Qoǵam men memleket arasyndaǵy úılesim
Seısenbi, 28 tamyz 2012 7:30
«Qazaqstannyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» atty baǵdarlamalyq maqalasynda Elbasy N.Á.Nazarbaev: «Qazaqstanǵa ekonomıkalyq tabystar men qoǵamdyq ıgilikterdi qamtamasyz etý arasynda tıimdi tepe-teńdik tabýynyń ómirlik mańyzy bar. Men áleýmettik-ekonomıkalyq jańǵyrtýdyń sheshýshi mindetterin naq osydan kóremin», dep atap kórsetti.
Seısenbi, 28 tamyz 2012 7:30
«Qazaqstannyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» atty baǵdarlamalyq maqalasynda Elbasy N.Á.Nazarbaev: «Qazaqstanǵa ekonomıkalyq tabystar men qoǵamdyq ıgilikterdi qamtamasyz etý arasynda tıimdi tepe-teńdik tabýynyń ómirlik mańyzy bar. Men áleýmettik-ekonomıkalyq jańǵyrtýdyń sheshýshi mindetterin naq osydan kóremin», dep atap kórsetti.
Jańǵyrtý degenimiz ne? Ol bizdiń áleýmettik saladaǵy túıinderdi sheshetin tetik, ıaǵnı atalǵan maqaladaǵy qajetti qoldaý arqyly áleýmettik kómekti kórsetýimiz kerek, sondaı-aq, sol kómekti ózderi kórsete alatyndarǵa jaǵdaı jasaý degen sóz.
Konstıtýsııalyq quqyq qaǵıdalaryna júginetin bolsaq, memlekettiń ekonomıkalyq saladaǵy basty maqsaty búkil halyqtyń ıgiligin kózdeý (Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 1-shi babynyń 2-shi tarmaǵy).
«Qoǵamdyq ıgilik» memlekettik bıliktiń ekonomıkalyq saladaǵy maqsaty retinde áleýmettik salada da mańyzy zor. Sonymen, memleket konstıtýsııalyq quqyqtyń qaǵıdalaryna sáıkes ekonomıkalyq jáne áleýmettik salalardyń arasynda belgili bir tepe-teńdikti, balansty qamtamasyz etýi qajet. Qoǵamdyq ıgilik týraly konstıtýsııalyq-quqyqtyq ıdeıany árbir memlekettiń jetýi qajet mejesi dep qarasaq, onda memleket qoǵamnyń áleýmettik salasymen aınalysýy tıis.
Ekonomıkalyq jáne áleýmettik tepe-teńdik týraly konstıtýsııalyq qaǵıdaǵa baılanysty memlekettiń kirisi men shyǵysynyń arasynda árdaıym balans bolýy qajet, sondyqtan Elbasymyz «Memleket – shetsiz-sheksiz donor emes, azamattar ál-aýqatynyń ósýi úshin jaǵdaı týǵyzatyn áriptes degen ustanym qalyptastyrý mańyzdy», – dep atap kórsetti.
Jasyratyny joq, biz eńbek adamyna, ásirese, kásipkerge, olardyń is-áreketinde basty másele – paıda tabý dep qana qaraımyz. Biraq Konstıtýsııaǵa sáıkes kásipkerliktiń basty mazmuny ekonomıkalyq básekelestikke baǵyttalǵan is-áreket qana emes, sonymen qatar, jańa óndiris kózderin tabýǵa arnalǵan tvorchestvolyq bastama men izdenis ekenin umytyp jatamyz. Ekonomıkadaǵy basty kúsh – eńbek adamy, oǵan memlekettiń ekonomıkalyq órkendeýi úshin konstıtýsııalyq-quqyqtyq jaýapkershilik júkteletinin este saqtaýymyz qajet.
Eńbek adamynyń tapqan tabysy – ol tek qana óziniń materıaldyq jáne basqa da qajetterin qanaǵattandyratyn kóz emes, sondaı-aq sol tabystyń bir bóligi – salyq retinde qoǵamdyq ıgilikke qosylatyn úles.
Sondyqtan «Adal eńbekke yntalandyrýdyń jolyn tabý, eńbek tabystaryn qoǵamdyq yntalandyrýdyń júıesin qurý – Qazaqstandaǵy áleýmettik jańǵyrtýdyń asa mańyzdy máseleleriniń biri. Sonymen qatar, ekonomıkalyq jáne áleýmettik jańǵyrtý barynsha birge júrýi tıis», dep Elbasymyz atap kórsetti.
О́mirdiń ekonomıkalyq salasy qoǵam úshin árqashan óte mańyzdy bolyp tabylady. Naq osy saladaǵy jaǵdaılarmen qoǵamnyń da, memlekettiń de damý baǵyty anyqtalady. Degenmen, ekonomıkalyq áreketterdi iske asyrý, sondaǵy sýbektiler keı jaǵdaıda bir-birimen múddeleri saı kelmeı, kelispeýshilikterge ákelip soǵyp, sóıtip, azamattar men zańdy tulǵalardyń quqyqtary men múddeleri buzylyp ta jatady. Sondyqtan qoǵamnyń suranysyna oraı ári ekonomıkanyń qarqyndy damýyna baılanysty memleket osyndaı ekonomıkalyq qarym-qatynastardan týǵan daýlardy sheshýdiń tıimdi júıesin qurýy qajet. Al mundaı saladaǵy memlekettik qorǵaýdy qamtamasyz etetin júıe – sot tóreligi.
Sot tóreliginiń zańdylyǵy men ýaqtyly júzege asyrylýynan jáne ol qanshalyqty óziniń quqyq qorǵaý quzyryn sapaly oryndaýyna saı elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq jańǵyrtylýynyń tıimdiligi de arta túsedi.
Ekonomıkalyq daýlardy sheshken kezde sot zańnyń formaldy talaptaryn ǵana eskermeı, sondaı-aq ulttyq zańnamanyń ekonomıkalyq bóligine taldaý jasaı bilýi qajet. Sot azamattyq-quqyqtyq daýǵa quqyqtyq baǵa berip, sonymen qatar óz sheshiminiń ekonomıkalyq saldaryn da tereń túsinýi tıis. Iаǵnı, sot qabyldaǵan sheshim taraptar arasyndaǵy daýdy tolyǵymen sheship, jańa daýlar týǵyzbaýy kerek. Muny oryndamaǵan jaǵdaıda sotqa júgingen adamdardyń arasynda teris pikir paıda bolyp, sot júıesine senimsizdik tanytatyn adamdar qatary kóbeıe túsedi. Naq osy máselelerdi eskergen zań shyǵarýshy organ Azamattyq ister júrgizý kodeksinde taraptardy bitimge keltirý arqyly isti qysqartýdyń negizin jolǵa qoıǵan. О́kinishke oraı, sot praktıkasy sottardyń zańnyń bul normasyn óte sırek qoldanatynyn kórsetedi.
Osy zań normasy odan saıyn tolyqqandy jumys isteý úshin elimizde «Medıasııa týraly» zań da qabyldandy, biraq ol Zańnyń jumys istep ketkeni de aýyz toltyryp aıtarlyqtaı emes. Endi, Elbasynyń ózi osy máselege basa nazar aýdaryp otyrǵan kezde sottar buǵan jiti qarap, jumysty qarqyndatýy kezek kúttirmes sharýa.
Taraptardy bitimge keltirý isti tıimdi sheshýdiń tetigi ǵana emes, sondaı-aq, azamattar men zańdy tulǵalardyń quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaýdyń, solardyń ýaqytyn, densaýlyǵyn jáne materıaldyq shyǵyndaryn boldyrmaýdyń, ıaǵnı olardy qorǵaýdyń aıqyn kórinisi.
Sonymen qatar, sottardyń ekonomıkalyq daýlardy sheshý kezinde tap osy ádisti paıdalanýy sot korpýsyndaǵy basty problemadan – sybaılas jemqorlyqtan qutylýdyń bir joly bolyp tabylady, óıtkeni, ádiletsiz sýdıaǵa taraptardan qandaı-da bir «syıaqy» kútý jaǵdaıy birden joıylady. Onyń ústine, adamdar sottyń zań sheńberinde azamattardyń múddelerin qorǵap, isti adal qarap jatqanynyń kýási bolady.
Eger shetel tájirıbesine júginsek, onda sýdıalar taraptardy tek qana bitimge keltirip qoımaı, sondaı-aq isti qaraǵan kezde quqyqqa ekonomıkalyq taldaý jasaýdy basshylyqqa alady. Bul jaǵdaı sýdıalardyń ekonomıkalyq daýǵa jalpymemlekettik turǵydan, ıaǵnı memlekettiń ekonomıkalyq, ásirese, áleýmettik saıasatynan tys turmaıtynynyń kórinisi. Olar zań júzinde isti qarap, sondaı-aq, óz sheshimderiniń saldarynan týyndaıtyn basqa da daýlardyń aldyn alyp otyrady. Solaı bola tura, ol sottardy saıası nemese basqadaı aýytqýshylyqtarǵa bardy dep aıyptaý eshkimniń oıyna kelmeıtin nárse.
Quqyqty ekonomıkalyq turǵydan saraptaý tásiliniń úlken qyzyǵýshylyqqa ıe bolýynyń birden-bir sebebi sottardyń ártúrli zań sheńberindegi yqtımal sheshimderdiń ishinen eń negizdisin ári ekonomıkalyq turǵydan taraptar úshin eń tıimdisin tańdaýǵa múmkinshilik berýi bolyp tabylady. Mysaly, qandaı da bir durys emes is-qımyl úshin jaýapkershilikti qataıtý qanshalyqty negizdi degen suraqqa jaýap izdegende sot tek taraptar úshin emes, qoǵam úshin de paıdaly ári egjeı-tegjeıli sheshim qabyldaýyna múmkindik beredi, óıtkeni, sot zań shyǵarýshy óz maqsatyna jete aldy ma, osy zańdy is júzinde qoldaný qoǵam músheleriniń is-áreketine qanshalyqty áser etti, álde múldem kútpegen ári qoǵamǵa jaǵymsyz saldarlarǵa ákep soqty ma degen suraqtardyń barlyǵyn saraptaıdy.
Degenmen, ekonomıkalyq taldaýdy qoldaný sýdıaǵa onyń sheshimderiniń saldary qandaı bolatynyn, naryqtyq qatynastardyń jaǵdaıynda qandaı da bir quqyqtyq ınstıtýt qalaı jumys isteıtinin, naqty quqyqtyq normaǵa júginý qajettiligi ekonomıkalyq ınstıtýttar úshin qandaı shyǵyndar týdyratynyn túsinýge kómektese alady. Osylaısha naryq tetiginiń jáne ekonomıkalyq ınstıtýttardyń qandaı qaǵıdalarǵa saı jumys isteıtinin biletin sýdıa is qujattaryna durys ári naqty quqyqtyq baǵa bere alady jáne osy quqyqtyq kollızııanyń sheshimi qandaı bolýy kerektigin tolyq túsine alady.
Árıne, bizdiń jaǵdaıymyzda, mundaı maqsatqa jetý tek qana ekonomıkalyq tıimdilik sharttaryna emes, áleýmettik ádilettilik, jalpyǵa birdeı zań teńdigi jáne quqyq ústemdigi qaǵıdalarymen negizdeledi. Sondyqtan, Elbasy óziniń baǵdarlamalyq maqalasynda «Janjaldy jaǵdaılardy eskertýdiń, retteý men sheshýdiń ádiletti zańdary men naqty quqyqtyq normalaryn, sondaı-aq áleýmettik qatynastardyń barlyq júıesiniń qyzmetin qabyldap, iske qosqan utymdy», – dep atap kórsetti.
Anar JAIYLǴANOVA,
Konstıtýsııalyq Keńes múshesi,
zań ǵylymdarynyń kandıdaty.
