«Aqta ne aq? Qar – aq, ustasań qolyńdy tońdyrady. Qarada ne qara? Qazan – qara, as ishseń qarnyńdy toıdyrady» degen halyq taǵlymy da qazannyń qazaq úshin mańyzynyń tereńde ekenin sezdirse kerek.
As quraly bolǵan qara qazan qazaqtyń qorǵany, panasy da bolǵan. Ashtyqtan aman saqtaǵan osynaý úı ydysynyń jar astynan jaý shapqanda sábıin qara qazannyń astyna tyǵyp, aman alyp qalǵandar týraly kóp kitap táptishteıdi.
Qazekeń astarlap jetkizetin keıbir uǵymdardyń qazanǵa qatystysy da jeterlik. Kúni búginge deıin keı aýyldardaǵy zırattardan qabirdiń ústine nemese sol molanyń ishinde tóńkerýli qazandy kezdestirýge bolady. Bul halyq túsiniginde «áýlettiń oty óshti, eshkimi qalmady» degendi bildiredi. Iаǵnı, murageri joq, balalary qalmaǵan áýletti osylaı bildirip otyrǵan. Erterekte úlkender «qazandy tóńkerme» dep urysyp jatýshy edi, onyń artynda osyndaı astary bar.
Qazaq «yrysym ózge úıge ketip qalady» dep qyzǵa qazan bermegen. Sol sııaqty qaıtys bolǵan adamnyń tuqymy toqtaýsyz óle berse, zıratyna quran oqytyp, qazan tóńkergen. Qazaqtyń sýǵa ketken adamdy, sol úıdiń qazanyn sýǵa tóńkerip álgi adamdy izdeıtin de yrymy bar. Kóp jaǵdaıda qazan sýǵa ketken jannyń tusyna qalqyp baryp, dóńgelenip turyp alady eken. Tańǵalarlyq jaıt, biraq bul halyq tájirıbesinde bar nárse.
Elimizdiń erteden jetken erekshe murasynyń biri jáne biregeıi – Túrkistandaǵy Taıqazan. Ámir-Temir babamyz soqtyrǵan dep sanalatyn osynaý qundy jádigerdiń jeti túrli asyl metaldan jasalǵany baıandalady bir jazbalarda. Bir qyzyǵy, osy úlken ydystyń kishkentaı ǵana maı sham sekildi ottyqpen qaınaǵany da aıtylady.
Qazaqy uǵymda qazannan aırylý qut-berekeden aırylýmen teń sanalǵan, kektesken, jaýlasqan jurttyń jaýynyń mysyn basý, rýhanı jer etý úshin qazanyn tartyp áketetin de jaǵdaılary bolǵan. Bul úlken masqara sanalǵan.
«Qazanyń toly bolsyn», «Qazanyń ottan túspesin» degeni qazaqtyń ózimen birge jasasyp kele jatqan alǵysy, batasy. «Qazanyń qaınamasyn» degen qarǵysty da qaldyrǵan qazaq.
Kelin tolǵatqanda jarystyra qazan asyp, tolǵaqty jeńildetken de, bul joralǵysyna «Jarysqazan» dep at qoıǵan da osy atam qazaq. Syılas, quralyptas adamdardyń «qazan shegeleı keldik» dep astarlap bir-birine qydyrystaıtyny da osy as ıesi – qara qazanǵa qatysty.
Aqtóbe jaǵynda «aırylysar kóje» dep atalatyn salt bar. Muny keıbir óńirde «aırylys qazan» dep te ataıdy. Iаǵnı, qonys aýdaryp, kóship jatqan otbasynyń kórshileri men aǵaıynyn shaqyryp, qonaq qylýy, qoshtasýy.
Zamana aǵymymen el jańaryp jatyr, tabıǵattyń óz otyny – gaz keldi qoldanysqa. Aýladaǵy oshaq, qazannyń máni tómendeı bastady. Rýhanı tamyryń, taǵlymyń – qara qazandy búgingi urpaqqa umyttyrmaý, bul da búgingi kóp mindettiń biri bolyp otyr.
Qarshyǵa ELEMESOV
