О́zge sózden óleńge usta aqyn Budabaı Qabylulynyń týǵanyna 170 jyl

Beısenbi, 11 qazan 2012 7:13

Aqyn-jazýshylaryn «súleı», «shaıyr» dep dáripteıtin jyr eli – Syr eli Shıeli bul kúnderi taǵy bir arqaly azamatyn áspetteý ústinde. Aqyn Budabaı Qabylulynyń týǵanyna 170 jyl tolýy atap ótilýde. Sońǵy jyldary Shıeli aýdanynda jaqsy dástúr qalyptasty. Ony ornyqtyrǵan aýdan ákimi Nurlybek Nálibaev bastaǵan basshylyq, ıgi isti yqylaspen qostaýshy – halyq. El ómirine qatysty aıtýly oqıǵalar, áıgili azamattardyń mereıtoılary jurtyń abat, toılaryń qabat bolsyn degendeı, berekeli «Altyn kúz» toıynyń shyraıyn keltirer jotaly shara retinde birge ótkizilip keledi.

Beısenbi, 11 qazan 2012 7:13

Aqyn-jazýshylaryn «súleı», «shaıyr» dep dáripteıtin jyr eli – Syr eli Shıeli bul kúnderi taǵy bir arqaly azamatyn áspetteý ústinde. Aqyn Budabaı Qabylulynyń týǵanyna 170 jyl tolýy atap ótilýde. Sońǵy jyldary Shıeli aýdanynda jaqsy dástúr qalyptasty. Ony ornyqtyrǵan aýdan ákimi Nurlybek Nálibaev bastaǵan basshylyq, ıgi isti yqylaspen qostaýshy – halyq. El ómirine qatysty aıtýly oqıǵalar, áıgili azamattardyń mereıtoılary jurtyń abat, toılaryń qabat bolsyn degendeı, berekeli «Altyn kúz» toıynyń shyraıyn keltirer jotaly shara retinde birge ótkizilip keledi. Buǵan deıingi jyldary «Ardaqtaǵan azamatyn, Shıeli, netken ǵajap atyń!» degen ataýmen túrki áleminiń kósemi Mustafa Shoqaıdyń, eki márte Sosıalıstik Eńbek Eri, dala akademıgi kúrishshi Ybyraı Jaqaevtyń, halyq aqyny, sazger Nartaı Bekejanovtyń 120 jyldyǵy, akademık ǵalym-jazýshy Muhametjan Qarataevtyń 100 jyldyǵy, Sosıalıstik Eńbek Eri, kúrishshi-dıqan Shyrynkúl Qazanbaevanyń 90 jasqa tolý mereıtoılary «Altyn kúz» merekesinde toılandy. Bul «Altyn kúzdiń» aıasyn keńeıtti, qaıta-qaıta shashylmaýǵa úıretti, ásirese alystan keletin toıshy qaýym aǵaıynǵa tipti qolaıly edi. Sonymen, bıylǵy jyl – Shıelide el birligin jyrlaǵan Budabaı aqyn jyly.

Zamanynda, HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap Budabaıdyń aqyndyq dańqy qa­zaq dalasynda Syr boıyna ǵana emes, Jetisý, Arqaǵa, kórshi el Tashkent, Buhara, Horezmge deıin jaıyldy. Onyń áıgili tolǵaýy «Áıe­keni joqtaý» kózi tirisinde eki ret baspa júzin kórdi. Onyń úzindisin folklor jınaýshy Iа. Lıýtsh 1883 jyly Tashkent qalasynda bas­tyrǵan «Kırgızskaıa hrestomatııa» («Qyr­ǵyz (qazaq) hrestomatııasy») jınaǵyna alǵash ret engizse, halqymyzdyń aýyz ádebıetin taǵy bir qunt­taýshy bashqurt Á.Dıvaev 1904 jyly «Syrdarııa oblysynyń esep materıaldary jınaǵy­nyń» HI tomynda tolyq nusqa­syn jarııalady.
Budabaıdyń aqyndyq murasy qazaq oqy­mys­tylarynyń ishinde alǵash Ahmet Baıtur­synulynyń nazaryna ilikti. Qazaqtyń rýhanı kósemi Ahań 1925 jyly Máskeýde Keńes Odaǵy elderiniń kindik baspasynan halqy­myz­dyń tórt júz jylyn qamtyǵan «Jıyrma úsh joqtaý» jınaǵyn shyǵarǵanda, osy jı­naq­qa engen Qazybek bı, Abylaı han sııaqty qa­zaqtyń áıgili uldaryn joqtaǵan sol jıyrma úsh tańdaýly ádebı týyndynyń biri Buda­baıdyń «Áıekeni joqtaýy» edi. Ahańnyń ke­le­si 1926 jyly Máskeýde basylyp shyqqan teńdesi joq ǵylymı eńbegi – «Ádebıet tanyt­qysh» kitabynda qazaq ádebıetiniń túr-tulǵa­syn, kórkemdik ádisterin saralap, tal­daǵan kezde mysalǵa keltirgen talaı týyndy – «Qo­bylandy batyr», «Er Tarǵyn» dastandarynan úzindiler, Asan qaıǵy, Abaı, Naýryzbaı bı, Nysanbaı jyraý, Orynbaı, Altybas Aqmolda, Ybyraı Altynsarın, Shortanbaı, Baıtoq, Murat, Jarylǵap, Ábý­bákir, Dosjan, Shernııaz, Maǵjan, t.b. biraz aqyn­dar óleńde­riniń qatarynda Budabaı shyǵar­malary da bar edi.
Biraq budan keıin HH ǵasyrdyń elýinshi jyldarynyń aıaǵyna deıin qazaq ádebıeti tarıhyn zertteýshiler eńbekterinde otyz jyldaı Budabaı Qabyluly tizim arasynda atalyp kete­tini bolmasa, onyń shyǵarmashylyǵy týraly arnaıy toqtalyp aıtyla bermeıdi, týyn­dylary jınaqtarǵa enbeı keldi. Sonyń saldary – qazaq ensıklopedııalarynan Buda­baı Qa­byl­uly týraly derek taba qoımaısyz. Sondyq­tan, Buda­baıdy buryn estip-bile qoımaǵan keıingi urpaq ony aýyl-úıdiń arasynda uıqas qurastyryp júrgen burynǵy qazaqtyń kóp óleńshisiniń biri eken dep qalýy da múmkin.
Budabaıdy HIX ǵasyrdyń ekinshi jartysy men HH ǵasyrdyń bas kezindegi qazaq áde­bıetiniń kórnekti ókilderiniń biri dep baǵa­lap, onyń shyǵarmashylyǵy týraly sóz qozǵap, qaıtadan ǵylymı aınalymǵa túsirgen folklor zertteýshi ǵalym, qazaq ádebıeti ǵyly­my­nyń kórnekti abyzy ardaqty Áýkeń – Áýelbek Qońyratbaev boldy. Bul 1959 jyl, «Juldyz» jýrnalynyń altynshy sanyna basylǵan «Syr shaıyrlary» degen maqala­syn­da birsypyra sú­leıdiń qatarynda Budab­a­­ı­ aqyn shyǵarmashy­lyǵyna da toqtalyp ótedi. Áýelbektiń ózi Shıeliniń týmasy, bala kúni­nen qulaǵynda kúmbirlegen Budabaı shaıyr­dyń jyrlary Á. Qońyratbaevtyń ǵana emes, onyń shákirtte­riniń, izbasarlarynyń da ǵy­ly­mı zertteý nysanasyna aınaldy. Á.Qo­ńy­ratbaev mınıstrlik maquldaǵan joǵary oqý oryndaryna arnalǵan «Qazaq ádebıetiniń tarıhy» degen oqýlyq eń­beginde Budaı­baıdyń ómiri men shyǵarmashy­lyǵyn keń taldady. Qyzylorda pedagogıka ınstıtýtynyń aǵa oqytýshysy Qýandyq Áb­dirazaquly 2009 jyly ǵylym kandıdaty ataǵyna Budabaı Qa­bylulynyń ádebı murasy týraly dıssertasııa qorǵady. Osyndaı zertteý jumystaryn basqa da zertteýshiler jalǵas­tyrdy. Olardyń qatarynda belgili ádebıetshi-ǵalymdar M.Maǵaýın, B.Adambaev, H.Sú­ıin­shálıev, M.Baıdildaev jáne basqalary bar.
Degenmen, Budabaı shyǵarmalarynyń keń taraı qoımaýynyń eń úlken sebebi – aýyzsha da, jazbasha da jazyp shyǵarǵan onyń mol murasynyń saqtalyp qalǵany shamaly ǵana bolǵandyǵynda edi. Qazir qolǵa tıgeni onyń el aýzynan jınalǵan, shyǵarmashylyǵyn joǵary baǵalaǵan jandar kezinde jazyp alyp ózde­rin­de saqtap júrgen, sondaı-aq keıbir ádebı mura ja­nashyrlary ár kezde Ulttyq ǵylym aka­de­mııasynyń Ádebıet jáne óner ınstıtýtyna, ǵylymı kitaphanasyna ótkizgen azyn-aýlaq qol­jazbalar. «Áıekeni joqtaý», basqa da óleń­deri jáne aqynnyń ómirine qatysty tartymdy áńgimeler 1980–1990 jyldary «Bes ǵasyr jyr­­laıdy», «Bozda­ǵym», «Aıtys», «El aýzynan», «Áı, zaman-aı, za­man-aı», 2004 jyly «Je­­ti ǵasyr jyrlaıdy» jınaqtaryna engizildi.
Budabaıdyń shyǵarmalary jeke jınaq bolyp 1994 jyly ǵana basylyp shyqty. Bul talaı jyl Budabaı murasyn el ishinen jınap, ıgilikke aınaldyrǵan Shıeli aýdanynyń tur­ǵyny, ádebıet súıgen azamat, búginde marqum Nurmahan Qasymovtyń eńbegi edi, jınaqqa engen shyǵarmalardyń túrli nusqalaryn salystyryp, júıege túsirgen, alǵysózin jazǵan tarıhshy ǵalym marqum Mádiahmet Aıapuly men folklorshy ǵalym Muhamedrahym Jar­muhameduly. Bul budabaıtanýǵa qosyl­ǵan ólsheýsiz úles boldy.
Budabaı 1842 jyly qazirgi Qyzylorda oblysynyń Shıeli aýdanynda Syrdarııanyń sol jaǵalaýynda Kerdeli degen jerde dúnıege kelgen. Bul qazirgi «Qarǵaly» aýylynyń mańy. Zıraty sol tóńirektegi «Áýlıe torań­ǵyl» degen jerde. Bıylǵy jyldyń shilde aıynda jýrnalıst-jazýshy Qyzylorda ob­lys­tyq «Syr bo­ıy» gazetiniń tilshisi Nurmaqan Eltaı ekeýmizdi «Qarǵaly» aýylynyń tur­ǵyn­dary Nurbapa (Nurpan) Oralbaıuly men onyń kúıeý balasy Úsen Dúısenbaev Buda­baıdyń zıratyna alyp baryp kórsetti. О́ziniń de óleńge áýestigi bar Nurpan aǵa jol-jó­nekeı áńgime ústinde kezinde Budabaıdyń qolda bar óleńderin Budabaı jınaǵyn quras­tyrǵan Nurmahan Qasymovqa bergenin aıtty. Qorym «Qarǵalydan» «Tashtop» degen jerge qaraı júrgende on shaqy­rymdaı jerde eken. Zırat joldyń jıeginde, záýlim ósken torań­ǵyl aǵashtyń túbinde. Kóleńkesi qoıý, bıik jabaıy aǵash kıeli aqyn zıratynyń basynda ósip turǵandyqtan «Áýlıe torańǵyl» atan­ǵan­daı. Basyna týystary jazyp qoıǵan mármár kóktas bolmasa, Budabaıdyń jerlen­genine júz jyl ótken, qazir tep-tegis bul jerdi zırat dep oılaı qoımaısyń. Aınala qalyń ósken jıde, jyńǵyl, sheńgel, qamys, toǵaı, jal-jal buırat qumdar. Darııa qashyq emes. Keleshekte zırat basyna kelisti kesene ornatylsa, nur ústine nur bolar edi
Budabaıdyń týǵan jyly 1830, 1842, 1848, al ólgen jyly 1890, 1911, 1912 jyl dep, túrli derekterde árkelki kórsetilip keledi. Inisi Orda­lynyń balasy Qanjardyń aıtýynsha, Budabaı­dyń týǵan jyly 1842, qaıtqan ýaqyty 1912 jyl. Muny bekerleıtin hatqa túsken basqa derek bolmaǵan soń, san saqqa júgirtpeı osyny ustan­ǵan jón. Sonda bıyl aqynnyń týǵanyna – 170 jyl, dúnıeden ozǵa­nyna – 100 jyl.
Súleıler bir-birinen úırenip, úlgi alyp, aldyńǵy shaıyrlardy ustaz tutqan. Balqy Bazar, Kete Júsip, Molda Musa Baızaquly, Mánsúr, Nartaı Bekejanov Budabaı aqyn­nan taǵylym alǵandaryn aıtady, onyń aqyndyq qabiletin joǵary baǵalaıdy.
Budabaıdyń aqyndyǵy on tórt-on bes jasynan málim bola bastaıdy, ol kezde aqyn­dy tanytatyn, moıyndatatyn jer – kópshilik aldyndaǵy aıtys. О́leńdi sýyryp salyp ta, jazba túrde de shyǵara beretin bolǵan. Jaı­shylyqta sózge sarań aqyn ózin ózge sózden óleńge usta Budabaımyn dep tanystyratyny sodan. Onyń jyrlarynyń mazmuny mándi, tili sóldi keledi. El aýzyndaǵy ańyzǵa qara­ǵanda, Budabaı bala kúninde birde uıyqtap jatqa­nynda túsine aqsaqaldy qarııa kirip:  «Balam, óleń alasyń ba, álde kógen alasyń ba?» dep surapty. Ol oılanbastan: «О́leń alamyn», depti. Oıana ketse, aınalasy, kózine kóringen­niń bári kókireginen óleń bolyp tógilip tur eken degen ańyz bar el aýzynda. Mundaı aqyn­dyq kıesiniń qonýy mysalyn burynǵy talaı qazaq shaıyrlarynan kelti­rýge bolar edi. Súıinbaı, Jambyl, Kempir­baı, Bazar aqyndar óleńniń «kıesi bar, ıesi bar» dep bilgen. Baq­tybaı men Janaq, Nartaı aqyndar da Budabaı sııaqty tús kórip, ózderi­niń óleńdi qalaǵanda­ryn aıtyp ketken.
О́leńdi bulbulsha quıqyljytatyn arqaly aqynnyń «Kóńil» dep atalatyn myna bir sha­ǵyn óleńi onyń shaıyrlyq sheberligin ań­ǵartady.

Keıde bir kóńil-darııa tasqyndaısyń,
Kernelip kemerińnen asqandaısyń.
Qonbastaı kóterilip kókke boılap,
Shalyqtap túz qusyndaı aspandaısyń.
Beınebir bes qarýyń saı kisideı,
Jasanǵan jaýdan kóńil jasqanbaısyń.
Jaǵdaıda jaıbaraqat er bolsań da,
Jerlerde ekitalaı bas qamdaısyń.
Osy ádet óz basyńda bar bolsa eger,
Oılanyp, ne sebepten eske almaısyń?
О́zgeden ózińdi artyq sanaýmenen,
Sen de bir, sirá, nege taısalmaısyń.
Arnalyp aıtylǵanmen óz basyma,
Kánekeı, qaısyń munan qashqandaısyń?
Budabaı Qabyluly – aıtys aqyny. Molda Musamen jazba aıtysy, Maıkót Sandybaı­ulymen, Jadyra, Dámegóı, Qarlyǵash, Aısu­lýmen, qudasha qyzben aıtystary, baıdyń qyzymen jumbaq aıtysy, óziniń sıyrymen, atymen aıtysqan mysal aıtystary belgili. Onyń alǵash aqyn retinde tanylýy Qarlyǵash degen qyzben aıtysynan bastalady. Qońyrat (keı derekterde – qańly) rýynan shyqqan tók­pe aqyn Qarlyǵash qyzben aıtystary onshaq­ty ret bolypty, tipti bir aıtysy bir aptaǵa sozylypty desedi.
Shaıyr esimi joqtaý jyrlarymen áıgili bolǵanyn aıtyp óttik. Osyǵan oraı Budabaı­dyń kóziqaraqty kúlli elge eń tanymal týyndysy «Áıekeni joqtaý» týyndysyna toqta­lyp óteıik. Ádebıet tarıhyn zertteýshiler Buda­baı Qabyl­ulynyń Áıeke bolysty joqtaýyn Úmbeteı Tileýulynyń Bógenbaı batyrdy, Alasha Baı­toqtyń Jáńgir handy, Orynbaı aqynnyń Sho­qandy, Máshhúr Júsip Kópeevtiń Musa Shormanovty joqtaǵan jyrlaryna, sondaı-aq Ybyraı Altynsarın men Súıinbaı Aronuly ómirden ozǵanda aıtylǵan joqtaý­larǵa teńestiredi. «Áıe­keni joqtaý» dep atalatyn jyry el arasyna keń taralǵan, kórkemdigi men qurylysy jaǵynan erekshe týyndy. Son­dyqtan da bul jyr, mine, bir jarym ǵasyrdaı ádebıet zertteýshiler nazaryn aıryqsha aýdaryp keledi.
Budabaı Qabyluly ádebıet tarıhynda shuraıly aıtys, arnaý, tolǵaý óleńderimen ózindik máneri bar aqyn retinde oryn alady. «Budabaıǵa Syr men Qyrdyń kóptegen aqyn­dary eliktegen. Áńgime onyń jalpaq tilinde, ǵajap teńeýlerinde bolatyn. El bılegenderge aqyl aıtqanda Budabaı el qamyn, eńbekshi qamyn kóbirek jegen. Tolǵaýlary syn aralas qaǵıda bolyp keledi» dep jazdy aqyn murasyn zerttegen ǵalym Áýelbek Qońyrat­baev. Sonyń bir mysaly myna óleńi:

Sálem de órde jatqan shonjarlarǵa,
Elge bı, jurtqa qorǵan bolǵandarǵa.
Bolypty basyń aıaq, aıaǵyń bas,
Zamanǵa bul kúndegi boljam bar ma?

Mal jaqsy bolystan da, bılikten de,
Ár isti aqsha buzar kılikkende.
Azǵanyn zamanyńnyń bilmeısiń be?
Jaby ozdy jaly suıyq júırikten de.

Pah, shirkin! Aqynnyń osydan bir ǵasyr buryn aıtyp ketken tókpe jyry búgin aı­tylǵandaı emes pe! Mundaı eskirmeıtin óner­di klassıka, onyń shyǵarǵan adamdy klassık deıtinimiz osy bolar-aý!
Aqyn shyǵarmashylyǵynyń bir qyry – onyń arnaý óleńderi. Arnaý qazaq ádebıe­tiniń dástúrli úlgilerine jatady. Áriden kele jat­qan janr. Ke­ıip­kerine qoshemet kórsetip, kóte­re sóıleý, qa­dir-qasıetin baǵalaý arnaý­ǵa tán. Sonymen qatar, reti kelgende qasqaıa qarap bıleýshilerge min aıtý, toqtam aıtý, keńes berý arnaýda kezde­sedi. Bu­dabaıdyń arnaý óleńderi de turmys-tirshilikten týyndap jatar ómirlik paıymdar. Shaıyr oraıy kelgen jerde aqynǵa tán ór minezben áldebir jaǵymsyz qylyqty betke aıtyp tastaýdan ta­ıynbaǵany óleńde­ri­nen kórinedi. Tipti ózin de astarly ájýa, ashy mysqylmen túırep alady. О́ziniń qý kedeı­shi­lik kúıin de jyryna qosady. Budabaı Qa­bylulynyń arnaý óleń­deri janrdyń qysqa da nusqa dóp sóılep, týra aıtý erekshe­ligin meı­linshe meńgergen, ıi qanyq shyǵarmalar. О́leń­deriniń birsypy­rasy el birligi men adamdar tatýlyǵyn jyrlaýǵa, arazdasqandardy bitimge shaqyrýǵa arnalǵan. Patsha zamanynda ádilet­ten taıǵan keıbir el basshylary – bolystardy synaı otyryp, olarǵa burynǵy handyq dáýir­de ádil­digimen aty qalǵan bıler, datqalar iste­rin, ata-baba jolyn úlgi etedi, sóıtip olardy durys jolǵa salmaq bolady.
Birlik, tatýlyq, adamgershilik qasıetter súleıdiń tolǵaý-terme, aqyl-naqyl sózderiniń qyzyl arqaýy. Jamandyqtan jırendirip, jaq­sylyqqa umtyldyrady, meıirimdilikke, súıis­penshilikke baýlıdy. Aqyn dúnıetany­my hal­qymyzdyń ejelgi danalyq úlgilerimen qabysa baılanysyp jatyr. Budabaı óleńiniń ózegi – óz qulqynynyń quldyǵynan qutylǵan adam ǵana elge ıelik jasaı alady deıtin ejelgi danalyq.
Tamyry asa tereń rýhanı tanymnan taraıtyn Syr shaıyrlarynyń júırigi, súleı­ler­diń súırigi Budabaı aqyn shyǵarma­shy­lyǵyndaǵy eldik sana, el birligi máselesi búgin de taýsylmaıtyn, sarqylmaıtyn qa­shan­da ózekti taqy­ryp. Budabaı tálimi – eldik ustanymdy tý etý, uly dala tósinde dástúri buzylmaǵan, irgesi berik el bolyp qala berý.

Aqaıdar YSYMULY,
jýrnalıst-zańger,
Qazaqstannyń mádenıet qaıratkeri.
ASTANA.