keıbir aýdandarynda osyndaı tamaq jibiter sýdyń tap­shy­lyǵy qysqanda olarǵa tartylǵan kómek­ti kóp­­sin­gender orta joldan kıligip, sumyraı kelse sý qu­rıdynyń kerin keltirýde. Máselen, olar turǵyn­dardy qajetti mólsherdegi aýyz sýmen turaqty qamtamasyz etýge baǵyttalǵan «Aýyz sý» baǵ­dar­lamasy qarjysyn urlap, mem­leketke 484,5 mln. teńge shyǵyn keltiril­gen. Ońtústik Qazaqstan oblysynda bir aýdannyń qurylys bó­­liminiń basty­ǵy jáne memlekettik kommýnal­­­­dyq mekemeniń burynǵy dırektory 11,9 mln. teńgege jumys atqaryldy dep jalǵan aktilerge qol qoıǵan.

Memlekettik baǵdarlamalarǵa bólingen bıýdjet qarjattaryn urlaý kóbinese laýazymdy tulǵalar men merdigerlerdiń aldyn ala sóz baılasýy arqyly jasalady. Bul oraıda Ekono­mı­kalyq qylmysqa jáne sybaılas jemqorlyqqa qar­sy kúres agenttiginiń resmı ókili Murat Ju­manbaı: «Almaty oblysynda Qaratal aýdan­dyq turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy, jolaýshy tasymaly jáne avtomobıl joldary bó­limi bastyǵynyń «Aýyz sý» baǵdarlamasy boıynsha bólingen bıýdjet qarajatyn júıeli túrde urla­ǵany anyqtaldy. Ol «Stroı Polımer ı Detal» jáne «ST-ENGINEERING» JShS dırektorlarymen sóz baılasý arqyly aýyz sýmen qamtamasyz etý jáne qubyr júıelerin qaıta jasaý boıynsha atqarylǵan jumystardyń jal­ǵan aktilerine qol qoıyp, tólem júrgizgen. Nátı­je­sin­de 24 mln. teńgeni urlaýǵa kómektes­ken. Mań­ǵystaý oblysynda da bir aýdannyń qurylys bó­limi basty­ǵy­nyń mindetin atqarý­shy sý qubyr­la­rynyń qury­lysy boıynsha atqarylǵan jumys­tar týraly jalǵan qabyldaý aktilerine qol qoı­yp, memleketke 19 mln. teńge shyǵyn keltirgen» deıdi.

Osylaısha qarjy polısııasy keltirgen derek­terdi tize berse tizile beredi. Máselen, Astana qa­lasynyń qurylys salasynyń qyz­met­keri 32 mln. teńge jáne odan keıin taǵy da 135 mln. teńge zııan keltirse, Shyǵys Qazaq­stan oblysynda JShS dırektory 117 mln. teńge, Astana qala­synda JShS dırektory 159 mln. teńgeden astam bıýdjet qara­ja­tyn urla­ǵan. Mektep jáne aýrýhanalardy salý­ǵa bólin­gen bıýdjet qarajatyn urlaý bul kásip­ker­ler úshin zańsyz baıýdyń kózine aınalǵan.

Al 2010-2011 jyldary «Astana qalasynyń azyq-túlik beldeýi» memlekettik baǵdarlamasy sheń­berinde bólingen bıýdjet qarajatyn ur­laý­ǵa baılanysty 19 qylmystyq is qozǵalǵan. Bul baǵ­darlama boıynsha Astananyń azyq-túlik qaýip­sizdi­gin qamtamasyz etý maqsatynda aýyl­sharýa­shy­lyq óndirýshilerine jeńildetilgen nesıe berý qarastyrylǵany belgili. Biraq muny ózderine, ıaǵnı jeke múddelerine berilgen artyqshylyq dep tú­sin­gen sheneýnikter sybaılasa áreket etýge ki­risken. Sodan Aqmola oblysynda agrarlyq ne­sıe­lik korporasııasy basqarma tóraǵasynyń or­yn­basary 101 mln. teńge mólsherindegi nesıeni zań­­syz alýǵa jár­demdesemin dep shartty túrde 5 jylǵa sottaldy. Selınograd aýdanynyń «Tul­par» aýyldyq óndi­ristik kooperatıviniń basqarma tóraǵasy atalǵan memlekettik baǵdarlama sheńberinde agrarlyq nesıe korporasııasynan sút óńdeıtin jabdyqtarǵa dep 216 mln. teńge nesıe alyp, ony jeke basyna paıdalanǵan. Ol da alty jylǵa sottalyp tyndy.

Jalpy, Agenttik tóraǵasy Rashıd Túsip­bekov­­tiń bastamasymen qazirgi kúnde Qarjy polısııasynda sybaılas jemqorlyqqa qarsy qanaty keńi­nen jaıylǵan, alymy orasan qýat­ty ister bastalyp, irgeli ózgeristerge jol ashyl­dy. Aldaǵy ýa­qyt­ta jemqorlyqsyz ómir súretin kúnderdiń de alys emestigin osy qolǵa alynyp jatqan syndarly ister nátıjesinen baıqaýǵa bolady. Máselen, Ekonomı­kalyq qyl­mysqa jáne sybaılas jem­qor­lyqqa qar­sy kúres agenttiginiń resmı ókili Murat Juman­baı ústimizdegi jyldyń 21 aqpanynda Mań­ǵystaý oblysy ákiminiń birinshi orynbasary Aman­­geldi Aıt­qu­lovqa qatysty qyzmettik óki­let­tigin teris paıdalandy degen kúdikpen qyl­mys­tyq is qozǵalǵanyn, ol qazir Mańǵystaý oblys­tyq ishki is­ter depar­ta­mentiniń ýaqytsha oqshaý­laý ­abaq­ty­syna qamalǵa­nyn jetkizdi. Oǵan «Qaz­Mu­naıGaz» BО́» AQ-tan oblystyń áleýmettik nysandarynyń qurylysyna bólin­gen qarajatty jáne bıýdjet qarajatyn ur­laýmen aınalysqan degen aıyp taǵylyp otyr.

Sol sııaqty Qarjy mınıstrligi Kedendik ba­qylaý komıtetiniń burynǵy tóraǵasy S. Baıma­ǵam­betovke qatysty qyzmettik mindetin teris paıdalaný jáne asa iri mólsherde para alý faktileri boıynsha qylmystyq is tergelýde. Oǵan Kedendik baqylaý komıtetiniń aýmaq­tyq departamentte­ri­niń birine basshylyq laýa­zymǵa taǵaıyndaý úshin 50 myń AQSh dollary kóleminde para alǵan degen aıyp taǵylyp otyr. Al Almaty qalasynyń jáne Shyǵys Qazaqstan oblysynyń burynǵy ákimi, eks-mınıstr V. Hrapýnovqa qatysty bir­qa­tar sybaılas jemqorlyq pen ekonomıkalyq qyl­mys­tardy jasaý derekteri boıynsha 20 qylmys­tyq is tergelýde. V. Hrapýnovqa syrttaı aıyp taǵylyp, sot ony qamaýǵa alýǵa sanksııa berdi. Endi oǵan halyqaralyq izdeý de jarııalandy. Sondaı-aq Jańaózen qalasynyń burynǵy ákim­­de­ri J.Babahanov pen O.Sarbópeevke qa­tys­ty qyl­mystyq is te tergelýde. Olarǵa 200 páterlik tur­ǵyn úı qury­lysyna bólingen 188 mln. teńge tu­ra­tyn bıýdjet qarajatyn urlady degen aıyp taǵyl­ǵan kórinedi.

Budan basqa resmı ókil 17 aqpanda Agent­­tik tóraǵasynyń buıryǵymen Almaty qa­lasy boı­ynsha qarjy polısııasy de­par­ta­men­tiniń bas­tyǵy Dúısenovtiń qyzmetten shet­tetilgenin aıtty.

Aleksandr TASBOLATOV.