Akademık Kenjeǵalı SAǴADIEV: «Meniń ómir boıy izdegenim – bilim»

Seısenbi, 19 aqpan 2013 7:29

Qazaq oqymystysy Kenjeǵalı Ábenuly Saǵadıevtiń dańqy dúnıe júzine nesimen málim? Qazaqstannyń ǵylymy men joǵary oqý oryndary tarıhynda bir adamnyń qatarynan respýblıkanyń irgeli degen Selınograd aýyl sharýashylyq ınstıtýty, Qazaq memlekettik basqarý akademııasy, Qazaq memlekettik agrarlyq ýnıversıteti, Halyqaralyq bıznes ýnıversıteti sııaqty tórt birdeı joǵary oqý oryndaryn jáne Ulttyq ǵylym akademııasyn basqarýymen be, joq álde Qazaqstannyń joǵary zań shyǵarýshy býyny Parlament Májilisine eki márte depýtat bolyp saılanýymen be?

Seısenbi, 19 aqpan 2013 7:29

Qazaq oqymystysy Kenjeǵalı Ábenuly Saǵadıevtiń dańqy dúnıe júzine nesimen málim? Qazaqstannyń ǵylymy men joǵary oqý oryndary tarıhynda bir adamnyń qatarynan respýblıkanyń irgeli degen Selınograd aýyl sharýashylyq ınstıtýty, Qazaq memlekettik basqarý akademııasy, Qazaq memlekettik agrarlyq ýnıversıteti, Halyqaralyq bıznes ýnıversıteti sııaqty tórt birdeı joǵary oqý oryndaryn jáne Ulttyq ǵylym akademııasyn basqarýymen be, joq álde Qazaqstannyń joǵary zań shyǵarýshy býyny Parlament Májilisine eki márte depýtat bolyp saılanýymen be? Joq, bulaı bolmasa kerek-ti.

О́ıtkeni, mundaı jaǵdaılar tap osynshalyqty dál osy úrdiste qaıtalanbaǵanmen, bolǵan da shyǵar? Qarapaıym aýyl balasynyń akademıktik, memleket jáne qoǵam qaıratkerligine deıingi júrip ótken jolynan eń áýeli akademık Saǵadıevtiń oıshyldyǵy men paıym parasatynyń tereńdigin jáne de kez kelgen másele boıynsha óz pikirin, keıinnen sonysyna keliserlikteı etip ashyq ta nanymdy ári ılanymdy aıta biletin ózine ǵana tán ereksheligin kóremiz. Jáne de oıly sózin ishine búgip te qalmaıdy. Munysy kez kelgen máselege jany ashı biletin taǵy bir qaıtalanbas qasıetinde jatqandaı. Bul Saǵadıevtiń naǵyz ǵalymdyǵynyń bir qyry bolsa, el men memlekettik múddeni bárinen de bıik, bárinen de qasıetti sanar tektiliginde jatqandaı bolyp sezileri bar. Osy bir oı akademık aǵaǵa qoıar alǵashqy saýaldy aldymyzǵa tarta bergeni de boldy.

– Aǵa, sizdiń tamyryńyz alash qaıratkeri, ult ustazy Ahańnyń, AhmetBaıtursynovtyń teginen tartady deıdi ǵoı?

– Ata tegim sony aıtady. Bul jaǵyn jiliktep shaǵyp bermeı-aq qoıaıyn. Bizge jaraspas! Al endi ózim ósken ólkeniń saǵym oınaǵan sar dalasy, sarqyraǵan ózeni, móldiregen kólderi, oıdym-oıdym orman-toǵaılary kóz aldymda máńgilikke qalyp qoıǵandyǵy bar. Kóne Torǵaı dalasyndaǵy Jylanshyq ózeniniń arǵy-bergi jaǵalaýy, Qumaral men Sartúbektiń aınala kómkergen jasyl shalǵyndy nýly kóli!.. Men úshin jumyr jerdiń jumaǵy – óz týǵan jerim. Bálkim, meniń osy bir eń alǵashqy dúnıeaýı súıispenshiligim men qushtarlyǵym osynaý ólkege degen shyn yntyzarlyqtan bastaý alǵan da shyǵar.

Men ataqty Torǵaı ólkesiniń Jangeldın aýdanyndaǵy №1 aýylynda dúnıege kelgenmin. Osy ólkeniń arǵy-bergi tarıhyn da onyń jeriniń bolsyn, odan qaldy ózen-kólderiniń jaıyn da, tarıhyn da kópshiligimiz áli jete bile de bermeımiz.

Ákem jaryqtyq jeti jasar kezimde Sartúbek­tegi qorymǵa ertip ákelgeni esimde saqtalyp qa­lyp­ty. Arýaqty qadirleıtin qazaqtyń eski nanymy boıynsha babalar rýhyna quran baǵyshtap, bet sıpaı otyryp, endi ǵana mektepke barǵaly júrgen meni ákem úlken ómir saparyna osylaısha attandyryp edi. Sol joly osy qorymda jerlengen Baıtursyn, Aqtas, Erǵazy, Qalı esimderin al­ǵash ret estigen edim. Baıtursynnyń Ahmeti týraly da az-muz estigenim osy joly boldy. «Ahań degen ol kim, áke?», dep suradym. «Jaryqtyq Ahań, búkil qazaqtyń, búkil alashtyń Ahańy ǵoı! Ba­lam-aý, men biletin arǵy-bergi qazaqta Ahańnan artyq kim dúnıeden ótti eken?! Zaman túzeler, ýa­qyty da keler áli! Sen de ósersiń! Ahańnyń qan­daı adam bolǵanyn tolyq bilersiń áli! Ulym, sen osy Ahmet atańdaı bolsań, armanym bolmas edi», degen ákemniń kúrsine aıtqan bir aýyz sózi osy kúnderi sanamda qaıta jańǵyrǵandaı bolady.

– Búgingideı álem tanyǵan bilikti ǵalym ári qaıratker bolyp qalyptasýyńyzǵa sol ortanyń áseri tıdi dep oılaısyz ba?

– Árıne! Adam balasyna kóptegen jaqsy qasıetter ananyń sútimen, ákeniń qanymen darıtyndyǵy bar. Aınala dúnıe men qorshaǵan ortanyń ǵajaıyptaryn endi sezinip, endi tanı bastaǵan shaqta ákem Saǵadıdiń zerdeme quıyp, úıretkenderi kóp boldy. Ákemniń sol úıretkenderi kúni búginge sheıin óz ǵumyryma azyq ta bolyp kele jatqan syńaıly. Aspan álemindegi jymyńdaǵan sansyz juldyzdardyń qupııa syrynan bastap, en dalany órleı esken jeldiń de, ishin tarta, yzbarlana soqqan ala quıyn borannyń da baǵytyn anyqtaı bilýge deıingi qazaqı juldyznama, ıaǵnı, búgingi astronomııanyń da álippesin men óz ákemnen úırengenmin. Bes jasymnan bastap jelmen jarysqan nebir júırikterdiń at basyna minip, talaı bir qıqýly báıgege qatysqandyqtan ba eken, jylqy maly dese kóńilimniń alaburtyp, tipti eligip, delebemniń osy kúnge deıin qozyp turatyndyǵy da bar. Meniń ómirimniń bas bapkeri ákem bolsa, men de endi ózimdi óz urpaqtarymnyń, óz nemerelerimniń bas bapkeri sııaqty sezinemin ózimdi. Jaryqtyq ákem ómirden erte ozyp ketti.

– Jańa «ákem Saǵadı» dep qaldyńyz?..

– Iá, solaı. Áben – ákemniń inisi. Sol kisi asy­rap ósirdi, Ábenuly dep jazylamyn, Saǵadı esimin famılııama aldym. Anam Qalamqas meni qyryq jasynda kótergen eken, seksen beske ke­lip qaıtty. Nemerelerin ıiskedi. Professor bol­ǵa­nymyzdy, azdy-kópti laýazymdy qyzmetter jasaǵanymyzdy da kórdi. Almatyda qyzmet at­qar­ǵanymda bir jyldaı kelip bizben birge de turdy. Úlken qalanyń tórt qabyrǵaly qarbalas tir­shiligine úırene almaı jáne de áńgime-dú­ken quratyn óz qatarlastary bolmaǵan soń, ózi úırengen aýylda turǵysy keldi. Imandy bol­ǵyrlar, olar turmystyń da, ómirdiń de qıyn­shy­lyqtaryn kóp kórgen adamdar ǵoı. Bizdiń tir­shiligimizge yrza shyǵar dep oılaımyn. Áke-sheshemizden úsh ul jáne úsh qyz edik. Qazir sol baýyrlarymnan ózimnen eki jas úlken apam ǵana bar. Bala-shaǵasymen Astanada turady.

– Sizdiń bárin bilsem degen qushtarlyǵyńyz úlken ǵylymǵa alyp kelgendeı eken?!..

– Solaıy, solaı bolar! Al endi1955 jyly Qostanaı oblysyndaǵy Áýlıekól aýdanyndaǵy orta mektepti kúmis medalmen bitirip, attestatym­dy qolyma alǵannan keıin «Bizdiń áýletten áli bir­de-bir adam joǵary bilim alǵan joq, sen oqy!»,  dep úıdegiler bar jıǵan-tergenderin qolyma us­ta­typ, meni Almatyǵa jibermek boldy. Eldiń endi-endi esin jınap kele jatqan kezi ǵoı. Sol kezde Máskeýden bir ınjener kelip, bizdi Máskeýdegi tústi metaldar jáne altyn ınstıtýtynda oqyp, osy salanyń mamandary bolýǵa úgittedi. Aıtqan áń­gimeleri de qatty áser etti. Ol kezde taý-ken ın­je­nerleri degenińiz, armııa generaldary sııaq­ty ne bir oqaly, sándi kıimder kıip júretin. Osy­laısha, men de ınjener bolǵym keldi. Onyń ústi­ne fızıka men matematıka pánderine jaqsy edim. Máskeýdegi qurysh balqytý ınstıtýty jaıly estip, qujattarymdy sol oqý ornyna salyp jiberdim.

Máskeýge attanbas buryn ákem ekeýmiz baba­lar­dyń basyna táý etip, Aqkóldegi aǵaıyndardyń batasyn alyp qaıtaıyq dep jolǵa shyqtyq. Úıge qaıtar kezde taban astynan Qabyrǵa ózeni tasyp, jolda biraz kún aıaldaı turýǵa týra kel­di. Oqýdan keshiktim. Osylaısha, Máskeý kóz­den bul-bul ushty. Sodan Almatyǵa tarttym. Qo­lym­da esh qujat joq. Bári de Máskeýde! Alyp ushyp, Almatyǵa jetip, sol kezdegi S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń rektory Asqar Zakarınge kirip, jaǵdaıdy túsindirip, mektepti kúmis medalge bitirgenimdi aıtyp, ekonomıka-fılosofııa fakýltetine emtıhansyz qabyldandym. Bastapqyda ekonomıka degennen góri, fılosofııa degen ataýy kóbirek unaǵandaı boldy. Biraq, túptep kelgende ekonomıka fakýltetinen bir-aq shyqtym. Áý bastaǵy ókinishim basylǵandaı boldy. Alǵashqy sessııany da «óte jaqsy» degen baǵamen aıaqtadym. Úshinshi kýrsta ekiniń biriniń qoly jete bermeıtin Lenın stıpendııasyna iliktim.

– Solaı bola tura birinshi semestrden soń oqýdy tastap, eki aı sabaqqa barmaı qoıdyńyz…

– Jumys istedim. Aqsha taýyp, Máskeýge oqý­ǵa ketkim keldi. KazGÝ-degi oqýymdy jaıy­na qaldyryp, eki-úsh adammen birigip túnimen kó­mir túsirip júrgenimizdi aýyldaǵy nemere aǵam estip qalyp, óz renishin bildirip, hat ja­zyp jiberipti. Ýnıversıtettiń komsomol komı­te­tiniń de talqysyna tústim. Oqýdan shyǵarýǵa buıryq ta daıyndap qoıypty. Sebebin surap, suraqtyń astyna aldy deısiz. Sessııany kileń beske tapsyrǵanymdy, Máskeýge oqýǵa ketkim kelip júrgenimdi bilgen komıssııadaǵylar aqyldaryn aıtyp, qatań sógisterin berip, meni oqýda qaldyratyn boldy. Men de sabama túsip, ekonomıkanyń ómirge kerek ǵylym ekenin túsinip, sabaǵymdy qaýzap oqı bastadym. Oqyǵan saıyn ekonomıka meni ózine baýrap alyp kete berdi de, ol búkil ómirimniń arqaýyna aınaldy. Al sol komsomol jınalysynda meniń máselemdi qarap, talqyǵa salýǵa qatysqan professor-ekonomıster Keńes Berdalıev pen Qabı Aqaevpen dostarmyz, áli kúnge deıin aralasyp turamyz. «Máskeýge qashan ketesiń?» dep kórgen saıyn ázildep qoıady.

– Máskeýden bilim alýdyń sáti tústi ǵoı aqyry…

– Iá, solaı boldy! Alaıda, bul armanym da birden oryndala qalǵan joq. Ýnıversıtetti bitirgen soń osy oqý ornyna sabaq berýge qal­dy­ryldym. Ol kezde Máskeýde bilim alýdyń óz tártibi bolatyn. Sol kezdegi odaqtas respýb­lıkalardan qaı mamandyqtar boıynsha qansha aspıranttar qabyldanatyndyǵy aldyn ala jasalatyn eseppen júrgiziletin. Máskeýdiń sol esebiniń reti qashan keler eken dep birneshe jyl kúttim. Mundaı múmkindik jýyq arada týa qoımasyn bildim de, Máskeýge ózim bardym. Sondaǵy A.N.Plehanov atyndaǵy Halyq sharýashylyǵy ınstıtýtynda aspırantýrada bilimimdi shyńdadym. Keıin doktorlyq dıssertasııamdy da Máskeýde qorǵadym.

– Siz Almatydaǵy halyq sharýashylyǵy ınstıtýtynyń, qazirgi T.Rysqulov atyndaǵy Qazaq ekonomıkalyq ýnıversıtetiniń negizin qalaýshylardyń birisiz. On jyl boıy birinshi prorektor boldyńyz. Onan keıin óz ǵumyryńyzda Selınograd aýyl sharýashylyq ınstıtýty, Qazaq memlekettik basqarý akademııasy, Qazaq memlekettik agrarlyq ýnıversıteti, Halyqaralyq bıznes ýnıversıteti sııaqty tórt birdeı joǵary oqý oryndarynyń rektory boldyńyz. Aıtyńyzshy, osy oqý oryndaryńyzdaǵy qaı rektorlyǵyńyzdy qymbat sanaısyz?

– Bári de qymbat maǵan! Osy kúnderi ózim qyzmet etken barlyq oqý oryndarynda ótken óz kúnderimdi ystyq bir yqylaspen eske alamyn. Almatydaǵy sol kezde «narhoz» deıtin, al qazirgi T.Rysqulov atyndaǵy Qazaq ekonomıkalyq ýnıversıtetinde on jyl boıy birinshi prorektor qyzmetin atqardym. Barymdy salyp jumys istedim. Bizdiń atqarǵan jumysymyz sol kezdegi Keńes odaǵyna úlgi bolyp jatatyn. Uıymdastyrýshylyq qabiletimdi tanyǵandyqtary shyǵar, eki ret respýblıkamyzdaǵy ınstıtýtqa basshylyqqa shaqyrdy, alaıda, ózim yńǵaı bere qoımadym. Sodan, úshinshi ret Qazaqstan Kom­par­tııasy Ortalyq Komıtetine taǵy da shaqyryp alyp, Selınogradtaǵy aýyl sharýashylyq ınstıtýtyna barasyz dedi. Bul joly talaptyń naqtyly qoıylyp otyrǵandyǵyn sezdim. Ol kezde biz de – kommýnıstpiz! Partııa qaıda jiber­se, sonda barý kerek. Aqyry kelisimimdi be­rip, buryn-sońdy kórmegen jerim bolsa da, Selınogradqa keldik qoı. Týǵan jerim Torǵaıǵa da jaqyndyǵy kóńilimdi ornyqtyrdy. Nesin ja­syraıyn, tuńǵysh rektorlyq jumysym bol­ǵan­nan keıin be eken, Selınogradtaǵy jyldarym asa ystyq sezilip turary bar. Bilmeıtin máselelerim de kóp bolatyn. Kúndiz qyzmetimdi atqaryp kelem de, túnniń bir ýaǵyna deıin aýyl sharýashylyǵy mamandyqtaryna qatysty kitaptar men oqýlyqtardy aqtaramyn. Instıtýttyń oqý bazasy da, ǵımarattary óte nashar edi. Máskeý­ge baǵynatyn kez, bárin de sol jaq sheshedi. Ábden júdeý tartqan oqý bazasymen aýyl sha­rýa­shylyǵy úshin bilikti kadrlar daıyndaý múm­kin emestigine dáleldi pikirimdi aıtyp, Más­keý­degi odaqtyq Bilim mınıstrligi men Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine hat jazýmen, barýmen boldym. Aryz-muńyma qulaq asa qoıar olar joq. О́zge de talaı bir esikterdi tozdyrýǵa týra keldi. Amalym taýsylǵan soń, Qonaevtyń qa­byldaýyna surandym. Sóılesip otyrýǵa ýaqy­ty bola qoımas dep, paraqtyń úshten bir bóli­gi­ne «Aýyl sharýashylyǵy ınstıtýttarynyń jaǵdaıy» degen oı-pikirimdi jazyp alyp bardym. Aýyl sharýashylyǵy úshin kadrlar daıarlaıtyn Qazaqstandaǵy ınstıtýttyń jaǵdaıyn Reseı, Ýkraına, О́zbekstandaǵy oqý oryndarynyń jaıymen salystyryp, kórsetken bolatynmyn. Dımekeń ǵalym kisi ǵoı, qaǵazdaǵy málimetterge qarap, «Bárinen kenje qalyp qoıǵanymyz qa­laı bolǵany?» dep telefon arqyly SK-niń aýyl sharýashylyǵy bóliminiń bastyǵymen sóı­lesti. Meniń atymnan hat jazyńdar dedi. Búkil­odaqtyq aýyl sharýashylyǵy mınıstri Mesıas­ke meni qabyldasyn dep hat jazǵyzyp berdi. Almatydan Selınogradqa oralǵanyma eki kún bolmaı jatyp Máskeýge shaqyrtty. Kelsem, bu­dan buryn aıtqan jaılarymdy júrdim-bardym tyńdaǵandar endi zyr júgirip júr. «Polıtbıýrony» aralastyrǵanyńyz ne dep qoıady? Alaıda, ne kerek júıkemizdi juqarta júrip, keregimizdi aldyq qoı. Rektor bolǵan sol segiz jylda ınstıtýttyń ǵımaratyn saldyq. Oqý korpýstaryn, mal dárigerlik klınıka turǵyzdyq. Qala turǵyndary osy bizdiń klınıkany qyzyqtap, qaraýǵa keletin. Osylaısha, ınstıtýttyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy eki esege ulǵaıyp, jańǵyrtyldy.

– Saǵadıevtiń bastamasymen sekseninshi jyldary Keńes odaǵy boıynsha ashylǵan alty bıotehnıkalyq ortalyqtyń biri osy Selınograd aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynda qurylǵany aıtylady…

– Solaı bolǵany ras. Alaıda, áli kúnge deıin osy bir istiń ókinishi de bar. Sol bıotehnıkalyq ortalyq 1985 jyly quryldy. Jumysyn alǵa jyljyta almadym. О́z tarapymnan yntamdy da, kúsh-jigerimdi de salyp, oılarymdy naqtylap kórgenimmen de, bizdiń ortalyqtyń ǵylymı-zert­teýleri qoldaý tappady. Maldy, dándi-daqyl­dardyń túsimin qalaı kóbeıtýge bolady degen máseleni dendep zertteýdi kóksep júretinmin. Bıotehnologııa jetistikterin qoldanǵan elder kóp alǵa qaryshtady. Ol kezde Keńes odaǵy boıyn­sha keshendi zertteýler júrgizetin qural-jabdyqtar da bolmady. Keńes ókimeti ondaı tehnologııalar shyǵara da alǵan joq. Bul orasan kóp qarajatty qajet etetin joba edi. Eger de sol tusta bıotehnologııalyq zertteýlerdi qolǵa alyp, onyń nátıjelerin qoldana bilgenimizde, ekonomıkamyz kóp ilgeri júretin edi. О́zimizge kerek kadrlardy óz ınstıtýtymyzdan taptyq. Máskeý arqyly shetelderden altynǵa alynǵan tehnologııalarymyz da boldy. Jeke ǵımarat ta berilgen. О́te nátıjeli jumys júrgize bastap edik. Bıdaıdyń ǵana jańa 4 túrin shyǵardyq. Biz «probırkadan» buzaý da aldyq. Ol buzaý Selınogradtan ketkenimde bar bolatyn. Maldyń aýsylyna qarsy dári de oılap taptyq. 90-shy jyldary menen keıingiler osynyń bárinen de aıyrylyp qaldy. Eger sol izdenisterimizdi toqtatpaǵan bolsaq, osy kúnderi ǵylymı jetistikterimiz talaı bir jerge baryp ta qalatyn edi…

– Bıdaıdyń jańa bir sorty «Kenjeǵalı» dep atalǵan eken ǵoı?!

– Men ketkennen keıin bir top izdenýshiler bıdaıdyń jańadan alynǵan bir túrine atymdy bergen eken. Instıtýt ǵalymdarynyń meniń eńbegime bergen baǵalary ǵoı dep oıladym. Rıza da boldym!

– Selınogradta júrgende tyndyrǵan úsh isim boldy dep aıtady ekensiz? Úshinshisi ne boldy?

– Tyńnyń ıgerile bastaýymen sol tusta jalpy elimiz boıynsha qazaqtardyń sany kúrt azaıyp ketti. Bul, ásirese, soltústik óńirlerdiń jergilikti halqynyń ulttyq bolmystaryna aýyr tıdi. Túrli qyzmetterde, tipti joǵary oqý oryndarynda bilim alýdyń ózinde qazaqtar azshylyqqa aınala bastady. Osy jaǵdaıǵa janym aýyryp júrgendikten, ınstıtýtqa qabyldanatyn qazaq jas­taryn birtindep kóbeıte bastadyq. Zerek, oqýǵa degen yntasy men talpynysy bar jastardy izdestirip, shaqyrtyp alatyn edim. Bastapqyda ınstıtýtta ulty qazaq deıtindeı oqytýshylar da saýsaqpen sanarlyq boldy. Solardyń qataryn tolyqtyra bastadym. Bul, árıne, Máskeýdiń qulaǵyna tımeı de qalǵan joq edi. Kúnderdiń bir kúninde úlken komıssııa da keldi. Máskeýge jiberilgen «domalaq» aryz boıynsha tekserýshiler kele jatqanyn bilip, biz de aldyn ala daıyndala berdik. Jalpy, jumysymyz jaman emes edi. Jetistikterimiz de bar bolatyn. Búkilodaqtyq aýyspaly Qyzyl Týdy da jeńip alǵanbyz. Sovettik Qazaqstan tarıhynda bul týdy jeńip alǵan eki ınstıtýt qana bolsa, sonyń biri biz edik. Máskeý bul joly qaharlana keletindigin sezdim de, jedel bir top qyzmetkerlerimdi Qazaqstannyń soltústigimen kórshiles jatqan Tıýmen, Novosibir, Omby, Sverdlovsk aýyl sharýashylyq ınstıtýttaryndaǵy stýdentterdiń qanshasy qazaq, qanshasy basqa ult degendeı, aqpar jınap alyp kelýge issaparǵa jiberdim. Aldyn ala barlyq rektorlarmen habarlasyp, qajetti osy málimetterdi berýge kómektesýlerin suradym. Qysqasy, qolyma tıgen málimet boıynsha, Reseıdiń osy iri deıtin tórt birdeı ınstıtýttarynda oqyp júrgen barlyq stýdentterdiń 93 paıyzy – orystar, 1,2 paıyzy ǵana qazaqtar bolyp shyqty.

Kútkenimizdeı, komıssııa da jetip keldi. «Sizder maǵan ultshyl dep kiná taqqaly kelip otyrsyzdar. Al, men bolsam, sizderdiń saıasattaryńyzdy túsinbeımin. Tipti renjýge de barmyn», dep birden qarsy shabýylǵa kóshtim. Qolymdaǵy málimetterdi aldaryna qoıdym. «Jergilikti halyq qaıda baryp bilim alady? Biz óz ınstıtýtymyzda qazaq jastarynyń bilim alýlaryna jol ashyp otyrǵandyǵym ras, munda eshqandaı da ultshyldyq joq. Otanymyzǵa mıllıardtap astyq, mıllıondaǵan mal ósirip, sonyń etimen de, sútimen de sizderdi asyrap otyrǵan Qazaqstan óziniń aýyl sharýashylyǵyna qajetti mamandaryn qaıdan alatyn bolady?» dep qaıtpaı sóılep edim, mystary basylyp sala berdi. Qandaı jaǵdaı bolsa da, jumysyńdy adal, jaqsy atqarsań eshkimniń de saǵan tisi batpaıdy eken. Bul meniń osy ómirimde óz kózim jetken bir aqıqat.

– El táýelsizdiginiń alǵashqy jyldaryn­da ózińiz qurǵan Halyqaralyq bıznes ýnıver­sıtetin bárinen de qymbat sanamaısyz ba?

– Sanaly ǵumyrymda eńbek etken barlyq oqý oryndary men sondaǵy birge qyzmettes bolǵan adamdardyń qaı-qaısysy da qymbat maǵan. Al endi Halyqaralyq bıznes ýnıversıtetiniń jóni bólek qoı dep oılaımyn. О́ıtkeni, ol Almatydaǵy Joǵarǵy ekonomıka mektebiniń negizinde elimizde jańa damı bastaǵan bıznestiń mamandaryn daıarlaý úshin qurylǵan jeke menshik joǵary oqý orny bolatyn. 2001 jyly osy Halyqaralyq bıznes ýnıversıtetine prezıdent bolyp saılanǵanǵa deıin, burynǵy Qazaq memlekettik aýyl sharýashylyq jáne Almaty zootehnıkalyq-maldárigerlik ınstıtýttary birigip, Qazaq memlekettik agrarlyq ýnıversıteti bolyp qaıta qurylǵanynda, soǵan rektor boldym. Bir kezderi osy irgeli eki joǵary oqý oryndaryn biregeı bilim ordasyna aınaldyryp, oqý úrdisin túbegeıli zamanǵa saı jańarttyq. Oqytýshylardyń bilimin kóterip, sheteldik seriktestermen baılanys ornattyq. Alaıda, osy agrarlyq ýnıversıtette bızneske, kásipkerlikke beıimdelgen mamandar daıarlanǵan joq. Sheteldiń ózge oqý oryndarymen qarym-qatynas ta jolǵa qoıylmady. Al sol olqylyqtar men maqsattarymdy bıznes ýnıversıteti arqyly júzege asyrdym ǵoı dep oılaımyn.Bıznes mamandarynyń tapshylyǵyn bylaı qoıyp, bastapqyda halyqaralyq bıznes standarttaryna saı dáris beretin oqytýshylardy tabý da qıyn boldy. Bul másele áli de bar. Biraq, qazir shetel­ge baryp, tájirıbe jınaqtap, sonymen birge, bızneske qatysty kitap tasyp júrgender kóbeıdi. Qazir keı jaǵdaıda bıznes ýnıversıtetiniń 4-shi kýrs stýdentteriniń birazyn sabaqtan taba almaı qalatyn kezderimiz bolyp turady. Kompanııalarǵa jumysqa turyp ketedi. Sabaqtan qalma desek te, jumys taýyp alǵandaryna ishteı qýanamyn.

Bir aıtarlyq jaǵdaı, bizdiń halqymyz ózi iship, ózi jemese de, balam joǵary bilim alsyn dep otyrady. Sodan da bolar, oqımyn degen balasynyń betinen qaqpaıdy. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan bastap, jastarymyzdyń shetelderde bilim alýyna bastamashyl da, qamqorshy da bolyp kele jatqan Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń el bolashaǵyn áriden oılap, keńinen pishe bilýiniń arqasynda qazir 18-20 myńdaı qazaqstandyq jastar «Bolashaq» baǵdarlamasymen de, oqý aqylaryn ózderi de tólep shetelderde oqyp, bilim alyp jatyr. Shetelge kóp shyǵamyn, solardyń deni qazaqtyń ul-qyzdary ekendikterin kórip te júrmin. Sońǵy jıyrma jyl ishinde shetelde oqyǵan 250 myńdaı jastar qazir qyzmetke de aralasa bastady. Bular til de biledi, oqytýshy da bolyp, dáris te bere alady.

– Qazaqstannyń qazirgi bilim berý júıesi osy zamannyń damý úrdisine jaýap bere alatyndaı bolyp otyr ma?

– Ázirge talpynystar bar. Soǵan qýanýǵa tıistimiz. Qarańyzshy, sonaý toqsanynshy jyldary ekonomıkanyń barlyq salasy quldyrap qalǵan kezdiń ózinde Elbasy Qazaqstandaǵy barlyq mektepterdi kompıýterlendirý máselesin birinshi kezekke qoıyp, sheshkizdi me, sheshkizdi. Odan soń sol mektepterdi ınteraktıvti taqtalarmen, ózge de ozyq úlgidegi oqý ádistemelik qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etý máselelerin óziniń udaıy nazarynda ustap, bulardyń durys bolýyn qamtamasyz ete bildi. Elimizde jańadan júz mektep salý jónindegi Prezıdent bastamashylyǵy da bilim berýdiń túpki nátıjesi men bolashaǵyn oılaǵandyq edi. Eger biz ázirge bilimdi qoıa turaıyq, keıin jaǵdaı jaqsarǵan soń jasarmyz degen oımen otyra bersek, dál búgingideı tabysqa jete almas edik. Sondyqtan da Elbasynyń eń áýeli bilim salasyn reformaǵa túsirýi asqan kóregendik bolatyn.

Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń 2009 jyly halyqaralyq deńgeıdegi ýnıversıtet qurý týraly jobasyna ózi bastamashylyq etip, soǵan oraı Astana qalasynda 2010 jyly Nazarbaev Ýnıversıteti ashyldy. Bul degenińiz, endigi jerde sheteldiń bilim berý júıesine júgine bermeı, qazaq eli de álemge áıgili oqý oryndarymen terezesin teńestire alar bir oqý ornyn qurýy kerek edi ǵoı! Sol boldy! Árıne, ázirge Nazarbaev Ýnıversıteti birden júz jyldyq tarıhy bar Oksford, Kembrıdj ýnıversıtetterimen teńese qoımas. Eń bastysy, álemdik bilim berý jáne jańa tehnologııalardy qazaqstandyq jastar men ǵalymdarynyń óz aqyl-oılarymen jáne de óz qoldarymen jasaý múmkindigi ashyldy. Al, endi jańa ınnovasııalyq zertteý qyzmetin júrgizýge baǵyttalǵan qazirgi zamanǵa saı kúshti ǵylymı ınfraqurylymy bar osy Nazarbaev Ýnıversıtetinde jasalǵan alǵashqy qadamdar men ǵylymı izdenister bolashaqta bul oqý ornynyń da ataǵy men abyroıynyń dúnıe júzine jaıylaryna sendiredi.

– Elbasynyń Joldaýynda Máńgilik El bolý máselesi aıtyldy ǵoı…

– Qazaqstannyń 2050 jylǵa deıingi Elbasy usynyp otyrǵan Strategııalyq baǵytynyń bas­ty muraty osy máńgilik el bolyp qalý ekendigin úlkenimiz de, kishimiz de uǵynýǵa tıistimiz. Bul jol­daǵy, ıaǵnı máńgilik el bolý jolyndaǵy min­detterimiz de, syn-qaterler de aıtyldy. Eldiń bir­ligin saqtap, jumyla eńbek etip, tereń bilim alyp, ózimizdiń ulttyq qasıetimiz ben bitim-bol­mysymyzdy, salt-dástúrlerimizdi saqtaı otyryp, óz tilimizde sóılep, óz dinimizde bolýyn ár qazaq balasynyń moınyndaǵy uly paryzy dep bilemin.

– О́z balalaryńyz ata-baba dástúrin ustana ma?

– Baıaǵynyń danyshpandary: «Seniń balań ózińe uqsap týmaıdy, olar óz zamanyna uqsap týady» degendi aıtyp ketken eken. Balalarymnyń bilimi de, oı-sanasy da óz zamanyna saı qalyptasyp keledi. Ata-baba dástúrin de biledi ǵoı dep oılaımyn. Úlkendi syılaýdy, qamqorlyq jasaýdy, elge járdemdesýdi biledi. Tarıhty da, jeti atalaryn da biledi, solardy sanalaryna sińirip otyrýǵa tyrysamyz. Olar elge de baryp turady. Ata-babalarynyń qaıda jatqanyn da biledi. Zaman ábden ózgerdi ǵoı. Búgingi bizdiń aıtqandarymyz ben uǵyndyryp júrgenderimiz erteńgi kúni olardyń qajetine jaraı ma? Bul endi tutas qazaq qoǵamynyń ustanymyna baılanysty bolmaqshy. Úlken ulym MGÝ-di bitirdi. Udaıy ǵylymmen aınalysyp keledi. Oıshyl bolyp ósti. Fılosofııalyq eńbekter jazyp júr. Ortanshy balam – ekonomıst. Sovet ókimeti kezinde birinshi ret 43 stýdent shetelge oqýǵa ketti. Máskeýdegi AQSh elshiligi ózderi irikteý júrgizdi. Osy ul eshkimniń kómegine arqa súıemeı-aq, sol synaqtan ótip, shetel­de júrip bilim aldy. Eki jyldan keıin oralyp, alǵan bilimin azsynyp, magıstratýranyń grantyn ózi jeńip alyp, oqýyn jalǵastyrdy. Sonda qysta qar kúrep, jazda buıyrǵan jumysyn istep, ózin-ózi asyrap, bizge salmaǵyn salmady. Oqýyn aıaqtap kelgen soń, Qazaqstanda «FýdMaster» kompanııasyn qurdy. Qarajatty da ózi sol jaqtan taýyp keldi. Alǵan bilimi kádege asty. Qazir ortanshy ul Úkimette qyzmet atqaryp júr. Kenje uldyń óz shaǵyn bıznesi bar. Nemerelerdiń úlkenderin ózim tárbıeledim. Bir kezde áýletten shyqqan jalǵyz oqyǵan adam edim. Nemerelerim de shetelderde joǵary bilim alyp, jaqsy jumys istep júr. Kóńilim tolady.

– Keıingi kúnderge kóz salǵanyńyzda, ókiner jáıtterińiz bola ma?

– О́mir týraly kóp tolǵanamyn, sol sátte keıbir ókinishti jaılardyń júregimdi tyrmalaıtyny da bar. Keńes ókimeti tusynda halyq jaqsy saýattandy, ǵylym qurdyq desek te, sol kezde zamanaýı ekonomıka qura almaǵanymyzǵa ókinemin. Bar istegen sharýamyz jerdi úńgip, ken oryndaryn ashyp tastap, qazba baılyqtarymyzdy syrtqa shıkizat retinde bere berdik. О́ńdeýshi óndiris oryndary qurylmady. Áli kúnge deıin osynyń zardabyn kórip otyrmyz. Keı aýyldarda áli kúnge deıin áleýmettik máseleler tolyq sheshilmeı keledi. Qazaq aýyldary kórkeımeı qazaq órkenıetke jete almaıdy.

– Ne alańdata beredi?

– Jelkildep ósip kele jatqan urpaǵymyz sybaılastyqqa, korrýpsııaǵa aýyzdanyp úırenbese eken dep alańdaımyn. Keıingilerdi osy bir keselden taza ustasaq eken…

– Adam balasyn jańsaq bastyrmaıtyn da, adastyrmaıtyn da basty qasıetter qaısy dep oılaısyz?

– Namys pen talap dep bilemin. Adam bolamyn degenniń óz talaby bolady. Baıaǵyda arasy 7-8 shaqyrymdaǵy aýylǵa jalǵyzaıaq jolmen jalańaıaq, jalańbas qatynap oqydym. Segizinshi synypta oqyp júrgen kezim bolsa kerek, sol jalǵyzaıaq jolmen kele jatyp, shirkin-aı, úlken bir oqý oqysam dep armandadym. Sol kún, sol sát áli kúnge deıin anyq kóz aldymda. Osy arman, osy talap meni áli kúnge deıin jetelep keledi. Men áli de tynymsyz izdenis ústindemin. Meniń ómir boıy izdegenim – bilim. Men sol bilimdi mektepten izdedim, ýnıversıtetten izdedim, aspırantýradan da izdedim. Ǵylymnan izdedim. Áli izdep júrmin. Endi ómirden bilim izdep júrgen jaıym bar…

– Áńgimeńizge rahmet.

 Áńgimelesken  Aınash ESALI,

 «Egemen Qazaqstan».

ALMATY.