Global Financial Centres Index aralyq reıtıngisine engizilgen Almaty óńirlik qarjy ortalyǵy eldiń básekege qabilettiligin arttyrý mindetin eskere otyryp odan ári damytýdyń jańa strategııasyn ázirleý jónindegi jumys bastalýda.
Jaqynda depýtattar Astana qalasynda halyqaralyq qarjy ortalyǵyn qurý ıdeıasy týraly áńgime qozǵady. Ol ıdeıa qoǵamda qoldaý tapqannan góri, túsinbeýshilik pen suraqtar týyndatty. Olardyń biri – Almatyda qurylyp jatqan bir qarjy ortalyǵy Qazaqstanǵa jetkiliksiz be? Bul jaıynda kásibı mamandar ne oılaıdy? Osy jáne Almaty óńirlik qarjy ortalyǵyn damytýdyń basqa da máselelerin Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Banki AО́QO jáne ıslamdyq qarjylandyrýdy damytý departamentiniń dırektory Darhan NURPEIISOVPEN talqylamaqpyz.
– Darhan Qadyrbaıuly, atalǵan ıdeıaǵa qatysty kózqarasyńyz qalaı, mundaı múmkindikti qalaı baǵalaısyz?
– Kez kelgen aqylǵa qonymdy ıdeıa men joba olarǵa degen naqty suranys pen iske asyrý úshin naqty múmkindikter bolǵan kezde ǵana ómirsheń bolady. Meniń oıymsha, mundaı jobany júzege asyrý úshin olardyń ekeýi de joq. Máselen, halyqaralyq qarjy ortalyǵy retinde Astananyń qalyptasýy úshin qalada qarjy aǵyndarynyń jáne qor naryǵy qatysýshylarynyń shoǵyrlanýy úshin kóp kúsh salý qajet. Qalany jańa qarjy ortalyǵy dep jarııalaý úshin mynadaı negizgi faktorlar bolýy qajet: eldik jáne jergilikti jaǵdaılar; klımat jaǵdaıy; áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaılar; quqyqtyq jaǵdaılar. Sonymen qatar, zamanaýı ınfraqurylym; kásibı qatysýshylar jáne taǵy da basqalary. Munyń bári tutastaı alǵanda respýblıkalyq bıýdjetten aıtarlyqtaı qarjy qarajatyn talap etedi.
Negizinen iri qalalar qarjy ortalyqtary bolatyn faktini de atap ótýge bolady. Mysaly, olar AQSh-ta – Nıý-Iork, Avstralııada – Sıdneı.
Dál Almatynyń óńirlik qarjy ortalyǵy retinde belgilenýi tegin emes. Tarıhı turǵydan alǵanda qala Qazaqstannyń qarjy júıesine kiretin jalǵyz «qaqpa» boldy. Sondaı-aq, birqatar jaǵdaılar dál osy Almatyny qarjy ortalyǵy retinde usynýǵa múmkindik berdi.
Birinshiden, qalada túrli qarjy ınstıtýttary, onyń ishinde sheteldik kapıtal qatysqan ınstıtýttar aıtarlyqtaı shoǵyrlanǵan. Olar júzege asyrylatyn operasııalar kólemi boıynsha jaqyn jatqan memleketterdiń astanalary – Bishkek, Tashkent, Dýshanbe, Ashhabad jáne Bakýdy basyp ozady. Ekinshiden, Almaty qalasynda turatyn halyq sany Qazaqstannyń basqa qalalaryndaǵy halyq sanynan asyp ketedi. Úshinshiden, qalada aıtarlyqtaı joǵary ınvestısııalyq áleýet, eń aldymen zeınetaqy aktıvterin basqarý jónindegi kompanııalardyń jáne ekinshi deńgeıdegi bankterdiń esebinen qalyptasty.
Tórtinshiden, Almaty kórshi memleketterdiń iri qalalarynan onda jeke kirisiniń deńgeıi joǵary, qarjylyq qyzmetterdiń tólem jasaýǵa qabiletti tutynýshylary retinde qyzyǵýshylyq týǵyzatyn sheteldik te, qazaqstandyq ta azamattardyń turyp jatqandyǵymen erekshelenedi. Besinshiden, belgili bir qarjylyq qıyndyqtarǵa qaramastan, Almaty qorshaǵan tabıǵatynyń ásemdigi men sapaly servıstiń, ásirese telekommýnıkasııa, qoǵamdyq tamaqtaný jáne oıyn-saýyq salasynda sapaly servıstiń bolýynyń arqasynda ómir súrip, demalý úshin tartymdy jer bolyp qala beredi. Altynshydan, Almatynyń óńirlik qarjy ortalyǵy retinde damýyna yqpal etetin mańyzdy faktor dep qalanyń «Jibek joly» elderine jaqyn ornalasqandyǵyn aıtýǵa bolady.
Ýákiletti organ atqarǵan jumys negizinde qarjy ortalyqtary qalyptasýynyń belgili bir deńgeılerinen ótken Almaty qalasynyń básekege qabilettiligin kóterý jónindegi jumysty jalǵastyrǵan ońtaıly ári oryndy dep oılaımyn.
– AО́QO jumys isteı bastaǵanyna jeti jyldaı boldy. Ol qazir qandaı damý deńgeıinde, aldyna qoıǵan mindetterge tolyq jaýap bere ala ma?
– Álemdegi tanymal qarjy ortalyqtary júrip ótken kezeńmen salystyrǵanda, jeti jyl degen kóp ýaqyt emes. Qalanyń qarjy ortalyǵy retinde damýy qolaıly ınvestısııalyq ahýaldy, bıznes-ortany, fıskaldyq rejimdi, ınfraqurylymdy jáne basqa da asa mańyzdy jaǵdaılardy qalyptastyrýda memleket tarapynan aıtarlyqtaı kúsh-jiger jumsaýdy talap etedi. AО́QO – bul keshendi tetik ekendigin túsiný qajet, býyndarynyń biri sál artta qalsa, búkil tutas keshenniń tıisinshe damymaýyna ákep soǵady.
Qarjy ortalyǵy osy naryqta oıynshylardyń bolýy úshin tartymdy jaǵdaılar jasaýy tıis. Salystyrý úshin alaıyq: Sıngapýrda bul – biregeı ónimder men Azııadaǵy barlyq qarjy ortalyqtarynyń ishinen eń ınternasıonaldy ortalyq retinde geografııalyq jaǵdaıynyń úılesýi, sondaı-aq onyń quqyqtyq jáne normatıvtik júıeleriniń, jeńildikpen maqsatty salyq salýdyń jáne qarjylyq qyzmetter ındýstrııasynyń belgili bir sektorlarynyń damýyna yqpal etetin basqa da yntalandyrýlardyń turaqtylyǵy men tutastyǵynyń úılesimi.
Aımaqtyń ál-aýqatyn tartý jónindegi qadamdardy ınvestısııalar úshin qoljetimdi ete otyryp, birinshi bolyp qabyldaýy Dýbaıdyń negizgi jetistigi edi. Dýbaı ashyqtyq pen táýelsizdik deńgeıi boıynsha aımaqtaǵy quqyqtyq júıelerden asyp túsetin ózindik quqyqtyq júıesi bar Taıaý Shyǵystaǵy alǵashqy ortalyq boldy.
Jumys kúshi qunynyń tómen bolýymen jáne ulttyq valıýtasynyń álsizdigimen, salyq salý mólsherlemesiniń tómen bolýymen jáne basqa da faktorlarmen úılese otyryp, tutastaı alǵanda Eýroaımaq boıynsha shyǵyn deńgeıiniń eń tómen bolýy Dýblınniń jetistigin qamtamasyz etken básekeles basymdyq boldy. Osy barlyq mysaldarda memlekettiń naryqqa qatysýshylarǵa qoldaý kórsetý, ınfraqurylymdy damytý jáne zańnamany jetildirý arqyly qarjy ortalyǵyn qurý úshin naqty maqsatty is-qımyldary men óte kúshti batyldyǵy ortaq sáttilik faktory bolyp tabylady. AО́QO tabystylyǵyna múddeli el retinde Qazaqstanǵa da osyndaı jaǵdaı qajet.
AО́QO damytýǵa arnalǵan qajetti jaǵdaılar (qorshaǵan orta, ınfraqurylym jáne bedel) uzaq merzimdi bastamalar bolyp tabylady, bul bastamalar onyń ornyqty tuǵyryn jasaý úshin turaqty jáne uzaq qoldaýǵa ıe bolýy tıis. Bul rette AО́QO básekelestik artyqshylyqtarynyń biri ıslam elderiniń ınvestısııalaryna qol jetkizý bolyp tabylady. Qazaqstan TMD jáne Orta Azııa keńistiginde alǵashqy bolyp ıslamdyq qarjylandyrýdy damytýǵa arnalǵan zańnamalyq bazasyn endirdi, bul AО́QO-nyń Ortalyq Azııa óńirinde ıslamdyq qarjylyq hab bolyp qalyptasýynyń alǵysharttaryn jasaıdy. Zańnamany jetildirý salasynda kóp jumys isteldi. Máselen, 2009 jyly Qazaqstanda ıslam bankterin uıymdastyrý men qyzmeti jáne ıslamdyq qarjylandyrýdy uıymdastyrý máseleleri boıynsha zań qabyldandy. 2001 jyly memlekettik ıslamdyq baǵaly qaǵazdar shyǵarýǵa ruqsat etetin jáne korporatıvtik ıslamdyq baǵaly qaǵazdar emıtentteriniń tizbesin keńeıtetin Zań qabyldandy.
Qazirgi kezde ıslamdyq saqtandyrýdy, ıslamdyq bankıngti, sondaı-aq ıslamdyq lızıngti qamtıtyn zańnamany odan ári jetildirý boıynsha jumystar júrgizilýde. AО́QO-ny ıslamdyq qarjylandyrý boıynsha óńirlik ortalyq retinde kórsetý elimizge óńir elderi arasynda birqatar artyqshylyqtar alýǵa qosymsha múmkindik beredi.
– Almaty TMD-da alǵashqy bolyp ózin qarjy ortalyǵy retinde málimdedi. Siz ártúrli qarjy ortalyqtaryna tán jáne olardyń qarjy ortalyqtary retindegi jetistigin qamtamasyz etken sıpattarǵa nazar aýdarǵan bolarsyz. Almatyda sondaı-aq óziniń alǵysharttary jáne damý joldary nemese qarjy ortalyǵyn damytýdyń ortaq úlgisi bar ma?
– Almatyny kóshbasshy qarjy ortalyqtary qalalarmen salystyrýǵa áli erte dep oılaımyn. Biz basty baǵyttar boıynsha áli de kóp jumys isteýimiz qajet. Bul rette AО́QO-ny damytý jalpy alǵanda júıeli túrde bolyp otyrǵanyn atap ótýge bolady. Ol qurylǵannan bastap qarjy ortalyǵy men qor naryǵyn jetildirý jáne damytý salasynda birqatar reformalar júrgizildi.
Sonymen qatar, 2012 jyly AО́QO-nyń deńgeıi men álemdik deńgeıdegi ornyn aıqyndaý maqsatynda Almaty qalasy «Perspektıvaly qarjy ortalyqtarynyń tizimi» Global Financial Centres Index (GFCI 11.5) aralyq reıtıngisine engizildi.
Shyn máninde, halyqaralyq qarjy ortalyqtaryn (HQO) damytý modelderi qurý sebepteri jáne sol sııaqty iske asyrý tetikteri boıynsha barynsha ártúrli. Olardyń jetistikteri birqatar biregeı básekelestik artyqshylyqtarmen aıqyndaldy, olardyń bir bóligi qazirgi kezde Qazaqstanǵa tán emes.
Bul rette HQO damytýdyń negizgi vektorlary jáne ony iske qosý boıynsha memleket qabyldaǵan bastamalar álemniń barlyq tabysty qarjy ortalyqtarynda bir-birine uqsas jáne jaqyn boldy. Sıngapýrdyń, Gonkongtyń, Dýbaıdyń, Mýmbaıdyń, Shanhaıdyń jańa ortalyqtarynyń paıda bolýy jáne sol sııaqty London, Nıý-Iork, Frankfýrt, Lıýksembýrg sııaqty «dástúrli» álemdik jáne óńirlik qarjy ortalyqtarynyń óz ustanymdaryn nyǵaıtýy – memlekettiń maqsatty jáne kóbinese jańashyl saıasatyn júrgizý nátıjesi boldy. Osyndaı ortalyqtar qalyptasýdyń jáne básekege qabiletti HQO-ǵa aınalýdyń negizgi satylarynan ótti. Ortalyqtardy qalyptastyrý birneshe ondaǵan jyldardan bastap birneshe júzdegen jylǵa jalǵasty. Salystyrý úshin, AО́QO jobasy 2006 jyly iske qosyldy.
AО́QO jobasyna kóshe otyryp, zań shyǵarýshy Dýblın, Dýbaı, Sıngapýr sııaqty jáne basqa qalalardyń qarjy ortalyqtaryn iske qosý boıynsha jumys tájirıbelerin zerdeledi. Qarjy ortalyǵy týraly arnaıy zańdy qabyldaý kezinde olardyń jumysynyń kóptegen artyqshylyqtaryn zańnamalyq negizde bekitýge múmkindik bolmady. Osynyń sebepteriniń biri retinde olardyń eldiń Konstıtýsııasyna qarama-qaıshylyǵyn ataýǵa bolady. Osyǵan baılanysty AО́QO qalyptasýy damýdyń belgili bir erekshelikteri bar menshikti modeli boıynsha júrip jatqanyn atap ótýge bolady.
Bizdiń memleket te osy baǵytta óte kóp jumysty eńserýi tıis.
– Bastapqyda Almaty qarjy ortalyǵynyń óńirlik nemese halyqaralyq mártebesi týraly pikirtalas bolǵany belgili. Tańdaýǵa qandaı jaǵdaı negiz boldy?
– Ortalyqty qurý jáne damytý boıynsha strategııalyq baǵyttardy jáne is-qımyldardyń kezeńdik josparyn ázirleý, osy saladaǵy aldyńǵy qatardaǵy álemdik praktıkanyń jetistikterin paıdalaný, sondaı-aq naryq segmentteriniń ártúrli qatysýshylarynyń áleýetin baǵalaý úshin álemdegi belgili konsaltıngtik kompanııa – Boston Consulting Group (BCG) tartylǵanyn atap óteıin. Buryn dál osy top Sıngapýrdyń, Taılandtyń qarjy ortalyqtaryn iske qosýǵa qatysty. BCG qorytyndysyna sáıkes Almaty qarjy ortalyǵynyń halyqaralyq qarjy ortalyǵy retinde emes, óńirlik qarjy ortalyǵy retinde kórsetilýi usynyldy. Osy usynystyń negizi ortalyqtyń bastapqyda belgili bir óńirden (Orta Azııa, Reseı, Ýkraına, Belarýs) emıtentter men quraldardy tartýǵa beıimdelgeni bolyp tabylady. Sondyqtan BCG usynymdary negizinde vedomstvoaralyq jumys toby qarjy ortalyǵyn óńirlik deńgeıde qurý týraly sheshim qabyldady.
– Almaty óńirlik qarjy ortalyǵyn odan ári damytý boıynsha memleket aldynda qandaı mindetter men maqsattar tur?
– Memleket basshysy óziniń Qazaqstan halqyna «Jańa onjyldyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qazaqstannyń jańa múmkindikteri» atty 2010 jylǵy 29 qańtardaǵy Joldaýynda otandyq qor naryǵyn Almatyny Azııadaǵy jetekshi qarjy ortalyqtarynyń ondyǵyna shyǵara otyryp ıslam bankınginiń óńirlik ortalyǵy retinde qalyptastyrý qajettiligin atap ótti. Osyǵan baılanysty Úkimet «Islamdyq qarjylandyrýdy 2020 jylǵa deıin damytýdyń jol kartasyn» bekitti, ony iske asyrý ıslamdyq qarjylyq qyzmetter ındýstrııasyn turaqty damytý, emıtentterdiń, ınvestorlardyń jáne naryq qatysýshylarynyń mańyzdy tobyn qurý úshin jaǵdaılar jasaýǵa múmkindik beredi.
Sonymen qatar, AО́QO aldyna Qazaqstannyń álemniń damyǵan 30 elderiniń qataryna kirýi boıynsha jańa strategııalyq mindetter qoıyldy. Bul týraly Memleket basshysy óziniń Qazaqstan halqyna «Qazaqstan-2050» Strategııasy» – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty 2012 jylǵy 14 jeltoqsandaǵy Joldaýynda aıtty.
Joǵaryda atalǵan strategııalyq jáne baǵdarlamalyq qujattardy eskere otyryp, biz jaqyn arada AО́QO jobasyn eldiń básekege qabilettiligin arttyrý boıynsha odan ári damytýdyń jańa strategııasyn ázirleý jumysyn bastaýdy josparlap otyrmyz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Alevtına DONSKIH.
REGLAMENT ZAŃNAMAǴA SÁIKES
2012 jyldyń aıaǵynda jáne 2013 jyldyń basynda mıkrokredıttik uıymdardyń qyzmetine qatysty birqatar zańnamalyq jáne normatıvtik quqyqtyq aktiler qabyldandy
Máselen, 2012 jylǵy 26 qarashada Memleket basshysy «Mıkroqarjy uıymdary týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine mıkroqarjy uıymdarynyń qyzmeti máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańdaryna qol qoıdy. Olar 2012 jylǵy 16 jeltoqsanda kúshine endi.
Olardy iske asyrý maqsatynda QR UB Basqarmasy 2012 jylǵy 24 jeltoqsanda 7 qaýlyny bekitti. Eń aldymen, túzetýlerdiń máni boıynsha tıisti túsiniktemeler bermes buryn osy qujattardy atap ótken jón.
• «Mıkroqarjy uıymynyń eseptilik berý tizbesin, nysandaryn jáne qaǵıdalaryn bekitý týraly» № 373 qaýlysy (Normatıvtik quqyqtyq aktilerdi memlekettik tirkeý tiziliminde № 8340 tirkelgen);
• «Syıaqynyń jyldyq tıimdi mólsherlemesiniń shekti mólsherin bekitý týraly» № 377 qaýlysy (Normatıvtik quqyqtyq aktilerdi memlekettik tirkeý tiziliminde № 8306 tirkelgen);
• «Beriletin mıkrokredıtter boıynsha syıaqynyń jyldyq tıimdi mólsherlemesin esepteý qaǵıdalaryn bekitý týraly» № 378 qaýlysy (Normatıvtik quqyqtyq aktilerdi memlekettik tirkeý tiziliminde № 8307 tirkelgen);
• «Berilgen mıkrokredıtter boıynsha aktıvter men shartty mindettemelerdi jikteýdi júzege asyrý jáne olarǵa qarsy provızııalar (rezervter) qurý qaǵıdalaryn bekitý týraly» № 381 qaýlysy (Normatıvtik quqyqtyq aktilerdi memlekettik tirkeý tiziliminde № 8305 tirkelgen);
• «Prýdensıaldyq normatıvterdi jáne mıkroqarjy uıymynyń saqtaýy mindetti basqa da normalar men lımıtterdi jáne olardy esepteý ádistemesin, sondaı-aq olardyń oryndalýy týraly eseptilik berýdiń nysandaryn jáne merzimderin bekitý týraly» № 382 qaýlysy (Normatıvtik quqyqtyq aktilerdi memlekettik tirkeý tiziliminde № 8317 tirkelgen) (budan ári – № 382 qaýly);
• «Mıkroqarjy uıymdaryn eseptik tirkeýden ótkizý jáne mıkroqarjy uıymdarynyń tizilimin júrgizý qaǵıdalaryn bekitý týraly» № 386 qaýlysy (Normatıvtik quqyqtyq aktilerdi memlekettik tirkeý tiziliminde № 8319 tirkelgen) (budan ári – № 386 Qaǵıdalar);
• «Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Bankiniń keıbir normatıvtik quqyqtyq aktilerine mıkroqarjy uıymdarynyń býhgalterlik esebi jáne qarjylyq eseptiligi máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» № 388 qaýly (Normatıvtik quqyqtyq aktilerdi memlekettik tirkeý tiziliminde № 8350 tirkelgen).
Oǵan qosa, 2013 jylǵy 25 qańtarda «Kredıttik tarıhty qalyptastyrý júıesine qatysýshylardyń qyzmetindegi aqparattyq prosesti uıymdastyrýǵa jáne ony paıdalanýǵa, qaýipsizdik júıesin qalyptastyrýǵa, olardyń elektrondyq jabdyqtaryna, kredıttik tarıhtyń derekter bazasynyń saqtalýyna jáne úı-jaılaryna qoıylatyn eń tómengi talaptardy belgileý jónindegi nusqaýlyqty bekitý týraly» QQA* Basqarmasynyń qaýlysyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» QR UB Basqarmasynyń qaýlysy qabyldandy (Normatıvtik quqyqtyq aktilerdi memlekettik tirkeý tiziliminde № 8365 tirkelgen, budan ári – № 105 Qaǵıdalar).
Joǵaryda kórsetilgen aktiler alǵashqy resmı jarııalanǵan kúninen keıin kúntizbelik on kún ótken soń qoldanysqa engiziledi.
«Mıkroqarjy uıymdary týraly» Zańǵa (budan ári – MQU* týraly zań) sáıkes mıkroqarjy uıymy – kommersııalyq uıym bolyp tabylatyn, resmı mártebesi ádilet organdarynda memlekettik tirkelýmen jáne eseptik tirkeýden ótýimen aıqyndalatyn, mıkrokredıtter berý jónindegi qyzmetti, sondaı-aq MQU týraly zańmen ruqsat etilgen qosymsha qyzmet túrlerin júzege asyratyn zańdy tulǵa.
MQU týraly zańnyń 31-babynyń 1-tarmaǵyna sáıkes kommersııalyq emes mıkrokredıttik uıymdardy qospaǵanda, mıkrokredıttik uıymdar 2016 jylǵy 1 qańtarǵa deıingi merzimde QR zańdaryna sáıkes memlekettik qaıta tirkelýge jatady. Bul talap saqtalmaǵan jaǵdaıda, mundaı mıkrokredıttik uıymdar zańnamaǵa sáıkes qaıta uıymdastyrylýǵa ne taratylýǵa jatady. Kommersııalyq emes mıkrokredıttik uıymdar 2016 jylǵy 1 qańtarǵa deıingi merzimde Qazaqstan Respýblıkasynyń zańdaryna sáıkes qaıta uıymdastyrylýǵa ne taratylýǵa jatady.
2016 jylǵy 1 qańtarǵa deıin jumys isteıtin mıkrokredıttik uıymdar óz qyzmetinde MQU týraly zańnyń 31-babynyń 4-tarmaǵynda kózdelgen normalardy basshylyqqa alýǵa quqyly.
Mıkroqarjy uıymy eseptik tirkeýden ótý úshin mıkroqarjy uıymynyń ornalasqan jeri boıynsha QR UB fılıalyna №386 Qaǵıdalardyń 2-tarmaǵynda kózdelgen tómendegi qujattardy qosa bere otyryp belgilengen nysanda ótinish usynady:
1) salystyryp tekserý úshin jarǵynyń túpnusqasymen birge kóshirmesi ne jarǵynyń notarıat kýálandyrǵan kóshirmesi, sondaı-aq zańdy tulǵany memlekettik tirkeý (qaıta tirkeý) týraly anyqtama;
2) jarǵylyq kapıtaldyń tólengenin rastaıtyn qujattardyń kóshirmesi, sondaı-aq № 386 Qaǵıdalardyń 2-qosymshasyna sáıkes nysan boıynsha menshikti kapıtaldyń eń tómengi mólsherin saqtaý týraly málimetter. MQU jarǵylyq kapıtalynyń eń tómengi mólsheri jáne menshik kapıtalynyń eń tómengi mólsheri № 382 qaýlymen belgilengen jáne 30 mln. teńgeni quraıdy;
3) ishki baqylaý qyzmeti týraly ereje (bar bolsa);
4) mynalardy:
MQU qyzmetiniń strategııasyn;
mıkroqarjy uıymy baǵdarlanǵan naryq segmentiniń aıqyndamasyn (qyzmetterdi áleýetti tutynýshylar, aǵymdaǵy jaǵdaı jáne olardyń naryqtaǵy úlesiniń dınamıkadaǵy boljamy);
qyzmet túrlerin (mıkrokredıt berý, mıkrokredıtterdi berý qyzmetine baılanysty máseleler jóninde konsýltasııalyq qyzmetterdi kórsetý jáne (nemese) joǵaryda kórsetilgen zańnyń 19-babynda kózdelgen qyzmettiń basqa túri);
aǵymdaǵy ahýaldyń taldamasyn, qyzmetterdiń jarnamasyn, kórsetiletin qyzmetterdiń sapasyn qamtamasyz etý sharalaryn, tutynýshylardyń qajettilikterin qalyptastyrý jáne yntalandyrý sharalaryn qamtıtyn marketıng (klıentýrany qalyptastyrý) josparyn;
uıymnyń qyzmetin qarjylandyrý kózderin (quryltaıshylar qarajaty, tartylǵan qarajat, granttar nemese basqa qarajat) ashyp kórsetetin bıznes-jospar;
5) ótinish usynylǵan kúnniń aldyndaǵy kúngi jaǵdaı boıynsha № 386 Qaǵıdalardyń 3-qosymshasyna sáıkes nysandar boıynsha quryltaıshylar (qatysýshylar), № 386 Qaǵıdalardyń 4-qosymshasyna sáıkes nysan boıynsha atqarýshy organnyń birinshi basshysy (músheleri), bas býhgalteri týraly málimetter;
6) MQU joǵarǵy organy bekitken mıkrokredıtter berý qaǵıdalarynyń kóshirmesi;
7) «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy kredıttik bıýrolar jáne kredıttik tarıhty qalyptastyrý týraly» 2004 jylǵy 6 shildedegi Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna sáıkes jasalǵan aqparat berý týraly sharttyń kóshirmesi jáne kredıttik tarıhty qalyptastyrý jáne olardy paıdalaný júıesiniń qatysýshylaryna usynylatyn talaptarǵa sáıkes kelý týraly qujattyń kóshirmesi. Kredıttik tarıhty qalyptastyrý jáne olardy paıdalaný júıesiniń qatysýshylaryna usynylatyn talaptarǵa sáıkes kelý týraly qujat retinde № 105 Qaǵıdalarǵa sáıkes Ulttyq Banktiń qorytyndysy usynylady.
8) berilgen mıkrokredıtter boıynsha kiristerdi jáne korporatıvtik tabys salyǵynyń eseptelgen somasyn kórsetetin sońǵy úsh jyl ishindegi salyq deklarasııasynyń kóshirmesi (MKU qaıta tirkeý nemese qaıta uıymdastyrý nátıjesinde qurylǵan MQU usynady).
QR UB fılıaly eseptik tirkeýden ótýge arnalǵan ótinishti tolyq qujattar toptamasy usynylǵan kúninen bastap otyz jumys kún ishinde qaraıdy. (Anyqtamalyq: 2016 jylǵy 1 qańtardan bastap osy merzim 15 jumys kúnin quraıdy). Kórsetilgen merzimde fılıal MQU mıkroqarjy uıymdarynyń tizilimine engizedi jáne ol týraly uıymǵa habarlaıdy, ne jazbasha túrde eseptik tirkeýden bas tartý sebepteri týraly dáleldi jaýap jiberedi.
MQU-ny mıkroqarjy uıymdarynyń tizilimine engizýdi jáne oǵan tizilimge engeni ne eseptik tirkeýden bas tartylǵany týraly habarlaýdy fılıal mıkroqarjy uıymynyń ornalasqan jeri boıynsha júzege asyrady. MQU-ny mıkroqarjy uıymdarynyń tizilimine engizý týraly aqparat QR UB Qarjy naryǵyn jáne qarjy uıymdaryn baqylaý men qadaǵalaý komıtetiniń Internet-resýrsynda ornalastyrylady.
Eseptik tirkeýden bas tartý MQU týraly zańnyń 15-babynda kózdelgen negizdemeler boıynsha júrgiziledi. Eseptik tirkeýden bas tartylǵan jaǵdaıda mıkroqarjy uıymy retinde tirkelgen zańdy tulǵa MQU týraly zańnyń 15-babynyń 2-tarmaǵynda kózdelgen sharalardy qabyldaıdy. Ulttyq Bank Basqarmasynyń joǵaryda atalǵan qaýlylary prýdensııalyq normatıvterdi jáne MQU-nyń saqtaýy mindetti ózge de normatıvter men lımıtterdi, beriletin mıkrokredıtter boıynsha jyldyq tıimdi syıaqy mólsherlemesiniń (budan ári – JTSM) shekti mólsherin belgileıdi, berilgen mıkrokredıtter boıynsha aktıvter men shartty mindettemelerdi jikteýdi júzege asyrý jáne olarǵa qarsy provızııalar (rezervter) qurý qaǵıdalaryn, qarjylyq jáne retteýshilik eseptilikterdi, JTSM esebin berý, býhgalterlik esepti júrgizýge qoıylatyn talaptarǵa sáıkes kelý, sondaı-aq ony avtomattandyrý tártibin retteıdi.
MQU prýdensııalyq normatıvterdi jáne saqtalýy mindetti ózge de normatıvter men lımıtterdi buzǵan jaǵdaıda, uıymnyń laýazymdy tulǵalary men qyzmetkerleriniń zańsyz is-áreketteri nemese áreketsizdikteri anyqtalǵan kezde ýákiletti organ MQU týraly zańnyń 28-babynda belgilengen yqpal etý sharalaryn qoldanady.
Qazaqstan Respýblıkasynyń mıkroqarjy uıymdary týraly zańnamasynyń talaptaryn buzǵany úshin Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń 168-1-babynda aıyppul salý túrindegi ákimshilik jaýapkershilik kózdelgen. Mıkroqarjy uıymyna qatysty sanksııalar túrinde MQU týraly zańnyń 16-babynyń 1-tarmaǵynda kózdelgen negizdemeler boıynsha tizilimnen alyp tastaý kózdelgen.
MQU-ny baqylaý men qadaǵalaýdy uıymdastyrý jáne júzege asyrý tártibi «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq Banki týraly» QR Zańynyń 11-taraýynda rettelgen. Atap aıtqanda, mıkroqarjy uıymdaryn tekserý túrleri, ony josparlaý jáne ótkizý tártibi rettelgen.
Aınash SERIKBAEVA,
Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Banki Baqylaý
jáne qadaǵalaý metodologııasy departamentiniń
bas maman-ekonomısi.
