«Endi umyt jeti jylǵy joldy tastaq…»

Seısenbi, 19 naýryz 2013 0:42

Biz keshegi 37-shi jyldyń zulmatyn áli tolyq zerttep-zerdelep, sanaǵa toqyp úlgere qoıǵan joqpyz. Shyndyqtyń shyńyraýyn sol kezdegi totalıtarlyq júıe barynsha búrkemelep, jasyryp kelse, qazaq halqynyń betke ustar zııaly qaýymyn baýdaı qyryp túsirgen zapyran-zamannyń qoıý túnegine jaryq jaǵyp, tarıh tuńǵıyǵyndaǵy alasapyran aqıqatyn búgingi urpaqqa qaıta tabystaý tarıhshylar men muraǵatshylar úshin basty murat bolyp sanalady.

Seısenbi, 19 naýryz 2013 0:42

Biz keshegi 37-shi jyldyń zulmatyn áli tolyq zerttep-zerdelep, sanaǵa toqyp úlgere qoıǵan joqpyz. Shyndyqtyń shyńyraýyn sol kezdegi totalıtarlyq júıe barynsha búrkemelep, jasyryp kelse, qazaq halqynyń betke ustar zııaly qaýymyn baýdaı qyryp túsirgen zapyran-zamannyń qoıý túnegine jaryq jaǵyp, tarıh tuńǵıyǵyndaǵy alasapyran aqıqatyn búgingi urpaqqa qaıta tabystaý tarıhshylar men muraǵatshylar úshin basty murat bolyp sanalady.

Sózimiz qurǵaq bolmas úshin mysaly, myna bir naqty derekti alǵa tarta otyryp, oı sabaqtaıyq. Sol qıly zamannyń rýhanı jádigerine jatatyn mundaı qundy eńbektiń áli kúnge baspagerler nazarynan tys qalyp qoıa beretini oılantady. Máselen, bıyl týǵanyna 120 jyl tolǵaly otyrǵan Maǵjan Jumabaevtyń kezinde KSRO Halyq Komıssarlar Sovetiniń tór­­aǵasy Oraz Isaevqa jazǵan ashyq haty já­ne osy hatpen joldanǵan «Jambylǵa», «Qalamyma» degen óleńderi týraly derekter aqynnyń ómirbaıanynda, shyǵarmalarynda kezdespeıdi.
Jaqynda issaparmen uly aqyn­nyń týǵan aýyly Sarytomarda bolǵanymda osyndaǵy aqyn mura­jaıymen jaqynyraq tany­sýdyń sáti tústi. Munda da aqynnyń sońǵy úmiti jóninde eshbir derek joq eken. 1995 jyly Ortalyq memlekettik muraǵatta jumys jasap júrgen kezimde muraǵattyń oqý zalyna kelýshiler menen arab, latyn áripterimen jazylǵan mátinderdi oqyp berýimdi suraıtyn. Mundaı adamdardyń talaı márte ótinishterin qanaǵattandyrdym da. Máselen, sondaı bir zertteýshiniń biri Z.Keldibekov O.Isaevtyń ómiri men qyzmeti boıynsha derek jınap júrip, arabsha ǵarippen jazylǵan qoljazbany oqyp berýimdi surady. Sondaı jumystyń barysynda birde Maǵjan aqynnyń sońǵy jazbalaryna kez boldym. «Azap pen mazaq» atty aqyn týra­ly jańa derek tarıhshy-ǵalym Qaıdar Al­da­ju­manovtyń túsindirmesimen jarııalanǵan bolatyn.
Endi sońǵy jyldary jaryq kórgen Maǵjan jyrlarynyń jı­naǵyna kelsek, 1989 jylǵy «Jazýshy» baspasynan shyq­qan aqyn­nyń shyǵarmalar jınaǵynda «Qalamyma» óleńinen úsh-aq shýmaq, al «Jambylǵa» óleńinen jalǵyz ǵana shýmaq az-maz ózgeristermen berilgen. Osy mátin 2002 jylǵy M.Jumabaev shyǵarmalarynyń 3 tomdyǵynda da ózgerissiz qaı­talanady.
Aqyn Hamza Abdýllın Maǵjan jaıly esteliginde Maǵjan ustalyp ketkennen keıin, onyń úıinde jıyrma shaqty óleńin jáne bolashaqta qazaq tilin damytý týraly qalyń dápterge jazylǵan maqalalaryn oqyǵanyn aıtady: «… Eń aldymen «Qalamyma» jáne «Jambylǵa» degen eki óleńin oqyp shyqtym. «Qalamyma» – Mırzoıanǵa jazǵan «ótinishi» eken. Eki óleńi de 24 shýmaqtan. Búgingi kúni meniń esimde qalǵany: «Qalamymadan» – sońǵy úsh shýmaq, al «Jambylǵa»-dan – bir-aq shýmaq. Bul shýmaqtardy men Maǵjannyń jınaǵyna kirgizdim» – deıdi.
Al muraǵattaǵy qoljazbaǵa júginsek, «Qalamyma» – 23 shýmaq, «Jambylǵa» óleńi 22 shýmaqtan turady. Hamza aǵamyz aıtqandaı, óleń alǵash jazylǵanda 24 shý­maqtan tursa kerek. Budan aqyn kóshirip jazý kezinde kerek emes degen shýmaqtaryn alyp tastaǵan bolýy múmkin dep qorytyndy jasaýǵa bolady. Hattyń mazmunyna, óleń­derge qaraǵanda, Maǵjan mundaı hatty jáne óleńdi sol kezdegi ól­kelik partııa ko­mıtetiniń hatshysy L.Mırzoıanǵa da jazǵan ba degen oı keledi.
Tarıhtan belgili, 1929 jyly Maǵjan Jumabaev «Alqa” atty jasyryn uıym qurdy degen aıyptaýlarmen 10 jylǵa sottaldy. Shyn mənisinde bul Sıbrevkom janyndaǵy Qazaq ASSR ókiliniń kelisimimen qurylǵan kópshilik qaýymǵa belgili, otyryqshylyqqa aınaldyrý jónindegi resmı túrde ruqsat etilgen uıym edi.
1936 jyly aqyn M.Gorkıı men E.Peshkovanyń aralasýymen az ǵana ýa­qyt bostandyqqa shyǵyp, eline oralady. Petropavlda mektepte orys tili men əde­bıetinen sabaq beretin muǵalim bolyp ju­mys isteıdi. Biraq biraz ýaqyttan keıin bul qyz­metten bosatylady. Ol týraly ózi: «Ne sebepti bosatylǵanymdy surasam, qalalyq oqý isiniń meń­gerýshisi jalpy saıası sebepterge baılanysty degendi aıtty. Mine, 20 shaqty kún boldy jumyssyz otyrmyn» dep jazady Almatyǵa, Jazýshylar odaǵynyń bastyǵy Səbıt Muqanovqa jol­daǵan hatynda. Aýdarma isimen aınalysqanyn, biraq shart ja­ıynda bas­padan habar joǵyn aıta kelip, Maǵjan taǵy da: «Men Qazaqstanǵa jańa jolǵa túskenimdi óz qalam kúshimmen kórsetem degen tilekpen oraldym. Qalaı bolǵanda da ortalyqqa jetýim kerek dep sheshtim. Eger jolǵa qa­rajat tapsam, ortalyqqa barýdy oılap otyrmyn»,  –  deıdi. Bul hat 1937 jyly 20 aqpanda jazylady. Naýryz aıynda Almatyǵa keledi. Bul  aıtys-tartys degenniń naǵyz qaınap turǵan kezi edi. Bireýdiń ústinen bireý jala jaýyp, ustatyp, aıdatyp jatqan ýaqyt.
«Endi umyt jeti jylǵy joldy tastaq…», – dep aqyn ózi aıtqandaı, jeti jyl otyryp kelip, qaıtadan ádebı ortaǵa sińisip ketý, óleńin jarııalatý «tap jaýy» Maǵjan úshin qıynnyń qıyny bolǵany anyq. Basqa amaly qalmaǵan Maǵjan eriksiz ózin aqtap alý úshin osy ashyq hatyn jáne oǵan qosa «jańa qoǵam talaptaryna saı» óleńderin jazǵany aqıqat.
Aqynnyń jazǵan qalpyndaǵy bul óleńderi onyń ómir derekterin tolyqtyrý maqsatynda, sondaı-aq, aldaǵy ýaqytta jyr jınaqtary taǵy da baspadan jaryq kórip jat­qan jaǵdaıda qysqartylmaı tolyq kúıinde ensin degen úmitpen kırıllısaǵa túsirip oqyrmandar nazaryna usynýdy jón kórdim. Sebebi, Maǵjan aty men tul­ǵasy onyń qandaı eńbekterin kópshilikke usynǵanmen eshqashan alasarmasy belgili. Qaıta sol kezdegi to­talıtarlyq qasań júıe men qoǵamdyq-saıası ómirdiń shynaıy kórinisi kóz aldymyzǵa kelip, qalam ushyna kúsh kórsetken qatygez saıasattyń salqyny túrshiktire túsedi.

Jambylǵa

Toqsanda turǵan Jambyl qart –
Odaqtan ozǵan dara aqyn,
Jan júregi baldyrǵan,
Oıy darııa dana aqyn.

Sóılese, tilden sel tókken,
Bir sózden bir sózdi asyra.
Japandardy jandy etken,
Til bergen taýyń, tasyńa.

Bilmeımin, tilden basqa jan
Gúldi sel qyp tóger me!
Alǵandaı ustap aspannan
Jaınatyp juldyz seber me!

Sózi toqsan túrlengen,
Jambyl – bulbul, el – bostan
Bulbul Jambyl gúldengen,
Jańa ómirge ún qosqan.

Jańa ómirdi kósile,
Jyrlarǵa jyr tapqan ol.
Baqytty eldiń tósine,
Jyrynan juldyz taqqan ol.

Bólengen baqqa el baǵyn,
Jaýhardaı jarq-jurq etkizip.
Stalın bergen baq zańyn,
Jyrlaǵan Jambyl jetkizip.

Uly Stalın kósemdi,
Jyrlaýǵa laıyq sóz tapqan.
Shyn aqyn Jambyl sheshendi,
Sıpattaýǵa sóz tapqan.

Toqsanǵa kelgen Jambyl qart,
Jetpis jyl jatqan kómýli.
Bul kúnde, mine, baldyrǵan,
Jıyrmaǵa jańa kelýli.

Jıyrmaǵa toqsan kep edi,
Urǵany mynaý qulashty!
Kómilgen Jambyl ken edi,
Sol kenniń kózin kim ashty?

Kim ashsyn! Ashty Oktıabr,
Danyshpan kósem bastaǵan.
Sondyqtan, Jambyl jalyn jyr,
Jaınatyp tógip tastaǵan.

Jetpis jyl tilin baılaǵan,
Eski ómirdiń ólgeni.
Sondyqtan, bulbul saıraǵan,
Merýert tizip bergeni.

Kim jasartty bul qartty?
Jasartty atqan el tańy.
Uly Stalın jasartty,
Jasartty onyń baq zańy!

El gúldendi, gúldendi ol,
Toqsany boldy jıyrma.
Tókti bulbul gúlden sel,
Sermedi qulash qıyrǵa.

Eńbekshi el – teńiz tebirengen,
Sen – bir merýert tamshysy.
Eliń saǵan emirengen,
Sen – jyrshysy, jarshysy.

Adal uly jasyn eldiń,
Jyryńmen boldyń jas ulan.
Kórgende kózge jas aldym…
Qol qýsyryp bas uram.

Kúni kelse – gazette,
Únińdi kórdim, bulbulym.
Usatyp beıne merýertke,
Tizipsiń kórkem «kún jyryn»!

Jyrlasa Jambyl jyrlasyn!
Jaınatyp jyrdan gúl tókken.
Shashýdaı shashyp shuǵylasyn,
Gúl tókpegen, kún tókken!

Bólengen baqqa elińdi,
Kúndeı kúlip jyrlapsyń,
Tógilgen kúı bop, jyryńdy,
Oqymappyn, tyńdappyn.

Oqymadym, tyńdadym,
Kún nury kernep júrekti,
Nur kernedi, jyrladym,
Bir aýyz sózim júırikke!

Jasa qart, jyry jas aǵa,
Qýanamyn, kúlemin.
Jatsynba, qoınyńdy ash aǵa,
Qushaǵyńa kiremin.
Kúndi kórmeı kór bolyp,
Sasyq jolym kesel bop,
Jyrlaǵanym kór bolyp,
Meshel bop qalǵan keteýlep.

Keteýlep jańa tirilgen,
Inińniń jaıyn kórgeısiń.
Janyń kúnge kómilgen,
Kúnińnen ushqyn bergeısiń!
2-3 maı 1937 jyl.
Qalamyma
(keshegim, keleshegim)
Adasyp es bilgennen betpaq shólde,
Shyǵa almaı el men órge, tartyp kórge.
Solýdan sońǵy jyldar aınysam da,
Júr edim betteı almaı eńbekshi elge.

Ne jaman, máńgi kór bop ólgen jaman,
О́ltirmedi, tiriltti nurly zaman.
Kózdi shel, jandy sherden azat qylyp,
Jańartty janym, oıym, sezim, sanam.

Jańaryp bar bolmysym, sezim, sanam,
Janym tilim, qolyma alsam qalam.
Ushqyr oıǵa ere almaı kibirtiktep
Qozǵalmaıdy ker sholaq qalam-shaban.

Sebebi sol: ol shirkin tolyqqandaı,
Baıqaımyn, dilmar tilim de totyqqandaı.
Alaıda, esh qaýpim joq, sanam súırer,
Sanamdy zaman súırer nurly tańdaı.

Endeshe kúıbeńińnen jıren qalam,
Eskilikke istikteı túırel, qalam.
Tamasha shalqyp tasyǵan myna ómirden,
Kúndeı kúlip jyrlarǵa úıren, qalam.

Endeshe, baýyryń jaz, kósil, qalam,
Serpip tastap sypyra jort, esil, qalam.
Janymdy jalańashtap jurtqa kórset,
Jaltaqtamaı, aq jarqyn sheshil, qalam.

Endi umyt jeti jylǵy joldy tastaq,
Kóńil kiri kirbińdep keıis baspaq.
Eskiden arylǵanym ras bolsa,
Janymdy jurtqa kórset jalańashtap.

Kórsetseń, adasqandy aıtyp alty alashtap,
El kórmeı eńbekshini, baıdy bastap.
Baı bitse búkil dúnıe biter kórip,
Bata alyp Qorqyttardy qobyz jastap.

Aıtqanda saǵym qýyp laqqanymdy aıt,
Laǵyp molaǵa sham jaqqanymdy aıt.
Kún nuryn, kózdi túgil, kór de sezbek.
Aınalyp azat eldi tapqanymdy aıt.

Kertartpa, qara túnek joldarymdy aıt,
El jaýynyń jyrshysy bolǵanymdy aıt.
Sol jaradan tazaryp, jańa ómirge
Qosylǵan asqar myna zor baǵymdy aıt.

Búrkeme, óńsheń ádire, jyr qylǵandy aıt.
Janymdy jappaı shirik sher qylǵanymdy aıt.
Jańa ómirden túńilip, kórge úńilip,
Kózimdi kún kórmeıtin kór qylǵanymdy aıt.

Jaqshysy bolǵanymdy aıt jaýyzdardyń,
El qanyn telegeı qyp aǵyzǵannyń.
Endi, qalam, jaltańdap, bura bassań,
Aıaman, óz qolymmen baýyzdarmyn.

Belim bekem, kúıbeńsiz betimdi ashtym.
Aldym – asqar, asqarǵa  qadam bastym.
Ar, ımanym aıtqyzǵan osy sózdi,
Aldyna tarttym eldiń, jańa jastyń.

Senemin, bul betimdi bilgen qaqpaq.
Shyn usynǵan moıyndy qylysh shappaq.
Eńbekshi el, ashýy – ushan, meıirimi mol,
Kór kózi ashylǵanda aıyp tappaq.

Munysy – kúnniń túndi alǵany der!
Aqynnyń aqtyq bolar armany, der.
Adasyp, aqty kórip, aqsaı basyp,
Keldi elge, joq-aý onyń jalǵany, der.

Osy ıman men qalamǵa jarmasqanym,
Eleń qylmaı ony uzaq kir basqanyn.
El izinen adasyp, aqsaq bolyp,
Teristikte talantty qar basqanyn.

Joq, bógelmen, júrermin, aıal tappan,
Jyrymdy báseńdetpen, baıaýlatpan.
Elge erip urarmyn órge qulash,
Pegasty aqyn emen aıańdatqan.

Taǵy betim – grektiń Parnastary,
Parnas emes, eńbektiń nur asqary.
Alyp erler týǵyzǵan jańa ýralar.
Qazaqtyń Qaraǵandy, Balqashtary.

Endi betim – el mynaý eńbek emgen,
Birjola janshyp, joıyp jaýyn jeńgen.
Kertartpa kónelikti tereń kómgen,
О́z isi, az kúshine berik sengen.

Endi betim – el mynaý eńbegi óngen.
Basynda baǵy janyp, kúndeı kúlgen.
Qamdanyp qas qyrandaı, qarýlanyp,
Alysqa oraǵytqan jaýǵa tóngen.

Endi betim, aq nıetim – elge ere alsam,
Gúldengen ómirge úndes jyr bere alsam.
Sosıaldy otandy qanmen qorǵap,
Kerek bolsa kezinde jan bere alsam.

Osy betim – aq nıetim, kórdim bastap,
Janymnan bar jarany sylyp tastap.
Eńbekshi el, ashýy – ushan, meıirimi mol,
Janymdy tarttym saǵan jalańashtap.

1-2 maı 1937 jyl.

Ǵazıza TURMAǴAMBETQYZY,
Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne  aqparat mınıstrligi Aqparat jáne muraǵat komıtetiniń basqarma bastyǵy.