Rýhanııat • 08 Sáýir, 2019

Jahanǵa jaıylar jyr jaýhar

1850 ret
kórsetildi
5 mın
oqý úshin

Aqyndyq qýaty quzart Alataýdan arqyraı qulaıtyn Jetisýdyń asaý ózenderindeı aryndy Ilııas Jansúgirov – ult tarıhyndaǵy umytylmas tulǵa. Halyq oǵan «Qazaq poezııasynyń Qulageri» dep ádil baǵasyn baıaǵyda-aq berip qoıǵan. Osy oraıda onyń izbasar inisi Tursynzada Esimjanovtyń myna bir jyr joldary eriksiz eske túsedi: «Qazaqtyń mańdaıyna óleń bitse, О́leńniń mańdaıyna bitip eń sen!». Oryndy oda. Aqynnyń ózi aıtqandaı: «О́z ulyn, óz erlerin eskermese, El tegi qaıdan alsyn kemeńgerdi?».

Jahanǵa jaıylar jyr jaýhar
Buıyrsa, bıyl Ilekeńniń 125 jyldyǵy laıyqty atalyp ótilmek. Elorda tórindegi erek rýhanııat ordasy – Ulttyq akademııalyq kitaphanada uıymdastyrylǵan ataqty «Qulager» poemasynyń aǵylshyn tilinde jaryq kórýine arnalǵan tusaýkeser rásimi sol jaqsy istiń joral­ǵysy bolsa kerek.

Saltanatty sharaǵa qatysqan sanatker qaýym jaǵym­dy jańalyqty úlken qýanyshpen qabyldady. О́ıt­keni bul tól ádebıetimizdi tórtkúl dúnıeniń tórine shyǵarý maqsatyndaǵy qaıyrly qadam ekendigi anyq. Táýel­sizdiktiń arqasynda tasy órge domalaǵan órkenıetti Qazaq­stan álemdik qoǵamdastyqtan oıyp otyryp oryn alǵany árıne, atar tańdaı aqıqat. Al endi elimizdiń ejelden tamyr tartqan baı mádenıetin, taǵylymdy tarıhyn, ásirese óreli sóz ónerin búkil adamzattyq ıgilikke aınaldyrý baǵytynda keıbir sharýalardyń áli sheti kertilmegeni bel­gili. Endeshe sol siresken seńdi buzýdy kózdeıtin kez kelgen talpynys qoldaý tabýǵa tıistiligin túsingenimiz jón.

Alty Alashtyń ardaǵy Aqan seri men onyń jel jetpes júırigi Qulager jaıyndaǵy jaýhar shyǵarmanyń halyq­aralyq aýdıtorııaǵa jol tartýyna múmkindik týǵyzǵan Ilııas Jansúgirov qorynyń prezıdenti Janar Jandosovanyń aıtýynsha, aýdarma jumystary ájeptáýir ýaqyt alypty. Tárjimashy tabý ońaıǵa túspegen. Alǵash qolqa sal­ǵandary keshegi Keńes Odaǵynyń birqatar qalamgerlerin aǵylshynsha sóıletken Rıchard Mak Keın bolypty. Biraq ol densaýlyǵy syr berip júrgendikten, jaýapkershiligi tym joǵary mindetti moınyna ala almaıtynyn alǵa tartyp, óziniń ornyna úzdik shákirti Belında Kýktyń kandıdatýrasyn usynypty. Buǵan deıin Borıs Pasternak, Marına Svetaeva, Osıp Mandelshtam sekildi orys poezııasynyń ozyq oıly ókilderiniń óleńderin aýdaryp, tájirıbe jınaqtaǵan Belında hanym da birden bel sheshe kirispepti. Áýeli orysshadan qotaryp kórgen eken, onysy oń nátıje bere qoımapty. Sodan qabyrǵasymen keńesip, qazaqshadan tikeleı aǵylshyn tiline jolma-jol aýdarmaǵa júginýdi jón kóripti. Poemadaǵy oqıǵa ortasyn, bizdiń ultymyzdyń ádet-ǵuryptaryn bilmegendikten, shyǵarmashylyq úderis taǵy toqyrap tuıyqqa tirelgen. Osy eki ortady «Qulagerdiń» nemisshege aýdarylýy bastalyp, basty nazar solaı qaraı aýyp ketken syńaıly. Budan úsh jyl buryn betashar rásimi jasalǵanda germanııalyq aýdarmashy Gert Haıdenraıhtyń aǵynan jaryla aqtarylyp «Alapat aqyndyq tegeýrinniń tereńine boılaı almadym. Sondyqtan shamama qaraı shaptym. Shyn máninde «Qulagerdi» qazaqtardan qatty qyzǵandym. Sebebi, ol Shekspır shedevrleri deńgeıinde sheber jazylǵan dúnıe!» degenin óz qulaǵymyzben estigen edik.

Sonymen qoıshy, aqyr sońynda Belında Kýk qordyń arnaıy shaqyrýymen Qazaqstanǵa kelip, kóńilin kúpti qylǵan jaılardyń kóbisin kózimen kórip, qolymen ustaıdy. Qazaqtyń kıiz úıinde otyryp, et jep, qymyz ishedi. «Qulaqtan kirip boıdy alar» ásem ánderimiz ben kúılerimizdi tyńdap, ádemi áserge bólenedi. Kórkem Kóksheniń tańǵajaıyp tabıǵatyn tamashalaıdy. Aqan seriniń atamekenin aralap, mán-jaıǵa qanyǵady. Almatyda Ilfa Ilııasqyzymen kezdesip, túpnusqa avtorynyń ómiri týraly derektermen tanysady. Elimizdegi belgili ǵalymdarmen keńes quryp, oı-órisin keńeıtedi. Sondaǵy kónshigen kóńil-kúıi, úırengen úrdisteri týraly ol jıynǵa qatysýshylarǵa alystaǵy Albıonnan joldaǵan vıdeo sáleminde tebirene áńgimeledi. Ásirese, tolǵaýy toqsan qazaq tiliniń sóz baılyǵyna tántiligin tańdaı qaǵa otyryp jetkizdi. Aýdarma kezinde kómek kórsetken qazaqstandyq áriptesterine alǵys aıtty.

Eren eńbektiń nátıjesinde endi «Qulager» jahandyq qundylyqtar jarysyna qatysýǵa joldama aldy. Kitaptyń basylýyna demeýshilik etken Ulttyq aýdarma bıýrosy ekenin eskerte ketkenimiz jón.

Mándi máslıhatta sóılegen senator Baqytjan Juma­ǵu­lov, áıgili ǵalym Ádil Ahmetov, Ulttyq aýdarma bıýro­synyń basshysy Raýan Kenjehanuly, Nazarbaev Ýnıver­sıtettiń professory Ýlaı Shámiloǵly jáne basqalar «Qulager» syndy qundy týyndynyń aǵylshyn tiline aýda­rylyp, óz órisin keńeıtýi qazaq rýhanııatyndaǵy orasan zor oqıǵa ekendigin atap kórsetti.