– Elimizde aýyl sharýashylyǵyn qoldaýǵa zor kóńil bólinedi. Batys Qazaqstan oblysy et baǵyty boıynsha iri qara sany jóninen Qazaqstanda ekinshi oryn alady. Elimizdegi et baǵytyndaǵy sıyrdyń 20 paıyzy bizdiń oblysta. Bul úlken kólem. Biraq munymen toqtamaı, 2027 jylǵa qaraı mal basyn eki esege ósirýge sheshim qabyldadyq. Mysaly, qazir 500 myńdaı etti sıyr bolsa, segiz jyl ishinde 1 mln basqa deıin kóbeıtýdi Úkimet maqsat qoıyp otyr. Bul ońaı sharýa emes. Qazir álemde sıyr etine suranys joǵary. Kórshilerimiz Reseı men Qytaı jyl saıyn 1,7 mln tonna sıyr etin tutynady. Arab elderi, Iran, Izraıl da aıyna keminde 100 tonna qozy etin turaqty taýyp bere alatyn iri daıyndaýshylardy izdeıdi. Batys Qazaqstan oblysynyń mundaı áleýeti bar. Biraq buǵan josparly, júıeli, tyńǵylyqty daıyndyq kerek, – deıdi Ǵalı Nájimedenuly.
Oraldyq et – brend
– Batys Qazaqstannyń baıtaq dalasynda erkin jaıylǵan tórt túlik maldyń eti búginde shynymen de biraz jerde brendke aınalǵan. Maldy ózimizde semirtip soıyp, tikeleı naryqqa shyǵarý úshin qandaı sharalar jasalyp jatyr?
– О́ńirde qazir 12 shaǵyn mal bordaqylaý kesheni bar. Búginde taǵy 3 bordaqylaý kesheniniń qurylysy bastaldy. Ol jerde jalpy sany 30 myńdaı iri qara bolady. Onyń eń úlkeni – Qaztalov aýdany Taldyapan aýylyndaǵy 20 myń bas malǵa arnalǵan keshen. Odan bólek Terekti men Tasqala aýdanynda da osyndaı keshen salynady. Investorlardy osy kásipke qyzyqtyryp, tartyp jatyrmyz. О́ıtkeni jergilikti etti iri qara tuqymy – qazaqtyń aq bas sıyry bar, sapasy óte joǵary, suranysqa ıe. Sapalyq qasıetteri jaǵynan gerefordtan kem emes, ári bizdiń tabıǵat jaǵdaıyna beıimdelgen.
– Oblystyń negizgi sý arterııasy – Jaıyq ózeni bolǵanymen, mal sharýashylyǵyna qajetti sý kózderinen tapshylyq kórip otyrǵan aýyldar bar. Bul másele qalaı sheshiledi?
– 20 jyl buryn óńirde 220 myń gektardaı kóltaban alqap bolǵan eken. Qazir sonyń 80 myń gektardaı ǵana bóligi qalǵan. Bizdiń mindet – aldaǵy úsh jyl ishinde 200 myń gektarǵa deıin kóltabandy jerlerdi qalpyna keltirý. Buǵan tolyq jaǵdaı bar. Máselen, mamyr aıynda ǵana oblys bıýdjeti esebinen Qaztalov aýdanynda 11 shaqyrymdyq sý arnasy jóndelip, paıdalanýǵa beriledi. Sol-aq eken, «Mıasnaıa ındýstrııa» JShS mal azyǵy úshin qajetti kóltabandy qalpyna keltirdi. Qazir burynǵy eski sý arnalaryn qalpyna keltirip, mal jaıylymdaryna sý jetkizý boıynsha 17 jobany qarap jatyrmyz. Mysaly, Aznabaı-Taıpaq sý júıesin qalpyna keltirsek, 300 myń gektar jaıylym jerdi sýmen qamtyr edik. Bul óz kezeginde Jaıyqtyń sol jaǵalaýyndaǵy jalpaq dalany malǵa toltyrady.
Investor ıgilik ákeledi
О́ńir basshylarynyń ınvestorǵa degen ıgi kózqarasy aımaqtyń aýyl sharýashylyǵy ahýalyna áser etpeı qoımaıdy. О́tken jyly óńirdiń negizgi kapıtalyna qosylǵan ınvestısııa kólemi 453 mlrd teńgege jetti.
– Investor óz bıznesi úshin yńǵaıly jer izdeıdi. Mine, osy jerde oblys eldiń ózge óńirlerinen nesimen erekshelenedi?
– Oral qalasynyń aınalasynan 1000 shaqyrym radıýs aımaqta 20 mln-ǵa jýyq adam turady. Iri munaı-gaz kásiporyndary, agroónerkásip keshenderi shoǵyrlanǵan, avto jáne temir jol dálizderi damyǵan óńir. Odan bólek, oblystyń óz gazy bar, elektr qýatynan da ózgege táýelsiz. Taǵy bir faktor – óńirde áýelden óńdeýshi kásiporyndar jaqsy qalyptasqan, batysqazaqstandyq tehnıkalyq maman kadrlardyń kásibı biliktiligi de joǵary.
Shynynda da shetel ınvestısııasyn tartý – Qazaqstan úshin óte mańyzdy strategııalyq baǵyt. Jyl sońyna deıin geoaqparattyq portal ashamyz. Bul portaldan yqtımal ınvestor ózine kerekti aqparatty – sý, bos jer telimi, shıkizat, ınfraqurylym týraly málimetti kóre alady. Jerdiń statýsy, bos bolsa, aýksıonǵa qashan túsetini, qandaı sharttary bar, bári kórinedi. Bul spýtnıktik monıtorıng arqyly jasalady. Sheteldik ınvestor Qazaqstanǵa kelmeı turyp-aq bárin ólshep-pisip, aqparat ala alady. Bul iri bızneske arnalǵan qoldaý.
Sondaı-aq osy portalda ınvestorlar oblystyń besjyldyq josparyn kóre alady. Iаǵnı, qurylys nysandary, jol qaı jerde salynady, taıaýdaǵy bes jylda qaıda gaz tartylady, sý qubyry, mektep, aýrýhana, t.b. ınfraqurylymdar salynady, oblystyń damý baǵyty qalaı bolmaq – bári ashyq turady. Tipti jeke jobalar, Qarashyǵanaq jobalary, memleket-jekemenshik áriptestigi boıynsha júzege asatyn qurylystar da osy portalda turady. Bul bızneske baǵdar úshin kerek.
Budan bólek, oblystaǵy iri jobalardyń júzege asýyn «Bıtrıks 24» bazasynda jasalǵan arnaıy baǵdarlama arqyly onlaın-rejimde baqylap otyramyz. Artyq jınalys, telefon qońyraýynsyz ár qadamǵa monıtorıng jasalady. Joba barlyq deńgeıde óz ýaqytymen júrýi kerek. Eger jobanyń bir kezeńinde irkilis bolsa, ınvestorǵa der kezinde qoldaý kórsete almasaq, jalpy jobada, aqyrǵy nátıjede kidiris bolady. Ári ımıdjge de nuqsan keledi. Sondyqtan ınvestısııalyq reıtıngke óte muqııat bolý qajet.
Jańa tehnologııa –
jaqsy kómekshi
– Oblys memlekettik qyzmetterdi ashyq kórsetýden elimizde eń aldyńǵy qatarda keledi. Munda «ashyq ákimdik» sharalary sońǵy eki jyldan beri júıeli ótedi. Al óndiris salasyna sıfrly tehnologııa, ashyqtyq prınsıpteri qalaı enýde?
– Durys baıqaǵansyz, óńirde jańa tehnologııa jappaı qoldanysqa enip keledi. «Smart uralsk» mobıldi qosymshasynyń 33 paraǵy bar, jaqynda qoldanýshynyń saılaý ýchaskesin kórsetetin qyzmet qosyldy. Al «iKomek 109» turǵyndardyń san túrli máselelerin qabyldap, jedel kómek uıymdastyratyn ortalyq. Sondaı-aq memlekettik qyzmet túrlerin elektrondy formatqa kóshirý de aldyńǵy qatarda. Máselen, www.zem.kz saıtynda jer telimderi onlaın satylyp jatyr. Iаǵnı Oral qalasyndaǵy bos jer telimderi saıtta jarııalanyp, aýksıon arqyly kásipkerlerge satylady. Adammen tikeleı qarym-qatynas joq. Sybaılas jemqorlyq táýekeli azaıǵan.
Jańa tehnologııa aýyl sharýashylyǵyna búginde dendep enip jatyr. Mysaly 12 myń gektar egis alqaby bar «Tulpar» kompanııasynda nebári 32 adam qyzmet etedi. О́nimdi óńdeý máselesi, tehnologııany paıdalaný árqashan eńbek ónimdiligin arttyrýǵa da tikeleı áser etedi.
Biz kásipkerlerdi únemi jańasha jumys tásiline kóshýge úndeımiz. О́ristegi malyn qolyndaǵy smartfon arqyly baǵyp otyrǵan qojalyqtar bar. Olarǵa baqtashy, sý tartatyn jumysshy, t.b. kerek emes, óıtkeni sý, jel, kún qýaty arqyly kóp sharýasyn bitirip otyr.
Tehnologııa demekshi, óńirde eksportqa shyǵarylatyn ettiń «shejiresi» – blokcheın shynjyryn jasaý isi de qolǵa alynbaq. Iаǵnı batysqazaqstandyq etti satyp alǵan tutynýshy maldyń qaıda týyp-ósip, qaı jerde jaıylǵanyn, qandaı veterınarlyq sharalar jasalǵanyn, qalaı soıylyp, qaptalǵanyn kóre alady.
Batys qaqpanyń
baǵy ashylsa
– Mamyr aıynda jumys saparymen Oral qalasynda bolǵan Memleket basshysy óńirde ındýstrııaldy aımaq jasaqtaýdy tapsyrǵan bolatyn. Bul tapsyrma qalaı oryndalyp jatyr?
– Búginde jobanyń jobalaý qujattary daıyn. Indýstrııaldy aımaq úshin Terekti aýdany Aqsýat aýyly mańynan 280 gektar jer bólingen. Bul jerge barlyq qajetti ınfraqurylymdar tartylyp, birneshe bólikke bólinedi. Bıznes ókilderine jeńildikpen beriletin bul aımaqta negizinen óńdeýshi kásiporyndar boı kóteredi dep josparlanyp otyr. Bul jobaǵa keler jyly respýblıkalyq bıýdjetten qarjy suraımyz. Qosymsha ınvestorlar da tartylady. Budan bólek Tasqala men Aqjaıyq aýdanynan, Oral qalasynan kólemi 3-5 gektarlyq shaǵyn ındýstrııaldy aımaqtar salý da josparlanyp otyr.
О́z basym ár jerdegi shaǵyn kásiporyndar úshin ınfraqurylym tartyp, kóp qarjy shyǵyndaǵannan góri osyndaı ındýstrııaldy aımaqtarǵa kúsh salǵan jón dep esepteımin. Indýstrııaldy aımaqqa salynǵan qarjynyń qaıtarymy mol bolady.
– Batys Qazaqstan degende ádette «Elimizdiń batys qaqpasy» degen teńeý jıi aıtylady. Reseı Federasııasynyń 5 oblysymen shektesetin, Eýropaǵa eń jaqyn jatqan qazaq jeri bolǵandyqtan, óńirdiń ózge aımaqtarymen salystyrǵanda, bul artyqshylyǵyn qalaı tıimdi paılanýǵa bolady?
– Makrodeńgeıde qarar bolsaq, oblys Qytaı/Ońtústik-Shyǵys elderi men Eýropa memleketteri arasyndaǵy kólik qatynasynda erekshe oryn ala alady. Ony tek saýatty ári tıimdi paıdalana bilý kerek. Birneshe jyl buryn Saratov oblysy Ozınka aýdany men bizdiń Tasqala aýdany shekarasynda «Tasqala-Ozınkı» atty iri transporttyq logıstıkalyq ortalyq salý tujyrymdamasy ázirlengen. Meniń oıymsha, osy joba júzege assa, Shyǵystaǵy «Qorǵas» ortalyǵy sekildi aımaqtyq júk habyna aınalý múmkindigi bar. О́ıtkeni kólik kompanııalary úshin Eýropadan ákelingen júkti bizge qaldyryp, osy jerden Qytaı men Ońtústik-Shyǵys Azııa elderiniń taýarlaryn alyp ketý tıimdi bolar edi. Al «Qorǵas» kesheninde shyǵystyq kompanııalar eýropalyq júkti alyp ketetin bolady. Sonda «Tasqala» men «Qorǵas» aımaqtyq habtary arasynda qazaqstandyq kólik kompanııalaryna da jumys tabylady.
Mine, keleshekte osyndaı logıstıkalyq júıe júzege assa, óńirdiń tranzıttik múmkindigi ájeptáýir artady. Bul oblys ekonomıkasynyń damýyna da zor áser etedi.
– Kólik tasqyny kóbeıýi óńirge ne beredi?
– Sońǵy jyldary memlekettik «Nurly jol» baǵdarlamasy boıynsha respýblıkalyq jáne jergilikti deńgeıdegi joldar jappaı jóndelip jatyr. Úsh jyl ishinde 1000 shaqyrym jol kúrdeli jóndelse, bıyldyń ózinde 400 kılometrdeı jol jańartylady. Shekara beketterinde irkilis týmaýy úshin qozǵalys jolaǵyn kóbeıtip jatyrmyz. Osyndaı jumys bıyl Samara oblysymen shekarada aıaqtalady. Osynyń bári óz nátıjesin berýde. Jyl basynan beri 5 aı ishinde júk tasymaly 11%-ǵa artty, 2018 jyly 117 myń kólik ótse, 2019 jyly 130 myńǵa jetti.
Iri kólik kompanııalary qaýipsizdik máselelerine, júrgizýshiniń jol boıynda ýaqtyly demalýyna erekshe nazar aýdarady. Sondyqtan oblys aýmaǵyndaǵy iri avtojoldar boıynda tranzıttik júk tasymaldaýshy kólikter úshin tamaqtanatyn orny, avtoturaǵy bar, kólik jóndeıtin sehy, janarmaı beketi, t.b. keshendi qyzmet kórsetetin «A» deńgeıli avtokempıngter sanyn kóbeıtý qajet. О́ńirde sońǵy jyldary jol qurylysynyń qarqyn alýy ózimen birge jol boıyndaǵy qosymsha qyzmetterdi de alǵa súıregeni qýanarlyq jaǵdaı.
Halyqaralyq avtojol dálizderinde «A» deńgeıli avtokeshen ázirge Chapaev selosynda, Oral-Atyraý avtojolynyń boıynda ǵana bar. «A» jáne «V» deńgeıli taǵy birneshe nysan salynýda. Osyndaı keshender Atyraý jáne Aqtóbe oblystarymen aradaǵy shekaraǵa da kerek. Bıyl Atyraýdan Saratovqa tike shyǵatyn Úlken Shaǵan-Tasqala joly salynýda, bul jerge de kempıng kerek. Iаǵnı kásipkerler úshin tym jaqsy bıznes kózi kóbeıip keledi. bul baǵytqa qarjy salam deıtin ınvestor bolsa, qoldaý kórsetýge ázirmiz.
Aýyl sharýashylyǵyna qoldaý kerek
– Memleket basshysynyń mamyr aıyndaǵy saparynda Batys Qazaqstan oblysy aýyl sharýashylyǵynda eńbek ónimdiligi kórsetkishi boıynsha 15-orynda degen syn aıtylǵan edi.
– Iá, Elbasy agroónerkásip kesheninde 5 jyl ishinde eńbek ónimdiligin arttyryp, qaıta óńdelgen aýyl sharýashylyǵy óniminiń eksportyn 2,5 esege kóbeıtýdi tapsyrǵan bolatyn. Bul bıznes tıimdiligin anyqtaıtyn mańyzdy kórsetkish. Máseleni sheshý úshin eki baǵytta qatar jumys atqarylýda. Birinshiden, esep-qısapty retteý kerek. Máselen, jyl saıyn basqa óńirlerge 40 myńdaı iri qara, 110 myńdaı qoı, 9 myń jylqy tirileı jóneltiledi. Biraq bul oblystyń ónimi retinde tirkelmeıdi. Osynyń kesirinen eńbek ónimdiligi kórsetkishin 20%-ǵa joǵalttyq. Odan bólek, etke tapsyrylatyn iri qaranyń soıys salmaǵy 329 kılo dep eseptelgen. Al shyn máninde bul 370 kılodan kem emes bolatyn. Bul da kórsetkishti 10%-ǵa tómendetti. Sondaı-aq aýyl sharýashylyǵy sektorynda qyzmet etetin adam sanyn da naqtylaý qajet. Mine, osylardy eskersek, óńirdiń aýyl sharýashylyǵyndaǵy eńbek ónimdiligi týraly shynaıy aqparat shyǵady.
Eńbek ónimdiligin arttyratyn ekinshi baǵytymyz keshendi jáne júıeli memlekettik qoldaý nátıjesinde ǵana júzege asatyn salmaqty joba. Buǵan shetelden ákelinetin asyl tuqymdy maldy sýbsıdııalaý, jergilikti asyl tuqymdy sharýashylyqtardy qoldaý, jeńildikti nesıeler kerek. Qazir osy salany damytýda «zákirlik kooperasııa» ádisin qolǵa aldyq. Onyń mánisi – quramynda asyl tuqymdy mal ósiretin sharýashylyqtar, sharýa qojalyqtary men aýyldaǵy kooperatıvter, bordaqylaý alańdary jáne óńdeýshi et kombınattary bolatyn júıe qalyptastyrý. Shynyn aıtý kerek, 1000 jáne odan da kóp sıyr bordaqylaıtyn keshenderge memleket qoldaýyn, sýbsıdııa alý isi ońaı bolady. О́ıtkeni iri sharýashylyqtardyń eksport múmkindigi de zor. Biraq munyń bári naryqtyq jolmen tabıǵı júrýi tıis. Eshkimdi ákimshilik ádispen zorlap biriktirýge bolmaıdy.
Mine, jergilikti kásipkerler men sheteldik ınvestorlar qatysqan osyndaı keshendi jobalardy kóbeıte alsaq, mal basyn eki esege arttyrý týraly josparymyz tezirek júzege asyp, ishki naryqty da etpen tolyq qamtyp, eksport kórsetkishterimizdi de jańalar edik.
О́ıtkeni jeke kompanııalar naryq jaǵdaıyna áldeqaıda beıim keledi. Mysaly, bizdiń ońtústik aýdandardyń birinde ashylǵan 20 myń bas mal bordaqylaıtyn keshen kanadalyq tehnologııany engizip jatyr. Iаǵnı, mal ashyq aspan astynda, taqtaı sharbaqpen qorshalǵan alańda erkin júredi. Bul arzanǵa túsedi.
О́ńirde makaron fabrıkasy, kondıter kombınaty, kúnbaǵys pen maqsary maıyn óndiretin keshender eńbek tıimdiligin kózdeıdi. Et kombınattarymen birge, jylyna 800 myń dana qoı men sıyr terisin óńdeıtin kásiporyn ashyldy. Qalbyrdaǵy et ónimderin shyǵaratyn iri kásiporyn «Kúbileı» JShS da teri óńdeýdi maqsat etip otyr. Bul jerde bizge shıkizatty tereń óńdep, daıyn ónimge aınaldyratyn ınvestorlar qajet. О́nim eksportqa shyǵýy úshin standarttyq talaptarǵa sáıkes júıeli óndiris kerek. О́ńirdegi et kombınattary halyqaralyq talaptarǵa sáıkes kelip, sany men sapasy saı keletin jas mal daıyndaýy tıis.
– Búginde jergilikti asyl tuqymdy túlik túrlerine qoldaý kerek degen pikir jıi estilip júr.
– О́ńir basshysy Altaı Kólginov Parlamentte sóılegen sózinde jergilikti, otandyq asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy nysandaryn memlekettik qoldaý máselesin kótergen edi. О́ıtkeni der kezinde qoldamasaq, otandyq ǵalymdardyń talaı jylǵy eńbegi nátıjesinde paıda bolǵan jergilikti asyl tuqymdy maldan aıyrylyp qalýymyz múmkin. Máselen, bizdiń edilbaı qoıy syrtqy da, ishki de naryqta suranysqa ıe. О́kinishke qaraı, edilbaı qoshqaryna beriletin sýbsıdııa mólsheri azaıyp ketti, saýlyqqa beriletin járdem múldem toqtady. Fermerler qazir qoı ósirgisi kelmeıdi. Beıneti kóp, tabysy az. Oblysta sıyr men jylqy sany jyl saıyn 30-40 myńǵa kóbeıse, qoı sany óspeı, toqyrap qaldy. Munyń sońy qoı etiniń baǵasy ósýine soqtyrýy múmkin. Sondyqtan da mamyrdyń 24-inde Parlament músheleri aldynda oblys basshysy qoı sharýashylyǵyn memlekettik qoldaý týraly másele kóterdi.
Elimizdiń salyq zańdylyqtarynda da jergilikti taýar óndirýshileriniń qolyn baılaıtyn kedergiler kezdesedi. Máselen, óńirdegi asa iri et ónimderin óndirýshi «Kúbileı» JShS tájirıbesin alaıyq. Eger «Kúbileı» etti turǵyndardan, halyqtan satyp alsa, kásiporyn qosymsha qun salyǵyn eki márte (ózi úshin jáne jekeler úshin) tóleıdi. Al shetelden ákelse, tólemi az bolady. Sondyqtan kásipker árıne, ózine tıimdi jaǵyn jasap, sheteldiń nársiz etin aldyrady. Bul da úkimettik, zańdyq deńgeıde sheshiletin másele.
Aýylǵa, jastar, aýylǵa!
– Jastar jyly Aqjaıyq óńiriniń aýyl jastaryna qandaı oń ózgeris bolar eken?
– «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy boıynsha tirek eldi mekenderin anyqtap, halyq ózin jaıly sezinýi úshin barlyq ınfraqurylym, sport, mádenıet oryndaryn salýdy bastadyq. Taıaý arada barlyq aýdan ortalyǵynda deneshynyqtyrý-saýyqtyrý keshenderi iske qosylady. Aýyl mádenıetin, tazalyǵyn kóterý úshin kóshege mal kirgizbeý, mal qoralaryn aýyl syrtyna salý jóninde bastama kóterilip jatyr.
Shynyn aıtsaq, óńirdiń aýyl sharýashylyǵy salasynda jastardyń úlesi óte az. Bul olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin júıeli jumys jasalýda. Sonyń biri – Jáńgir han atyndaǵy Batys Qazaqstan agrarly-tehnıkalyq ýnıversıteti usynǵan zamanaýı úlgili ferma túrleriniń jobasy. Iаǵnı BQATÝ qoı sharýashylyǵy boıynsha úsh ferma, sút baǵytynda – bir, et baǵytynda eki fermanyń jobasyn jasady. Ol Tasqala men Aqjaıyq aýdanyndaǵy oqý sharýashylyǵynda ashylmaq.
Bul joba – JOO men oblystyq ákimdiktiń ortaq jumysy. Ol oıdaǵydaı júzege assa, jastarǵa jaqsy múmkindik týmaq. Iаǵnı jas kásipker kapıtalyn salady da birden daıyn bızneske ıe bolady. Mysaly, 100 bas taıynshany bordaqyǵa baılaıtyn ferma jobasyn alaıyq. Fermanyń jetkilikti jaıylym alqaby bar, bári daıyn. Ákimdik jer beredi, damý ınstıtýttary jeńildikpen qarjylandyrady. Ýnıversıtet ǵylymı jaǵynan kómektesedi, veterınarlyq qoldaý kórsetedi. Iri bordaqylaý keshenderi de maldy qabyldaýǵa daıyn. Osylaısha jas kásipker maldy ósirip, bordaqylaý alańdaryna ótkizedi. Mine, osyndaı birneshe modeldi ferma daıyndap jatyrmyz. Osyndaı on sharýashylyqty bir jerge jınasaq, myń bas maldy bordaqylaıtyn keshen paıda bolady. Bir fermada eki adam qyzmet etedi. Árıne, bul jerde jas kásipkerdiń ózinde de jaýapkershilik bolady. Modeldik ferma shyǵyndarynyń 5-10 paıyzyn óz qarjysymen kóterýi tıis. Qalǵanyna biz kómektesemiz. Muny biz bıyl bastap ketpekpiz.
– Ǵalı Nájimedenuly, áńgimeńizge rahmet.
