О́mirin urpaǵyna úlgi etip

Seısenbi, 20 naýryz 2012 7:44

Ádettegishe erte oıanyp, zaıyby Zıadanyń kúreń qyzyl shaıyna qanyp, boıy jadyraǵan Qýa­nysh Tájmuha­med­uly teledıdardan tań­ǵy jańalyqtardy qarap otyrǵan. Kenet telefon qońyraýy shyr ete tústi. Tutqany kótergeni sol edi, «Táte, jasyń qutty, den­saýlyǵyń myqty bolsyn…» dep, ystyq yqy­lasyn jetkizýge asyq­qan Astana­­daǵy qyzy Gúlzıra syńǵyrlaı jóneldi. Rahmetin aıtyp, telefon tut­qasyn qoıdy da, bir nárse esine túsken­deı oılanyp turyp: «Mine, qyzyq! Men de 63 jasqa tolǵan ekenmin-aý! Ýaqyt shirkin, jeldeı esip, «ómir-ózen» aǵysy­men paı­ǵam­bar jasyna jetippin-aý!..» dedi de, ornyna qaıta otyrdy. Dál osy sátte ómiriniń eń tátti kúnderi, armanshyl túnderi, asqan asýlary… kóz aldynan ótip, oı tuńǵıyǵyna eriksiz súńgidi de ketti.

Seısenbi, 20 naýryz 2012 7:44

Ádettegishe erte oıanyp, zaıyby Zıadanyń kúreń qyzyl shaıyna qanyp, boıy jadyraǵan Qýa­nysh Tájmuha­med­uly teledıdardan tań­ǵy jańalyqtardy qarap otyrǵan. Kenet telefon qońyraýy shyr ete tústi. Tutqany kótergeni sol edi, «Táte, jasyń qutty, den­saýlyǵyń myqty bolsyn…» dep, ystyq yqy­lasyn jetkizýge asyq­qan Astana­­daǵy qyzy Gúlzıra syńǵyrlaı jóneldi. Rahmetin aıtyp, telefon tut­qasyn qoıdy da, bir nárse esine túsken­deı oılanyp turyp: «Mine, qyzyq! Men de 63 jasqa tolǵan ekenmin-aý! Ýaqyt shirkin, jeldeı esip, «ómir-ózen» aǵysy­men paı­ǵam­bar jasyna jetippin-aý!..» dedi de, ornyna qaıta otyrdy. Dál osy sátte ómiriniń eń tátti kúnderi, armanshyl túnderi, asqan asýlary… kóz aldynan ótip, oı tuńǵıyǵyna eriksiz súńgidi de ketti.

*  *  *

Iá, Tóretaevtar áýletiniń de túrki­men elinen atajurtqa oral­ǵanyna bıyl 47 jyl bolypty. 1965 jyldyń jaz aıy edi. Taǵdyr taýqymetin kóp kórgen ata-babamyz týǵan jerdiń bir ýys topy­raǵyna zar bolyp, jyldar boıy osy kúndi ańsap kútken bolatyn. Týǵan elge degen saǵynyshpen ora­lý aqyry olar­dyń da mań­daıyna jazylypty. Kóshtiń basyn Jetibaı óńirine tirep, sa­ǵynyp jetken olar osy qasıetti mekenge qonystandy. Aınala mıdaı dala, buıra-buıra shaǵyldar…

Mańǵystaý degende bul jerdi bu­ryndary kórmegen kisilerdiń kóz aldyna ózeni men kóli, kókoraı shalǵyny joq, sheksiz mań dala elesteýi ábden múmkin. Biraq Mańǵystaýdyń keremeti – onyń keń dalasyn uzynnan uzaq taý jotalarymen órnektep qoıǵandaı erekshe tabı­ǵaty. Birde bıiktep, birde alasaryp baryp jazyq da­laǵa jalǵasyp ketetininiń ózi qan­daı ǵajap! Ákesi marqum: «Bizdiń Mańǵystaý – úsh júz alpys eki áýlıe meken etken kıeli aımaq. Onyń árbir tasy men taýshy­ǵy­nyń túkpir-túkpiriniń bar­lyǵy tunyp turǵan syr-sandyq. Jeti qabat jer asty qazyna baılyqqa toly bolsa, jer betindegi árbir jota tarıh shejiresinen syr shertip, ýildegen jelmen birge án salyp turady» deıtin. Ol jas kezinen-aq ákesi qulaǵyna quıǵan osy támsildi eseıe kele esine jıi alyp, ózderiniń osynaý shejireli ólkeniń qasıetti topyraǵyna taban tirep kelip qonystan­ǵan­dary­nyń teńdesi joq baqyt ekendigin tereń túsindi.

1969 jyly Túrkimenstan astanasy Ashhabadtaǵy gıdromelıo­ra­tıvtik tehnıkýmdy bitirgennen keı­­in, joǵary bi­lim alý maqsa­tynda  Almatyǵa jol tartty. Ol sol jyly qazirgi Q.I.Sátbaev at­yn­daǵy Ulttyq tehnıkalyq ýnı­versı­tetiniń munaı fakýltetine tústi.

1974 jyly QazPTI-di aıaqtap, taý-ken ınjeneri mamandyǵyn al­yp oraldy. Endigi oıy Jeti­baı­da­ǵy jańa ken oryndarynda ju­mys istep, eline adal qyzmet etý edi.

Qýanysh Jetibaıǵa kelisimen ulýtas ken ornyn ıgerip jatqan «Qazmramor» kombınatyna qaras­ty Jetibaı karerine qatardaǵy sheber bolyp jumysqa kirdi.

Elge kóship kelgen jyly Qýa­nysh eki aıdaı tas óndiretin kásip­orynda jumys­shy bolyp istegen. Boıynda kúsh-jigeri jalyndaǵan jıyrma jasar Qýanysh sol kezde ózi azdap aralasqan ulýtas óndi­ri­si bolashaq ómiriniń ózegi bolatynyn oılamaǵan da shyǵar…

1975-76 jyldary buryn «Qaz­mra­mor» kombınatyna qarasty Jetibaıdyń ulýtas shyǵaratyn shashyrańqy karer­leri Qurylys materıaldary mınıs­trli­giniń qa­ramaǵyna alynyp, «Mangyshlakrakýshechnık» birlestigi bolyp birik­tirildi. Jańadan qurylǵan óndiristik birlestiktiń jetekshi­ligine kelgen Egizbaı Maılybaev batyl sheshim qabyldaı bi­letin isker azamat edi. Ol kisiniń birde shaqyryp alyp: «Qýanysh, jas kelse – iske degendeı, men seni №2 taý-ken ýchas­kesine basshylyqqa usynǵaly otyrmyn, qalaı, táýe­kelge bel býasyń ba?» degende jú­reginiń atsha týlaǵany áli esinde.

Qýanysh ózine júktelgen se­nim­di úlken jaýapkershilikpen se­zindi. Bastapqyda árıne qınaldy. Birte-birte tóselip, óz isin sheber meńgerip aldy.

Áli esinde, 1987 jyldyń 29 qyr­kúıeginde Qazaqstan Kompartııasy Orta­lyq Komıteti men Úkimetiniń «Turǵyn úı-91» baǵ­darlamasyna sáıkes, «1987-90 jj. Mańǵystaý oblysynda ulý­tastan qabyrǵa materıaldaryn óndirýdi arttyrý sharalary týraly» qaýlysy shyǵyp búkil ujym bul qujatpen jete tanysty. Osy qaýly negizinde 1989 jyly 545, sońǵy jyly 730 mıllıon shartty ulýtas kirpishin óndirý mindet­teldi. Jumyla kirisip bul mindet­temeni de joǵary sapamen abyroımen oryndap shyqty.

Mine, sol ýaqyttan beri aq­shań­qan qala Aqtaýdy, elimizdiń bar­lyq oblystaryn aıtpaǵanda bu­ryn­­ǵy Keńes Odaǵyna keńi­nen ta­ralǵan Tú­bektiń ulýtasy órnek­te­megen ǵı­marattar kemde-kem shy­ǵar. Al Je­tibaıdyń ósip-ór­ken­­­de­ýi­ne, alystan kóz tartar ásem úı­ler­diń boı tú­zeýine Qýa­nysh Táj­mu­hamedu­ly­nyń sińirgen eńbegi erekshe. Ol ony únemi zor mártebe tutady.

Qýanyshtyń kóz aldyna endi halyq depýtattary burynǵy Eralıev (Qaraqııa) aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵaly­ǵyna saılan­ǵan kúnderi elestedi. Shirkin, jas­tyq! Ol kezde sharshaý degendi bil­meı­tin. Aýdannyń qat-qabat túıt­kil­di másele­lerin sheshý, tur­ǵyn­dardyń muń-muqta­jyn zerdeleý tá­­­rizdi sharýalar bastan asyp jyǵylatyn. О́ndiriste júrip áb­den ysylǵan uıymdastyrýshylyq qa­bileti erekshe, biliktiligi men tá­­jirıbesi mol isker basshy az ýa­qyt­ta aýdandy alǵa súırep shyǵardy.

Iá, Qýanysh Tóretaev qaı qyzmette júrse de Ústirttiń ór­kendeýine óz úlesin qosyp, qudaı­dyń bergen ul-qyzdary men ne­mereleriniń arqasynda baqytty ómir súrýdi kásip etipti. Jeti­baı­dan alysqa uzamaı, naryqtyq qa­rym-qatynas yńǵa­ıyn­daǵy «Ulý­tas», «Munaıshy» seriktes­tikte­­rine de basshylyq etip, «JTT» seriktestiginiń dırektory, oblys­tyq arhıtektýra, qala qurylysy jáne qurylys basqarmasy basty­ǵynyń orynbasary qyzmetterin atqardy. 2001 jyldyń maýsymynan bastap Munaıshy kenttik ok­rýginiń ákimi bolyp saılanyp, eldi mekenderdi hal-qaderinshe kór­­keıtýge atsalysty. Kentten bas­tap, aýdandyq, oblys­tyq ke­ńes­tiń jáne máslıhattyń depýtaty, Gýrev (Atyraý) oblystyq partııa komıtetiniń múshesi de bolypty. Halyq aldyndaǵy jaýap­ker­shilikti ar­qalaý men qoǵamdyq jumystarǵa aralasý, týyndaǵan máseleniń túıinin sheshý, sóıtip, túpkilikti nátıjege jetý jolynda aıanyp qalmapty. Al halyq qalaý­lysy retindegi júrgizilgen jumystary ózinshe birtóbe.

Bul kúnderi jalyndy jastyq shaǵynyń kýásindeı bolǵan karerlerdiń birin menshikke aınaldyryp, «Nur» dep atalatyn jaýapkershiligi shekteýli se­riktestik qurdy. Turǵyn úı, taǵy basqa nysandar turǵyzý isine belsene qaty­syp, tutynýshylardyń óskeleń sura­nysyn oryndaý úshin qurylys materıaldaryn molynan shyǵaryp, alǵysqa kenelip júr. Altyn uıa mekenine aınal­ǵan Mań­ǵys­taýyn, Jetibaıyn erekshe qurmettep, áspetteıdi.

*  *  *

Bir kezdegi órimdeı boıjetken, suńǵaq boıly, kelbeti kelisken zaıyby Zıada qazir tórt balanyń anasy, on bir nemereniń ájesi. Jaqsynyń jaqsyly­ǵyn aıtý – paryz. Oılap otyrsa ekeýi otaý qurǵaly janseriginiń ustanǵan qaǵıdasy bireý ǵana eken:

«О́z jaryńdy jattaı kút – jat kórsin de túńilsin,

Bir-birińdi qadir tut – jurt úlgi alsyn, úńilsin». Halqymyz­dyń osyndaı ulaǵatty sózin ómi­rine arqaý etken Zıada 40 jyldan beri erine tıtteı de qabaq shytyp kórmepti. Otaǵasy qaı qyzmette júrse de janyna jalaý bolyp, balalaryn baǵyp-qaǵyp, tamaq-sýyn daıyndap, qonaǵyn iltıpat­pen kútýdi dástúrge aınaldyrǵan aıaýly jan Zıada sonymen birge óz bala­larynyń ónegeli bolyp ósýine tirek bolyp kóp jyl boıy eńbek etken ustaz. Tula­boıy tuń­ǵyshtary Gúlzırasy Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ýnıversıtetin bi­tirgen, saıasattanýshy, qazir Astana qalasynda mektepke deıingi tárbıe beretin «Baby boom» balalar orta­lyǵynyń dırektory ári jeke kásip­ker. Úıli-barandy, úsh ul tárbıelep otyr. Nurlany men Symbaty da joǵary oqý ornyn bitirgen mamandar. Nurlan áke jolyn qýǵan kásipker. Symbaty Mu­­naıshy kentiniń ákimi. Sút ken­je­leri Erqoja L.Gýmılev at­yndaǵy Eýrazııa ýnıversıtetiniń zań fa­kýltetin bitirgen. Aqtaý qalasy­nyń áleýmettik-ekonomı­kalyq sa­ladaǵy zań­dylyqty qadaǵalaý bóliminiń bastyǵy. Osynyń bári Qýanysh Tájmuhameduly Tóre­ta­ev­­tyń qýanyshy. Nemerelerin bir ıiskep máz-meıram bolady. Endi bir sátte esik aıqara ashylyp, qushaq-qushaq gúl ustaǵan bir top qyzmettes dostary men ul-qyz­dary, nemereleri «týǵan kúnińiz­ben quttyq­taımyz!» dep júzde­ri­nen nur shashyp kirip kele jatty…

*  *  *

«Bıikke qalyqtap qyran da shyǵady, jorǵalap jylan da shyǵady» degen hal­qymyzdyń naqyl sózi bar. О́z eńbegimen órge shyǵý, eline eleýli, halqyna qalaý­ly bolý – azamattyń baqyty. Al mundaı ónegeli ómir urpaqqa úlgi!

 Jaına ERMUHAMBETOVA.