Altyn jumyrtqa tabatyn taýyq nemese Premer-mınıstr Erdoǵan nege jylady?

Sársenbi, 1 mamyr 2013 1:20

Osydan birneshe jyl buryn Túrkııanyń bes birdeı qalasyn aralaýdyń sáti túskeni bar. Bul mańdaıymyzǵa jazylǵan ǵajaıyp saparlardyń biri edi. Jolymyz qaltasy kóteretin qazaqtar aǵylyp jatqan túrik eliniń jaǵajaıly qalalarynan emes, óndiristik qala sanalatyn Izmıtten bastalǵan-tyn. 

Sársenbi, 1 mamyr 2013 1:20

Osydan birneshe jyl buryn Túrkııanyń bes birdeı qalasyn aralaýdyń sáti túskeni bar. Bul mańdaıymyzǵa jazylǵan ǵajaıyp saparlardyń biri edi. Jolymyz qaltasy kóteretin qazaqtar aǵylyp jatqan túrik eliniń jaǵajaıly qalalarynan emes, óndiristik qala sanalatyn Izmıtten bastalǵan-tyn. 

Izmıt Qojaeli degen ob­lystyń ortalyǵy bolyp tabylady. Qartepe (Qartóbe) degen aýdanynda bolyp, bizdiń Shymbulaq sııaqty shańǵymen syrǵanaıtyn keshenderin kórip tańǵaldyq. Osy elge týrıst retinde talaı qandastarymyzdyń joly túsip júrse de, Qartepeniń basyna shyǵa qoıǵan qazaq saýsaqpen sanarlyq bolar. Basyn qar shalyp, shym-shytyryq ertegideı bulttar arasynda buralań joldary bar bul ǵajaıyp oryn týraly áńgime  múlde basqa.

Túrkııanyń Býrsa deıtin qa­la­synda 400 jyldan astam jasaǵan shynar aǵashy bar eken. Túrik aǵaıyndar ǵana emes, kúlli musylman balasy kıeli dep esepteıtin osy aǵashty kórýge biz de bardyq.  Bir butaǵy qýramaı, jaıqalyp ósip tur. Bul aǵashtyń túbinde otyryp tilegen tilek oryndalady dep esepteledi. Kóleńkesine qoıylǵan ústelderde adamdar demalyp, túrli jemis­terden dám tatyp, áńgime-dú­ken quryp otyrýdy dástúrge aınaldyrǵan. Osman ımperııasynan bastap talaı almaǵaıyp zamandy bastan keshken aǵashtyń  kóleńkesi adamdy aýyzben aıtyp túsindirýge kelmeıtin erekshe bir kúıge bóleıdi. Bul aǵashtyń kóleńkesinde osy tórt ǵasyrda kimder damyldamady eken?!

Biz de bos sákige jaıǵasyp, jemisterge tapsyrys berdik. Mun­da, árıne, eshqandaı ishimdik ishilmeıdi. Jáne osyndaı oı  eshkimniń mıyna kirip-shyqpaıdy. Túrik elinde de talaı jemis daraqtary ósedi. Al jańaǵy shynar aǵashy kóleńkesimen-aq talaı jergilikti turǵyndy asyrap otyr. Jaqyn mańdaǵy kóılerdiń (aýyldardyń) adamdary osynda kelip alma, júzim, shabdaly satady. Ishinde bizdiń jaqta óspeıtin jemister de bar. Kıeli aǵashtyń aınalasynda da týrıstik qyzmet jolǵa qoıylǵan. Kári shynar aǵashy qazirgi túrik eliniń baılyǵy men maqtanyshy da.

Men elge kelgen soń osy aǵash týraly aıtyp edim, biletinder bizdiń Jarkent jaqta (Almaty oblysy) tipti jeti ǵasyr qatarynan ósip turǵan shynar aǵashy bar ekendigin aıtty. Surastyrsam – shyn eken. Sýretin taýyp, tamashaladym. Bul aǵashqa da biletin adamdar baryp, táý etip, tilek tileıtin kórinedi. Biraq, týǵan jerimizde dál osyndaı qasıetti aǵash bar ekendigin týrıster túgili ózimizdiń de bile bermeıtinimiz ókinishti.

Al Býrsa qalasyndaǵy HIII ǵasyrda Baıazıt sultan saldyrǵan 24 kúmbezdi Uly meshittiń ǵaja­ıyp­tyǵy, san ǵasyr boıy saýdasy úzilmegen Jibek bazarynyń áńgimesi bir bólek. Munan kádimgi jibek qurttaryn kórýge bolady.

Sodan Iаlova, Býrsany sharlap, Ystambulǵa kememen jettik. Bul qalada da munarasy aıǵa asylǵan Aııa Sofııa, Sultan Ahmet meshi­tin, Rım ımperııasynan qalǵan jer asty basseıni, ıaǵnı sý qoımasyn, Topqapy saraılaryn, garemder men murajaılardaǵy altyn-kúmis, jahut jádigerlerdi kóre-kóre, tańǵalýdan da sharshap turǵan kúnimiz edi.

Bizdi bastap júrgen Málik Otarbaev degen qazaqtyń jaqsy bir jigiti endi bir jerge baryp shyqsaq degen usynys aıtty. Bes kún boıy aspan men jerdegi, sýdaǵy kóliktiń barlyq túrimen saparlatyp kele jatqan bizdiń oıymyz endi eshqaıda barmaı, qonaqúıge baryp damyldaý edi.

«Ol jerdi kórgen de armanda, kórmegen de armanda. Ol mýzeıdi kórgende bul eldiń Úkimet basshysy Rejep Taıyp Erdoǵan da jylaǵan» degen Máliktiń bir aýyz sózinen keıin, kóp saýdalaspaı, óz yqtııarymyzben Ystambuldan syrt jatqan jerge qaraı bastap kettik.

Kelgen jerimiz – bir qara­ǵanda eki qabatty kádimgi kishi­girim dóńgelek ǵımarat. Birtindep ilbip kirip, bılet aldyq. Aldy­myzdaǵylar ekinshi qabatqa qaraı kóterile bastady. Biz sońyndamyz. Bir kezde ekinshi qabatqa birinshi bolyp tabany tıgender shý ete qaldy. Emosııasyn jasyrmaıtyn Mádına Sádýaqasova men akter Azamat Surapbaıdyń qýanǵany men qoryqqany belgisiz erekshe shyqqan daýystarynan keıin bizder de uıqydan oıanǵandaı, serpilip, ekinshi qabatqa júgire shyqtyq. Osy sátte tańǵaldyq. Biz bul kezde adamnyń qııaly men talantynyń sheksizdigine tańǵalǵan bolatynbyz.

Biz 1453 jyly 29 mamyrda osman túrikteri Konstantınopoldi qalaı jaýlap alyp jatqanynyń ústinen túsippiz. Jan alysyp, jan berisip jatqan shaıqas. Ushqan sadaq, gúrsildegen oq pen ot. Batys jaqtan teńizben kelgen kemelerden Konstantınopol qorǵandaryna qaraı umtylǵan jaýynger túrikter tiri sııaqty.

Keshegi Konstantınopol atan­ǵan Vızantııa ımperııasynyń as­tanasyn osman túrikteri 1453 jyly jaýlap alǵan ǵoı. Osydan keıin Shyǵys Rım ımperııasy kúırep, ornynda Jerorta teńi­ziniń ońtústiginde qanshama ǵasyr túrikter saltanat quryp kele jatqany tarıhqa aıan.

Aınalasy 38 metrlik dıametr­de shynaıy eksponattar bolsa, ári qaraı ol sýretpen ulastyrylǵan. Sýretshiler kishigirim ǵımarat ishin­de boıaýdyń qudiretimen tarıhty tiriltken.  Túrkııanyń eń talantty sýretshileriniń armııasy aılap-jyldap jatyp, osy panoramalyq mýzeıdi jasapty. Qylqalam she­ber­leriniń ǵalamattyǵy sonda – kádimgi shyn soǵystyń ortasynda turǵandaı sezimde bolasyz. Qańǵyp kele jatqan bir sadaq sizge tıip ketetin sekildi.

Bul mýzeı Eski Topqapy syrtyndaǵy  Konstantınopolge dál shabýyl bastalǵan jerde tur. Joǵaryda atap ótkendeı, aınalasy 38  metrlik dıametrde naǵyz soǵys qarýlary men basqa da sol zamanǵa tán áskerı qarýlar bar. Dástúrli Osman áskerı marshy oınap tur. Iаnycharlardyń atoı salǵan úni, zeńbirekterdiń gúrsilinen qulaq tunady.

Aıtqandaı, bizdi bastap júrgen Málik Otarbaev Muhammed paı­­­ǵambardyń hadısterinen  kelti­rilgen sózdi aýdaryp berdi. Mýzeı­diń birinshi qabatynda «Kon­stantınopol mindetti túrde alynady. Ony jaýlap alǵan áskerler qandaı keremet áskerler! Ony jaý­lap alǵan qolbasshy qandaı keremet qolbasshy» dep jazylyp tur.

Bes birdeı teńizge jaǵasy ula­syp jatqan jumaq syndy bul shaharǵa kimder kóz tikpegen. Kóz­diń qurtyndaı bolǵan sulý qalaǵa qaı memleket ıelik etkisi kelmedi dersiz. Bes qarýy barlyq kezde saılaýly Konstantınopoldi jaýlap alý kóp jaýyna násip etilmegenimen, 19 jasynda Fatıh sultan Mehmetke buıyrǵan joq pa?! Osy tarıhtyń bári oıanyp ketkendeı panoramalyq mýzeıde ózi saırap tur.

Londondaǵy murajaılar da ǵajap qoı. Biraq, men osyǵan tańǵalyp, ońtústikte Otyrar oıranyn nemese Almaty oblysynda Ańyraqaı shaıqasyn osylaı «tiriltse», ońtústikte týrızmniń jandanýyna septeser edi-aý degen oı sodan beri maza bergen emes.

Bul mýzeı Túrkııa Úkimetiniń basshysy Rejep Taıyp  Er­do­ǵan­nyń qatysýymen 2009 jyldyń 31 jeltoqsanynda ashylǵan. Panorama 1453 Tarıhı mýzeıi dep atalatyn ǵajaıyp ǵımarat ornynda buryn avtovokzal bolypty. Qazir mýzeı aınalasy burynǵydan da jaqsy abattandyrylǵan. Bul jobany júzege asyrýǵa 1 mıllıon eýro jumsalǵan. 8 sýretshi 2005 jyldan bastap 2008 jylǵa deıin úsh jyl tynymsyz salǵan. Mýzeıde resmı derekterge negizdelgen 10 myń keskin bar.

Qazir jylyna mýzeıge ke­lý­­shi­ler sany shamamen 900 myń, keıde 1 mıllıon adamǵa jetip jy­­ǵylady, deıdi túrik aǵaıyndar. Osy joldardy jazyp otyryp,  bı­ylǵy sońǵy úsh aıda 400 myń tý­rıst kelgenin anyqtaýdyń sáti tústi.

Mýzeıdi kórgen adam bas­­tapqyda on sekýndtaı tań-tamasha bolyp, ańtarylyp turyp qalatyndyǵyna mundaǵylar úırengen.

Qazirgi 3D formatymen túsi­rilgen kınolardy bilemiz ǵoı. Kóne zamandarda-aq osynyń qu­pııasyn bilgen qylqalam sheber­leri jetkilikti. 3 ólshemdi beıneleý óneriniń jaýharlary qa­zir­gi zamannan tabylady desek, onyń aıshyqty mysalynyń biri – álemdegi eń aýqymdy osy panoramalyq mýzeı.

Týrızmdi tabys kózine aınaldyramyz, eldigimizdi pash etemiz, tarıhymyzdy ulyqtaımyz deıtin bizdiń halyq úshin de osyndaı panoramalyq mýzeıler salynsa eken degen tilek oıǵa tynym bermeıdi.

Ońtústiktegi Sháýildir jaqta Otyrar qalasynyń orny tur. Tóbeshik bolyp turǵan osy qa­la­ny kóz aldymyzda qaıta ti­riltip, bir kezde bul keńistikte baba­larymyzdyń órkenıeti saltanat qurǵanyn talantty qylqalam sheberleri keıingi urpaqqa syıǵa nege tartpasqa?

Bul máseleni birden qarjydan bastaýdyń qajeti joq syqyldy. Ol mýzeıge orasan qarajat kete qoımas. Sebebi, Ystambuldaǵy eki qabatty kishigirim ǵımaratty ǵajaıyp etip turǵan – ishindegi ǵalamat mazmuny men daryndy sýretshilerdiń qylqalamynyń izi.

Bul usynystan kiltıpan tabylatyn bolsa – tarıhı oqı­ǵa­nyń astarynda ǵana bolýy múmkin. Sebebi, túrikter Kon­stantınopoldi jaýlap aldy. Vı­zantııa ımperııasyn qıratty. Al bizdiń ata-babalarymyz bir satqynnyń kesirinen  Otyrarda jeńildi. Alaıda, bul da tarıhtyń aqıqaty. Tegi, biz úshin mundaı panoramaǵa Ańyraqaı shaıqasy kóbirek úılesetin sekildi.

Degenmen, bizdiń maqta­nyshy­myz – talaı almaǵaıyp pen alasapyrandy bastan ótkizgen halqymyz, tarıhtyń bar teperishine tótep bergen ultymyz óz táýelsizdigin turlaýly etken kúnge de jetti. Al bul joldyń dańǵyl bolmaǵanyn keıingi urpaqqa úlgi etýdiń bir tetigi bolsa, onda ol osyndaı pano­ramalyq mýzeıler bolar edi.

О́ıtkeni, talaı tarıhı jádi­gerlerimiz asharshylyq, saıası qýǵyn-súrgin, soǵys, odan qala berdi bodan bolǵan jyldary ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda ketti. Osynyń saldary bizdiń kóp mýzeıimizdegi eksponattarymyzdy jutań etip turǵany jasyryn emes…

О́z tarıhyn kórgende túriktiń er uldary kózine qalaı jas alsa, biz de óz ata-babalarymyzdyń rýhymen qaıta qaýyshqanda qazaq bolyp týǵanymyzǵa táýbe aıtqyzar tirlikter kerek-aq. Týrızm – altyn jumyrtqa tabatyn taýyq. EKSPO-2017 kórmesine daıyndyq barysynda oılanatyn jaılardyń bári de osy der edik.

Aınash ESALI,

«Egemen Qazaqstan».

ALMATY.