«Oı jyrym, qyzyl tilim, seniń arqań!»

Seısenbi, 28 aqpan 2012 7:17

Jambyl tátemniń dú­nıe­­­den kóshkenine alpys alty jyldyń júzi bolypty. Biraq HH ǵasyrdyń Go­meri atanǵan, sýyrypsalma aqyndyq óneriniń ǵa­­­jaıyp juldyzyna aınal­­­ǵan Jambyl Jabaev esimi umytylǵan joq. Qaıta jańara, jasara túskendeı.

Ras, Jambyl eýropalyq bilim alǵan joq, akademııany, ýnıversıtetti bitirgen joq. Bir qa­­­lamger jazǵandaı, «bul Jambyldyń tragedııasy emes», bul Jambyldyń óziniń akademııaǵa, ýnı­versıtetke aınalyp ketkenin kórsetetin ǵa­jaı­yp ǵumyr. Alla óleń qondyrǵan tamasha taǵdyr.

Seısenbi, 28 aqpan 2012 7:17

Jambyl tátemniń dú­nıe­­­den kóshkenine alpys alty jyldyń júzi bolypty. Biraq HH ǵasyrdyń Go­meri atanǵan, sýyrypsalma aqyndyq óneriniń ǵa­­­jaıyp juldyzyna aınal­­­ǵan Jambyl Jabaev esimi umytylǵan joq. Qaıta jańara, jasara túskendeı.

Ras, Jambyl eýropalyq bilim alǵan joq, akademııany, ýnıversıtetti bitirgen joq. Bir qa­­­lamger jazǵandaı, «bul Jambyldyń tragedııasy emes», bul Jambyldyń óziniń akademııaǵa, ýnı­versıtetke aınalyp ketkenin kórsetetin ǵa­jaı­yp ǵumyr. Alla óleń qondyrǵan tamasha taǵdyr.

Jambyl – qazaq aýyz ádebıetiniń ensıklopedııasy. «Jambyl meniń jaı atym, halyq me­niń shyn atym», deýi uly aqynnyń osy qa­­sıetterin daralap tur emes pe? 1940 jyldyń aqpanynda jaz­­­ǵan aqynnyń hatshysy Ǵalı Ormanovtyń kún­­de­­­­­ligindegi: «…oqymaǵan kisi­­­min. Áıtse de baı­­qaı­myn, halyq kóp biledi. Me­­niń bilimim – sol ha­­­lyqtyń bilgenderi. Men halyqtyń sózin aıttym», degen sózder qandaı tereń, qandaı salmaqty!

Jambyl qalasynan ótip bara jatqanda:

Atyńnan aınalaıyn, Áýlıeata,

Atymdy ap qoıdyń dep bolma qapa, –

dep keletin keshý alysý sózi ne turady?

Áste, qazaqtyń tabıǵatynda sal-serilerdi, aqyn-jyraýlardy qasterleıdi de, jeke óz otbasyna kelgende, odan qashýǵa tyrysatyn ádet bar. Jabaı babamyz da Jambyldyń óleń qýǵanyn qalamaǵany belgili. Mal tabý nemese molda bolý sııaqty kásipti nesip etse, qatarynan qalmas dep paıymdaıdy. Sondyqtan da molda aldyna aparyp, tize búktiredi. Biraq asaý júrek áke sheshimine kóndikpeıdi. On bestegi bozbala:

Oqyǵansha men odan,

Dombyrany qolǵa alam.

О́leń kirgen túsine,

Jórgeginde men bolam, – dep qasıetti óleńge jyǵylady.

Meniń pirim – Súıinbaı,

Sóz sóılemen syıynbaı.

Syrly, sulý sózderi,

Maǵan tartqan syıyndaı, – dep bul sózderdi óz júregine boıtumar etip, kózi jumylǵansha óleńge, dombyraǵa, kıeli óleńge adal boldy. О́ziniń ómirge degen qushtarlyǵy, adam tanı bi­le­tin abyzdyq qasıetiniń arqasynda zamana kóshine ileskenmen, ózin basshylarmen de, qosshylarmen de teń ustady. Qazaqy qaljyń men mysqyl, ájýa, syndy ómirlik qaǵıdattardy sheber paıdalanatyny sondaı, aqynnyń astarly sózinen ja­qyndary da, joǵarydaǵylar da seskenip júretin-di. Til – qudiret, til – sadaq, til – mazaq, til – madaq. Muny Jambyl babamyz jetik bildi:

Elimniń azamatyn tanys qylǵan,

Oı-jyrym, qyzyl tilim seniń arqań, –

dep Jambyl tátem beker aıtty deısiń be?

Jambyldyń osyndaı dara qasıetterin, qazaqtyń uly jazýshysy Muhtar Áýezov taıǵa tańba basqandaı etip jazyp ketti.

«Jambyl – aqyl-oıdyń alǵyry, ózgege uqsa­maıtyn dara, oqshaý bet-beınesimen asa zor qu­bylys. Onyń bir ózi epık aqyn, ári aıtys aqyny, ári azamattyq áýenniń de aqyny».

Ulyny uly ǵana tanıdy. Áýezov moıyndaǵan, Seıfýllın bas ıgen, Sábıt Muqanov ardaqtaǵan, Romen Rollan sálem salǵan, Ǵabıt Músirepov syn­dy syrbaz jazýshy erkelegen Jambyl ba­ba­nyń án-jyry, kúıleri men aıtystary, dastandary qa­­zaǵymen birge jasaıtyn ulttyq qundy­lyqqa aınalyp ketti. Endi tarıh dońǵalaǵy keri ketpeıdi, egemen, táýelsiz Qazaqstannyń ulttyq brendi retinde Jambyl baba esimi jasaı beredi, jasaı beredi.

Jambyl poezııasy – shynshyl poezııa. О́mirdi óleńmen órnektegen aqyn jyrlarynan qazaq turmysynyń, qazaq qoǵamynyń ádiletsiz bolmysyn shenegen óleńderi onyń atyn erte shyǵardy. Ári Jambyl úshin poezııa Allanyń bergen syıyndaı qasterli, qasıetti.

Sary túnge sarylyp, kirpik ilmeı,

Salqyn kúzde bir jyly úıdi bilmeı.

Saharada salaqtap kúndiz-túni,

Buralqy ıt pen malshynyń kúni birdeı.

Osy tórt jol qandaı jandy sýret, kóńilge túsken kórkem beıne emes dep kim aıta alady?! Sondyqtan da daraboz aqyn Súıinbaıdan jalǵas­qan azamattyq poezııanyń sarqylmaǵan bastaýyn kóremiz, aqyn sózine senemiz.

Jambyl jaı ǵana aqyn emes. Jambyl kúres­ker aqyn. 1916 jylǵy kóterilis kezinde Jambyl baba 61-degi, sol kezdegi tirkespen aıtsaq, shaý tar­typ qalǵan kezi edi. Biraq aqyn júrek, aqyn tilek Jambyldy únsiz qaldyra almady. Aqyn­nyń daýysy zor estildi, onyń daýysy Qastek, Qaskeleń asyp, Jetisý boıynda qaýlaǵan órt­teı dý ete tústi.

Osyǵan tiri otyryp kónemiz be?!

Iriktep bar bozdaqty beremiz be?

Bolmasa eldik qylyp tize qosyp,

Batyrǵa qol bastaǵan eremiz be?

Bolmasa, myna óleń shýmaǵyna nazar aýdaryńyzshy:

Attandyq ulyǵynyń qonysyna,

Eldi sorǵan borsyqtaı bolysyna.

Kóp erler qaza tapty jaýǵa attanyp,

Kóksegen azattyqtyń soǵysynda.

Mine, aqyn ańsaǵan azattyq kelgende Jam­byl­­dyń óleńi de ózgerdi, jyr shýmaqtary da túr­lendi. Aqyn Keńes ókimeti ákelgen jaqsylyq­tar­dy kári júregimen, aqyndyq sezimimen qabyl­dady. Aqyn baqytqa keneldi, aqynnyń jyry shýaqtandy. Al nemis-fashısteri oıran salǵanda ertteýli atqa qaıta mindi, aqyn júrekten shyqqan sózder jaýǵa snarıad sekildi atyldy. Árıne, bul teńeý sóz. Biraq shyndyq. Jambyldyń ataqty «Lenıngradtyq órenderim» jyr-plakaty, jyr joldaýy 1941 jyly nemis-fashısteri Lenıngradty blokadaǵa alyp, tas qursaýǵa aınaldyrǵan kezinde jazyldy.

Orys aqyny Aleksandr Prokofev «…Jyr iri áriptermen terilip, kóshelerde plakat bolyp ilin­di. Kózderinen jastary sorǵalaǵan talaı adamdardy kórdim. Nemisterdiń samoletteri tóbe­de ushyp, bomba tastap júrgende, odan qashyp tyǵylýdyń ornyna, Jambyldyń jyry basylǵan gazetti satyp alý­­ǵa, kóshedegi kıoskilerde kezekte turǵan adamdardy talaı kórdim», dep jazýy sol dáýirdiń shyndyǵy.

Búginde Sankt-Peterbýrgte Jambyl atyndaǵy kóshe, aqyn eskertkishi tur. Jetisýdyń jeti óze­nin­deı eskertkish aldynda sý aǵyp jatyr. «Le­nıngradtyq órenderim» óleńiniń shýmaqtary ja­zylǵan áripter sol sýmen birge kúnge shaǵy­ly­syp, kóz tartady. Qashan barsań da Sankt-Peter­býrgtegi Jambyl baba eskertkishine gúl ákelip júrgen adamdardy kóresiń. Júregi qartaıýdy bilmegen Jambyl halyqtyń naǵyz aqyny ekenin osyndaı sátte erekshe sezine túsesiń.

О́leń Jambyldyń atyn shyǵardy, Jambyl óleńniń kıesin kóterdi. Bul – talassyz shyndyq.

Qor bolmaımyn ólgenshe,

О́leńime-aq syıyndym, – dep jyrlap edi aqyn baba osydan tup-týra júz jyl buryn.

Iá, Jambyl baba syıynǵan óleń Jambyldyń esimin asqaqtatty. Muny aqyn-júrek sezdi. Sezip qana qoımaı óleńmen órnektedi.

Dombyrasyn serik qyp,

О́tkizdi Jambyl ǵasyrdy.

О́leńdi tógip, órnektep,

Asýlardan asyrdy, – dese, endi birde:

О́leńmen oıyp oıýdy,

Sózdi minip jeldedim, – deıdi aqyn. Júırikti, sáıgúlikti, jorǵany, tulpardy mingendi biletin edik. Al sózdi mingen Jambyl ǵana. Jaryqtyq, qalaı, qalaı kósiledi. Mine, óleńnen oıý oıǵan Jambyl osy!

Osy arada bir aıta ketetin jáıt, endi tórt jyldan keıin uly babamyz Jambyl Jabaevtyń týǵanyna 170 jyl tolady eken. Alaıda, búgingi kúnge deıin Jákeńniń akademııalyq birde-bir jınaǵy jaryq kórmepti, akademııalyq bıblıo­grafııalyq tolyq kórsetkishi jasalmapty. Tamasha adamdar taǵdyry sıklynan ǵumyrnamalyq ómir­baıany jazylmapty. Osynaý kemshiliktiń ornyn toltyratyn ýaqyt keldi desem, M.Áýezov atyn­daǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty buryn­da­ry jabylyp qalǵan Jambyltaný jáne avtor­lyq ha­lyq poezııasy bólimin qaıta ashyp otyr. Maqsat, Jambyl Jabaevtyń akademııalyq 3 tomdyǵyn, bıb­lıografııalyq kórsetkishin, ǵu­myr­­namalyq ómir­baıanyn zerttep, ǵylymı aınalymǵa qosý.

Jambyl babam:

Ýa, áleýmet, qulaq sal!

Qarııa Jambyl jyrlasyn!

Men sóılemeı kim sóıler,

Zamanam meniń syrlasym, –

dep edi. Zaman ózgerer, ýaqyt zymyrar, biraq ózgermeıtin bir-aq nárse, ol quryshtaı quıylǵan Jambyl babanyń óleńderi.

Ýálıhan QALIJAN, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory, Qazaqstannyń enbek sińirgen qaıratkeri.