Maqsat – orman alabynyń tıimdiligi men sapasyn arttyrý

Sársenbi, 10 qazan 2012 7:06

Planetamyzdyń 1,6 mıllıard turǵynynyń tabysyn qamtamasyz ete otyryp ormandar dúnıejúzilik ekonomıkada asa mańyzdy oryn alady. Halqymyz «Qalyń elim qazaǵym, qara ormanym» demekshi, ol ekonomıkalyq tıimdilikti ǵana emes, mańyzdy áleýmettik jáne mádenı qormen de qamtamasyz etedi. О́simdikter men janýarlardyń tórtten úsh bóliginiń tirshilik ortasy sanalatyn orman álemi halyqtyń eleýli bóliginiń jumys kózi jáne yrys-berekesi. Sondyqtan, respýblıka aýmaǵynyń nebary 4,5 paıyzyn qurap otyrǵan qymbat qazynamyzdy qorǵaý, onyń sheńberin meılinshe keńeıtý ótkir másele kúıinde tolǵandyrady.

Sársenbi, 10 qazan 2012 7:06

Planetamyzdyń 1,6 mıllıard turǵynynyń tabysyn qamtamasyz ete otyryp ormandar dúnıejúzilik ekonomıkada asa mańyzdy oryn alady. Halqymyz «Qalyń elim qazaǵym, qara ormanym» demekshi, ol ekonomıkalyq tıimdilikti ǵana emes, mańyzdy áleýmettik jáne mádenı qormen de qamtamasyz etedi. О́simdikter men janýarlardyń tórtten úsh bóliginiń tirshilik ortasy sanalatyn orman álemi halyqtyń eleýli bóliginiń jumys kózi jáne yrys-berekesi. Sondyqtan, respýblıka aýmaǵynyń nebary 4,5 paıyzyn qurap otyrǵan qymbat qazynamyzdy qorǵaý, onyń sheńberin meılinshe keńeıtý ótkir másele kúıinde tolǵandyrady. Bul oraıda, Qazaq orman sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtyna júktelgen mindet te salmaqty. Biz qurylǵanyna 55 jyl tolyp otyrǵan ǵylymı ordanyń basshysy, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, Bolat MUQANOVTY suhbatqa shaqyryp, mekeme qyzmetiniń negizgi baǵyttary jaıynda áńgimelep berýin ótingen edik.

– BolatMájıtuly, ınstıtýttyń 1957 jylyAlmatydaqyzmetbasta­ǵanynbilemiz. Araǵaekijylsalyp, olBýrabaıǵakóshirildi. Sondaǵymaq­satnejánemekemenińtarıhynanhabardaretseńiz?

– Býrabaıǵa qonys aýdarýdyń úlken mańyzy bar. Iаǵnı, ınstıtýt óziniń negizgi zertteý nysandaryna jaqyndaı tústi. 1959-1964 jyldar aralyǵynda Qazaqstannyń árqıly tabıǵı aımaqt­a­rynda alty tájirıbelik stansalar qu­rylyp, ǵylymı jumystardyń aýqymy keńeıdi. Osy kezeńde, qyzmet tıimdi­li­gin arttyrý maqsatynda, birneshe qury­lymdyq ózgerister iske asyryldy. Res­pýblıka Úkimetiniń qaýlysymen 1989-1992 jyldary «Orman» ǵylymı-óndi­ristik birlestigi qurylyp, 2002 jyl­dyń jeltoq­sanynda QR AShM qura­myn­daǵy ǵyly­mı-óndiristik ortalyq atandyq. Al, 2007 jyly «QazAgro­In­no­­vasııa» AQ quramyna endik. Qazirgi tań­da elimizdiń barlyq aımaǵyn qamtıtyn úsh irilen­dirilgen fılıalymyz bar. Bas kásip­oryn bes sektorǵa bólinetin 3 ǵylymı bólimdi, ekologııalyq monıtorıng zerthanasyn biriktirip, dendrobaq pen arbo­retýmnyń qyzmetin úılesti­­­re­di. Instıtýtta úsh ǵylym doktory, 16 ǵylym kandıdaty jumys isteıdi.

О́tken 55 jyl merzimde ınstıtýt bas­­shylyǵynda maǵan deıin 5 azamat bol­ǵan. Bul ǵylymı ordanyń joǵary ále­ýeti men biliktiligin, ujymnyń uıym­shyl­dyǵyn, júktelgen mindet­ter­diń oı­daǵydaı atqarylyp otyrylǵa­nyn ańǵar­tady. Búgingi merekeli kúni alǵashqy dırektor P.Chaban, odan ke­ıin­gi S.Ýspenskıı, A.Prohorov, A.Makarenko, V.Kostromın sııaqty iri ǵalym­darymyzdyń esimin qurmetpen eske alamyz. Biz de osynaý óristi ónegelerdi zaman talabyna saı jalǵastyrýǵa múddelimiz.

– Ormansharýashylyǵynyńsan-sa­lalyqyzmetindejańaǵylymıázir­lemelermenaldyńǵyqatarlyteh­no­logııalarǵaaıryqshanazaraýdarylady. Osyǵanbaılanystyón­di­ristiǵylymıjetistiktermenqam­ta­masyzetýjánejoǵarybiliktimamandardaıarlaýisindejetekshiıns­tıtýttyńmaqsat-mindetteriqandaıbolmaq?

– Instıtýttyń negizgi mindeti – orman sharýashylyǵyn júrgizýdiń ǵyly­mı negizdemelik júıesin qalyptastyrý jáne Qazaqstannyń ártúrli tabıǵı aı­maqtarynda landshafttyq qurylym­daǵy qorǵanyshtyq orman ósirý. Eli­miz­diń orman qory men ekologııalyq apat aımaqtaryndaǵy (Balqash óńiri, Aral teńiziniń qurǵaǵan jerleri) agroorman­melıorasııalyq qyzmettiń tıimdiligin kúsheıtý, kógaldandyrý maqsatyndaǵy alqa aǵashtar túrin kóbeıtý men onyń jersinýin qamtamasyz etý jumy­sy­myz­dyń basty arnalaryn quraıdy.

О́ndiristiń barlyq negizgi baǵyttary mynadaı zertteýlermen qamtylǵan: ormantaný jáne orman ósirýshilik, aborı­gendik aǵash jáne buta túrleriniń seleksııasy, jańa tuqym shyǵarý, bola­shaǵy bar ıntrodýsentter engizý, óskin­der túriniń tektik qoryn saqtaý, ártúrli sanattaǵy jerlerde ormandy udaıy ulǵaıtý jáne aǵash ósirý, ormandy zııankester men aýrýlardan saqtaý, son­daı-aq órtten qorǵaý jumystaryn tıim­di tehnologııamen qamtamasyz etý.

Osy jerde, suraǵyńyzǵa jaýap to­lyq bolýy úshin sońǵy bes jylda sala qyzmetkerleriniń biliktiligin kóterý maq­satynda aımaqtyq 200 semınar ótki­zilgenin, oǵan 400-den astam tyń­daý­shy qatysyp, sertıfıkat alǵanyn atap ót­kim keledi. О́z qyzmetker­leri­mizge kelsek, 2010 jyly ǵana bir dok­torlyq, úsh kandıdattyq dıssertasııa qorǵaldy. Bú­gingi kúni Reseı aspırantýralarynda eki adam oqyp júrse, bes jas ǵalym magıs­tratýralarda bilim alýda. Sondaı-aq, 2010-2012 jyldary 12 qyzmetkerimiz alys jáne jaqyn shetelderde tájirı­belik synaqtan ótti. Mamandarymyz ha­lyqaralyq jáne res­pýblıkalyq deńgeı­degi sımpozıýmdar men forýmdarǵa bel­sendi túrde qa­ty­syp, ózekti taqy­ryp­tarda ǵylymı eń­bek­­ter jazýda. Jalpy, ınstıtýt ǵalym­da­rynyń 90 qujaty avtorlyq quqyq tú­rinde qor­ǵal­sa, sońǵy jyldary qara­ǵaı tuqym­daryn zertteýge qatysty 7 avtorlyq kýálikke, 7 patent pen 1 ınno­vasııalyq patentke ıe bol­dyq. Jarııa­lanǵan ǵy­ly­mı eńbekterdiń sany 330-dan asady.

– Bárekeldi! Munyń astarynda tolaıym eńbek jatyr. Áıtkenmen, qol jetkendi qarapaıym tilmen naq­ty­laı kórsetseńiz dep edik.

– Ǵylymı zertteýler 46 taqyryp­tan bastap, basym baǵyttaǵy aýqymdy is-sharalardy qamtıdy. Salalar bo­ıynsha meılinshe qysqartyp aıtsaq, súrek dińdilerdiń ónimdiligin boljaý­dyń ǵylymı negizdemesi, olardyń qu­ramy jáne shyǵý tegi, qaraǵaı men qaıyń búrshikteri qoryna esep júrgizý boıynsha usynystar, orman baılyǵyn paıdalaný ólshemin jetildirý, ormandardy qaıta túletýdi kezeńder boıynsha retteýge baǵyttalǵan usynystar daıyndalyp, qoldanysqa engizildi.

Seleksııa, tuqym sharýashylyǵy, ın­trodýksııa jáne tektik qordy saqtaý salasynda onnan astam negizgi orman quraýshy jáne sırek kezdesetin túrler­diń (qaraǵaı, maıqaraǵaı, shyrsha, bal­qa­raǵaı, sekseýil jáne t.b.) tektik qo­ry­nyń aqparattyq banki ázirlendi. Ákim­shilik aımaqtar boıynsha aýdan­das­tyrýǵa tıimdi tektik qorlardyń túr­jıyntyǵyna qatysty usynystar men tehnologııalyq aqparattar daıyndaldy. Naqtylaı tússek, Soltústik Qazaq­stan úshin 200-den astam túrler, onyń ishinde orman sharýashylyǵy úshin – 42 túr, qorǵanysh orman ósirý úshin – 70, plantasııalyq maqsatqa 41 túr usy­nyl­dy. Bizdiń zertteýlerimiz boıynsha, Batys Qazaqstanda (Jánibek stasıonary) ıntrodýsentterdiń 153 túriniń 54-i jaq­sy, 73 túr qanaǵattanarlyq jaǵdaıda ekendigi anyqtaldy. Iаǵnı, qazir osy ba­ǵytta maqsatty jumystar júrgizilýde.

Kóńil ósirerlik jetistikter qatary­na, 8 jyldyq eńbegimizdiń nátıjesi boıynsha, jelegi pıramıdaldyq túrdegi qaraǵaıdyń teńdessiz ári óte ásem mor­fotúrleri synaqtan ótkizilip, «Bulan­dy» jáne «Symbatty qaraǵaı» sort-klondaryn alýymyzdy aıtýǵa bolady. Sondaı-aq, «Býrabaı-30», «Urym­qaı-­38», «Urymqaı-53» tuqymdy qaraǵaılarǵa suranys aıryqsha joǵary. Bulardan kú­tilgen nátıje 20 jyldyq baıqaýda ortasha alǵanda bıiktigi boıynsha 20 paıyzdan, dıametri – 16 jáne súrektiń usaq taýarlyq qory boıynsha 58 paıyzdan asyp tústi. Instıtýtymyz 2009 jyldan bastap aǵash túrlerin klondy mıkrokóbeıtý baǵytynda jumys bas­tap, boz arsha men jóke tuqymynyń tamyrlanýy men órken jaıýyna arnal­ǵan qorektik ortalar daıyndap úlgerdi.

– El ormanyn udaıy ulǵaıtýmen qatar ony zııankesterden qorǵaý, túr­li keselderdiń aldyn alý, órtten saq­taý máselesi kún tártibinen túspeı ke­le­di. Bul oraıda ǵylymı orda ne deıdi?

– Ormannyń jandy aǵzalaryn qor­ǵaý adamzat balasynyń qajettiligi já­ne basty paryzy. Qazaqstannyń orman-dalaly, dalaly jáne shóleıt aımaq­ta­rynda jáne tuzdy topyraqtarynda ekpe aǵash­tar, qorǵanyshtyq alqa aǵashtar egý jó­nindegi ǵylymı usynystarymyz kútken­degideı nátıje berýde. Sondaı-aq, Aral teńiziniń qurǵaǵan alabyn nár­lendirý boıynsha búkil topyraq-gıdro­logııalyq sharttardy qamtıtyn 51 sha­qy­rymdyq aýmaqta 26 ǵylymı nysan qurylyp, 400 gektarlyq synaq alańyn­da zertteý ju­mysy júrgizilýde. Ǵalym­darymyzdyń usynysy negizinde sýarmaly alqaptarda qoldanylatyn «SPÝ-1», qorǵanyshtyq óskinder egýge qajet­ti «SSN-1» máshı­ne­leri jáne sekseýil tuqymdastarǵa ar­nal­ǵan seıalkalar jasap shyǵaryldy.

– Elbasy N.Á.Nazarbaev sizderdiń jumystaryńyzben tanysyp, dendro­baq pen arboretýmdy aralaý barysynda Astananyń jasyl beldeýin qam­tamasyz etý jóninde mindetter qoı­ǵan bolatyn. Osy baǵytta qan­daı ister tyndyryldy?

– Astanany abattandyrý, onyń aglo­merasııalyq aýqymyn kórkeıtý jalpy­halyqtyq iske aınaldy. Qysqa merzim­de boı kótergen ǵajaıyp qala otan­das­ta­rymyzdyń rýhyn aspandatyp, ǵala­mat josparlar túzýge jigerlendirýmen qatar, álemdik keńistiktegi maqtanysh týy­myzdy jelbirete kórkeıtýde. Onyń bir parasy janǵa jaıly jasyl jele­gi­nen de kórinis tabady. Elbasy N. Nazarbaev Astananyń jasyl beldeýin ke­ńeıtip, onyń kólemin 75 myń gektarǵa jetkizý tapsyrmasyn qoıyp otyr. Bul qatal klımattaǵy dalalyq aımaqta ári orasan zor aýmaqta jasyl beldeý qurý­dyń álemdegi eń birinshi jobasy.

Qazir 80 myń gektar alqapta joba­laý-izdestirý jumystary atqaryldy. Onda ınstıtýttyń ádistemelik usynys­tary basshylyqqa alynǵan. Ǵalymda­rymyzdyń nusqaýlyqtaryna sáıkes, tuz­danýdyń 3 toby iriktelip, kógaldan­dyrýdyń qoljetimdi baǵyttary aıqyn­daldy. Suryptaý nátıjesinde, óskin­der tuqymynyń 60 túri synaqtan ótki­zildi. Al, 2000 jyly arnaıy dendro­baq­tyń negizin qaladyq. Kelesi zert­teý­lerimiz qorǵanyshtyq alqaptardaǵy aǵash­tyń 13 túriniń meılinshe tózimdi­li­gin kórsetti. Synaq atyzdarda, qum jolaqtarynda, polıetılen jappalarymen jáne «qara bý» tumshalaý arqyly júrgizildi. Qoldanystaǵy túr men toptyń 45-71 paıyzy jersinip úlgerdi.

Biz 2011-2013 jyldardaǵy tapsyrys sheńberinde negizgi bes júıeni qam­tı­tyn basym baǵyttardy basshylyqqa alý­damyz. Olardyń ishinen Astana or­mandarynyń tabıǵı jańǵyrýyna, qa­zir­gi kókórim aıasyn kútimge alý men saqtaýǵa, orman zııankesterine qarsy sharalarǵa, órtke jol bermeýge, aýdan­dastyrylǵan túrler men toptardy je­tildirýge, taǵy basqalaryna qatysty ma­ńyzdy izdenisterdi ataýǵa bolady. Maqsat – jasyl aımaq jeleginiń tıim­­diligi men sapasyn arttyrý, negizsiz sh­y­ǵyndar kólemin azaıtyp, orman da­qyldarynyń ósip-ónýin jaqsartý.

Áńgimelesken

Baqbergen AMALBEK,

«Egemen Qazaqstan».

Aqmola oblysy,

Býrabaı aýdany.