Búkil bir jyldy jastarǵa arnaıy arnap otyrǵanda, bos sózge jol berip, jas býyn azamattarymyzdyń bolashaǵyna qııanat jasaýdyń eshbir reti joq. Sondyqtan da Qazaqstan Prezıdenti Q.Toqaev jastar saıasatyn ilgeriletýde, jastardy tárbıeleý jumysynda naýqanshyldyqqa jáne tıimdiligi tómen is-sharalardy uıymdastyrýǵa jol bermeý kerektigin qatań eskertti.
Aldymen jastardyń qajettilikterin, maqsat-múddelerin jan-jaqty jáne keshendi túrde zertteý arqyly anyqtap alyp, sol qajettilikterge jáne deńgeıge saı keletin jastar saıasatyn júrgizýdiń mańyzdylyǵyna úlken mán berildi. Memleket basshysy jastardyń ózin-ózi jaqsy tanytýyna jaǵdaı jasaý jáne olardyń oń bastamalaryna qoldaý kórsetý barlyq memlekettik organdardyń mindeti ekendigin durys túsinip, qatań ustanatyndyǵyn da atap ótken abzal.
Qazirgi kezdegi postkeńestik keńistiktegi eriktiler qozǵalysyna tán ortaq máseleler qataryna azamattardyń senimsizdigi, eriktilerge qatysty zańnamalyq negizdiń jetkiliksizdigi, ekonomıkalyq, ákimshilik jáne tehnologııalyq kedergiler men keleńsizdikter, azamattyq qoǵamnyń damý deńgeıiniń tómendigi, túrli áleýmettik taptaýryndar jatady. Bul boıkúıezdik, Keńes dáýirinen azamattardyń sanasyna sińip qalǵan erikti-májbúrlik sıpatyndaǵy qoǵamdyq jumystardyń praktıkalyq saldarlary azamattyq bastamalardyń tamyryna balta shapty. Bılik organdarynyń eriktilerge qatysty baǵdarlamalarǵa qatysýǵa yntasy bolmady, ony kórgen jeke azamattar da eriktilerge qol ushtaryn berýge asyqpady. Sol sııaqty eriktilerdiń jolynda kezdesetin kedergilerdiń qataryna bul saladaǵy ózindik mektep pen tájirıbeniń, qalyptasqan volonterlik dástúrdiń jáne olardy qoldaýǵa baǵyttalǵan baǵdarlamalardyń joqtyǵyn jatqyzýǵa bolady.
Máseleniń halyqaralyq turǵydaǵy kúrdeliligi, onyń volonterlerge áleýmettik-mádenı fenomen retinde qarap, ony tıisinshe damytýdyń qajettiliginen týyndaıdy. Batys Eýropadaǵy volonterlik qozǵalystyń basty erekshelikteriniń birine eresekterdiń de, egde jastaǵylardyń da qatysatyndyǵyn jatqyzýǵa bolady. Ol elderde, kerisinshe, volonterlerge ájepteýir jeńildikter beriledi, sonyń ishinde jumysqa ornalasý kezinde. Eń bastysy – shetelderde eriktiler qozǵalysynyń negizine «ózińdi adam dep sezingiń kelse, basqaǵa kómektes» degen qaǵıdat alynǵandyǵynda jatyr. Álemdegi eresek turǵyndardyń 20,8 mln-y volonter bolyp jumys istep, jylyna ekonomıkaǵa 400 mlrd AQSh dollaryna teń keletin úles qosady eken. Batys Eýropada eńbekke jaramdy turǵyndardyń 2/3-si áıteýir bir eriktiler qozǵalysyna múshe bolyp kiredi. Dúnıe júzinde 126 mln adam volonterlik jumysqa óz ómirin tolyǵymen beıimdegen kórinedi. Damyǵan memleketterdiń IJО́-sine eriktilerdiń qosatyn úlesi 1 paıyzdan asady.
Volonterlik azamattyq qoǵamnyń qalyptasýyna óz úlesin qosa alady. Basqasha aıtqanda, olar tek qana azamattyq qoǵam jaǵdaıynda belsendi túrde damyp, óziniń tıisti mártebesine ıe bolady. Basqalarǵa qyzmet etý turǵysynda volonterlikti mánin joǵaltqan ómirdi qaıta tabýǵa talpynys dep te qarastyrýǵa bolady. Keıbir málimetterge qaraǵanda, volonterlik jaqsy damyǵan elderde adamdardyń ózine-ózi qol jumsaýynyń deńgeıi áldeqaıda tómen, al olardyń psıhologııalyq densaýlyǵy, kerisinshe joǵary. AQSh-ta jastardy volonterlikke tartý tájirıbesi óte jaqsy damyǵan. Onda «mindetti volonterlik» týraly baǵdarlamalar bar. Al Fınlıandııada bolsa, jastar úshin volonterlik qyzmettiń emosıonaldyq mańyzdylyǵyna erekshe nazar aýdarylatyn kórinedi. Eger volonterlik jumys emosııa týdyrmasa, azamattar onyń qatarynan shyǵatyndyqtaryn aıtýǵa quqyǵy bar. Yntalandyrýdyń kelesi bir mańyzdy qyry onyń mazmundyq jaǵy – mańyzdy máselelerdi sheshýge tyrysý, jańa nársege úırený, tanystyqtyń sheńberin keńeıtý. Volonterlerdiń qatarynda kóbine ózine senimdi, densaýlyǵy myqty, baqytty, psıhologııalyq turǵyda deni durys adamdar qalady eken. Jalpy, volonterlikke tartylǵan adamdardyń barlyǵyna volonterlik jaǵymdy áser etetindigine kúmán keltirýge bolmaıdy. Onyń ústine ol jastardyń áleýmettik boıkúıezdigin jeńýge jaǵdaı jasaıdy.
Volonterlikti tek qaıyrymdylyqpen ǵana baılanystyra qaraý da durys emes. Onyń máni men mańyzy tereńde jatyr. О́ıtkeni ol beıbit ómir, órkendeý, álem, seriktestik jáne adamdardyń basqa da ómirlik máselelerimen tyǵyz baılanysty. Volonterler adamdarǵa joǵary deńgeıdegi kásibı qyzmet kórsete alady. Olar úkimettiń jumysyn tolyqtyryp, onyń qolyn uzartyp, jaǵdaıdy túbegeıli ózgertýge atsalysady. Volonterler ómirge tereńirek qaraıdy jáne olar áleýmettik sheberlikke ıe bolý arqyly qoǵamda senimdilik týdyrady, onyń birligi men yntymaǵyn arttyra túsedi.
Volonterlik áleýmettik jaýapkershiliktiń kórinisi retinde adamǵa ózin ózi damytýǵa, ózin áleýmettik turǵyda mańyzdy jáne paıdaly sezinýine jaǵdaı qalyptastyrady, patrıottyq sezimin, rýhyn kúsheıtedi. Adam jańa bilim men tájirıbe jınaqtaıdy. Ol jeke menshik uıymdar men kásipkerlikti damytýǵa, eldiń ekonomıkalyq jáne áleýmettik damýyna múmkindik jasaıdy. Bul áleýmettik jaýapkershilik pen áleýmettik baǵdarlanǵan qoǵamnyń negizinde adamnyń qoǵamdyq tabıǵaty jatyr, óıtkeni ol qoǵamnyń ár múshesine belgili bir mindetter júkteıdi. Áleýmettik jaýapkershiliktik úderis – memlekettiń, bıznes pen qoǵamnyń ózara baılanysy.
Azamattyq qoǵamnyń damýy da áleýmettik jaýapkershilikke baılanysty. Onyń negizi – qoǵamdyq uıymdar, sonyń ishinde volonterlik. Eriktilik arqyly adamnyń azamattyq belsendiligi artyp, jaýapkershiligi damıdy, sonyń negizinde onyń qoǵamdyq mańyzy bar mindetterdi sheshýge múmkindikteri týady. Endeshe volonterlikti ǵalamdanǵan qoǵamnyń bolashaǵy deýimizge de haqylymyz. Qazirgi kezde álemde volonterlerdiń qozǵalysy buryn-sońdy bolmaǵan dárejede qarqyn alyp keledi. Sondyqtan 1985 jyldan beri BUU volonterliktiń mańyzdylyǵyn moıyndap, álemniń barlyq elderin ony qoldaý baǵytyndaǵy is-sharalardy iske asyrýǵa shaqyrdy.
Bul úrdisten Qazaqstan da tys qalǵan joq. Prezıdent Q.Toqaevtyń Jarlyǵymen 2020 jyl Volonterler jyly dep jarııalandy. Eriktiler men azamattyq qoǵamnyń jergilikti qaýymdastyqtardyń turaqtylyǵyn nyǵaıtýdaǵy aýqymdy róli jáne olardyń ártúrli deńgeıdegi saıasatty damytyp, ony sheshýdiń tájirıbesiniń arǵy jaǵynda volonterlikti damytý men búkil álemdi tolǵandyryp otyrǵan turaqty damýdyń maqsattaryn bir arnaǵa toǵystyrý máselesi jatyr. Osyǵan qol jetkizilmese, volonterlikti tek qana jaı qoǵamdyq paıdaly qyzmet retinde ǵana emes, sol sııaqty memlekettiń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵynan turaqty damýyn qamtamasyz etýdegi taptyrmaıtyn qural ekendigin dáleldeý de qıynǵa soǵady.
Áý bastan-aq bul qozǵalystyń basty baǵyttary izgilik, basqalarǵa degen qamqorlyq, qoldaýdy qajet etetinderge rııasyz nemese óteýsiz eńbek bolǵan. О́z qyzmetimen olar qarttardy, úısizderdi, múgedekterdi, jetimderdi jáne t.b. qamtıdy. Bul jumys janýarlarǵa kómek kórsetýden bastap, ádiletti jáne erkin qoǵam ornatý men demokratııalyq basqarýǵa umtylýǵa deıingi aralyqta keń taralǵan. Osynyń barysynda volonterler ózderiniń qoǵamdyq qajettilikterin qanaǵattandyrady, jeke tulǵa retinde jetilip, patrıottyq tárbıeniń damýy men ulttyq-memlekettik múddelerdi túsinýge, jalpyadamzattyq jáne rýhanı-ónegelik qundylyqtardy damytýǵa úles qosady. Qoǵamdaǵy mádenıetaralyq tózimdilik artyp, bireýge degen teris nıettilik pen tózbeýshilik, qastandyq azaıyp, jastardyń qoǵamǵa jat qylyqtary kemı túsedi. Kerisinshe, olar óz bolmysyn kórsete bilýge, ómirdegi jáne qoǵamdaǵy ornyn anyqtaı alýǵa, tulǵa retinde ózin-ózi damytýǵa, basqalardyń pikirine qurmetpen qaraýǵa mashyqtanady. Volonterler áleýmettik qyzmet kórsetý kezinde jumystaryn ıgilik, keń peıildilik, ashyqtyq, beıresmılik, jigerlilik, nysanalylyq, yqylastylyq jáne raqymdylyq sııaqty adamı dúnıelerdi negizge alady.
Eriktiler qozǵalysyna qatysý arqyly azamattar qundylyqtyq jaǵynan beıimdelý, óz bos ýaqyttaryn uıymdastyrýdyń ózekti máselelerin naqty sheshýge baǵdarlaný, óz múddelerin basqalarǵa kómek kórsetýmen úılestire bilýmen jalǵasýy shart ekenin jaqsy túsine bastaıdy. Bul jerde eske sala ketetini – álgi qyzmettiń qundylyǵy men mańyzdylyǵy eriktiniń ózine qajet jáne mándi bolýy kerek. Iаǵnı, ol óz eńbegin – bos ýaqytyn baıyppen uıymdastyrý jáne turaqty túrde qoǵamdyq kásippen aınalysý retinde túsingeni jón.
Al ekonomıkalyq turǵyda alǵanda, ol óziniń naryqtyq qunyn kóteretin jemisti eńbektiń bir túri. Endeshe, volonterlikti beıkommersııalyq, áleýmettik jumystyń memlekettik emes, biraq óz boıynda qaıyrymdylyqty saqtaǵan salasyna jatqyzýǵa bolady. Ol – qoǵam ómirine qatysýdyń zańdy joly. Volonterlik qyzmettiń basty ýájine meıirbandyq, atqarǵan jumysynan qanaǵat alyp, jańa múmkindikter men murat-múddelerge umtylý, jańa kásibı qasıetterdi damytý, óz tájirıbesimen bólisýin, ózin-ózi syılaýdyń paıda bolýyn jatqyzýǵa bolady. Saıyp kelgende, volonterliktiń negizine eriktilik, táýelsizdik, birlik, jan-jaqtylyq, adamgershilik, ádildik, beıtaraptyq sııaqty qaǵıdattardy jatqyzýǵa bolady. Eriktiler shyn máninde bastamashyl, belsendi adamdar. Olarǵa ózderi ómir súrip jatqan qoǵamynyń, eliniń problemalaryna nemquraıly qaraý tipten tán emes.
Volonterler úshin damýdyń kún tártibiniń ıesi bolǵandyǵy mańyzdyraq. О́ıtkeni adamdar men uıymdar, mekemeler ártúrli baǵdarlamalar men is-sharalarǵa óz erkimen qatysyp, olardy joǵarydan kúshtep taǵylǵan emes, kerisinshe, ózderiniki dep sezinýi jáne túsinýi qajet. Endeshe, bul jerdegi taǵy bir mańyzdy nárse – volonterlerdi strategııalyq josparlardy iske asyrýǵa tartyp, sol úderisterge olardy kiriktirý, ıaǵnı áý bastan-aq strategııalarda eriktiler sheshimniń quramdas bóligi retinde qaralyp, oılastyrylǵandyǵy shart.
Volonterler qyzmetiniń basty qaǵıdaty – eriktilik. Eriktilerdiń qyzmeti olardyń óz bastamalary negizinde júrgiziledi. О́z erkimen, sanaly túrde qyzmet atqarýǵa nıet bildirgendikten volonterler basqa adamdardyń adamgershiligin olardyń jeke jáne mádenı erekshelikterin qurmetteıdi, óz jumysynyń sapasyna, onyń óz merziminde oryndalýyna jaýap beredi jáne olar jańa bilimder men sheberlikterdi qabyldaýǵa árdaıym ashyq bolyp keledi. Sonymen birge eriktilerdiń tıisti quqyqtary men mindetteri de aıqyndalǵan. Volonterlerdiń ómirlik ustanymdary myna ósıetterde: ortaq iske adal bol, atqaratyn tapsyrmalaryńdy túsin, jumysyńdy shyn júregińmen iste jáne eriktilik kásibińdi maqtan et, ol seniń janyńnyń baılyǵyn molaıtady degenge saıady.
Eriktilerdiń mártebesin, quqyǵy men mindetterin jáne memlekettik qoldaý sharalaryn bekitken «Volonterlik qyzmet týraly» arnaıy zań Qazaqstanda 2016 jyldyń aıaǵynda qabyldandy. Ol EKSPO-2017 kórmesin oıdaǵydaı ótkizýge, oǵan eriktilerdi jumyldyrýǵa zańdyq negiz qalap berdi.
Memleket basshysy Q.Toqaev 2019 jyldyń Jastar jyly dep jarııalanýyn eriktilikti damytýdyń jańa kezeńi dep sanaıdy. Sondyqtan ol volonterlik qozǵalystyń kóshbasshylaryn aýqymdy áleýmettik mindetterdi sheshý isine belsendi atsalysýǵa shaqyrdy. Osy saladaǵy halyqaralyq seriktestikti yntalandyrý qajettigine kóńil aýdarylyp, «Jyl volonteri» halyqaralyq syılyǵy taǵaıyndaldy.
Prezıdent bastamalarynyń ishindegi óziniń mańyzdylyǵy jaǵynan erekshe oryn alatyny – 2020 jyldy Volonterler jyly dep jarııalaýy. Sebebi 2017 jylǵy EKSPO halyqaralyq kórmesi men 2019 jyldy Jastar jyly dep jarııalaý elimizde volonterler qozǵalysy qabyrǵasynyń qataıyp, óz damýynda qarqyn alýyna jaǵdaı jasasady. Endeshe, 2020 jyldy Eriktiler jyly dep jarııalaý onyń turaqty damý jolyna túsip, sandyq qana emes, sapalyq kórsetkishterge qol jetkizip, volonterlikti aımaqtarda damytý, qozǵalystyń basty baǵyttaryn anyqtaýǵa jáne ony ilgeriletýge yqpal eter edi. Sonda ǵana onyń tarıhı-mádenı salamen shektelmeı, barlyq aımaqtardaǵy mańyzdy áleýmettik-qoǵamdyq máselelerdiń halyqtyń múddesi turǵysynda sheshilýine negiz bolary anyq. Sondyqtan Prezıdent Q.Toqaevtyń Qazaqstandaǵy eriktiler qozǵalysyna erekshe kóńil bólýinde úlken mán jatyr. Birinshiden, Prezıdent bul máseleniń halyqaralyq tájirıbesin jan-jaqty biledi. Ekinshiden, ol onyń mańyzyn tereń túsinedi. Úshinshiden, naǵyz patrıotızm – eriktilik, ıaǵnı Prezıdent olardyń óz eline qyzmet etý jáne ony kórkeıtýge qatty yntaly azamattar ekendigine senimdi. Tórtinshiden, tulǵanyń jeke basynyń úlken jeńisine, onyń jetistikteriniń tarıhyn qalyptastyrýǵa jol ashatynyna kúmán keltirmeıdi. Besinshiden, Q.Toqaev BUU-da jumys istegen kezinde halyqaralyq volonterlerge qoldaý kórsetken. Altynshydan, Prezıdent eriktilerge bizder, el basshylary kómektesýge mindettimiz dep, Úkimet pen oblys ákimderine volonterlik qozǵalysty barynsha qoldaý týraly tapsyrma bergeni qoǵamda, ásirese jastar arasynda qyzý qoldaý taýyp otyr.
Japsarbaı QÝANYShEV,
Ǵylym komıteti Memleket tarıhy ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, saıası ǵylymdar doktory
