Bul táýelsiz Qazaqstan tarıhyndaǵy jaýapty kezderdiń biri, onyń memleket qurylysyndaǵy ózindik ótpeli kezeń, kemeldengen jáne turaqty damý maqsatynda biregeı jáne aıqyn qadam jasaýdyń ýaqyty edi. Ol «Qazaqstan-2030» strategııasyn iske asyrýdyń bastalýy men eldiń ordasyn Aqmolaǵa aýystyrýdyń kúrdeli kezeńi bolatyn. Mine, osy áleýmettik-ekonomıkalyq, qoǵamdyq-saıası oqıǵalardyń bel ortasynda Memlekettik hatshy Ábish Kekilbaıuly da turdy.
Osy kezderi atqarylǵan jumystar qoǵamda áleýmettik-saıası turaqtylyqty qamtamasyz etýge, qoǵamdyq-saıası úderisterdi retteýge, bolyp jatqan ózgeristerdi halyqqa túsindirý men ǵylymdy, bilimdi, mádenıetti, densaýlyq, baspasóz, jastar saıasaty, týrızm men sport jáne ulttyq ádet-ǵuryptar men Qazaqstan halyqtarynyń dástúrleri, etnosaralyq qatynastardy nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan memlekettik saıasatty qalyptastyryp, ony iske asyrýdyń negizin qalady.
Memlekettik hatshy Tarıh jylynda qazaq halqynyń qazirgi zamandaǵy salt-dástúrin, dilin, ádet-ǵurpyn jete tanýda jaz aılary ótkizilgen jalpy qazaq dalasyn etnomádenı turǵydan zertteý sharasy – ǵylymǵa qosylǵan baǵa jetpes úles bolatyndyǵyna úlken senim artty. Arnaıy jasaqtalǵan ekspedısııalar keń-baıtaq respýblıkamyzdyń 74 aýdanynda jumys istedi. Bul Elbasy aıtqandaı, qazaq degen halyq ǵumyr keshken kezeńdegi eń iri, eń irgeli etnomádenı zertteý boldy. Oǵan XXI ǵasyrdyń tabaldyryǵynda, táýelsizdik alǵannan keıin ǵana qolymyz jetti. Endeshe, bul da táýelsizdiktiń nyshany edi. Bul úderis ári qaraı da jalǵasyn tapty, kóptegen ǵylymı-zertteý jumystary qolǵa alyndy, tarıhı zertteýlerdiń derekkózdik negizi molaıdy, ótken tarıhymyz ben tarıhı tulǵalarǵa arnalǵan eskertkishter boı kóterdi.
Tarıhı sanany qalyptastyrý máselesimen bir mezgilde ýaqyt talabyna sáıkes konstıtýsııalyq ózgeristerdiń ózektiligi men qajettiliginiń týyndaıtyndyǵyn, eldegi saıası qatynastardy lıberaldandyrý máselesiniń pisip-jetiletindigin de Ábish Kekilbaıuly jaqsy sezindi. Ony bolashaqqa baǵyttalǵan taǵy bir qadam dep qabyldady.
1998 jyldyń 11 maýsymynda «Abylaı han» spektakliniń premerasy boldy. Ony Ábekeńniń tarıhı dramasynyń jelisimen rejısser B.Atabaev qoıdy. Endeshe, bul qoıylymǵa Ábish Kekilbaıulynyń jazýshy, dramatýrg retinde de, Memlekettik hatshy retinde de tikeleı qatysy bar. Men bul dramanyń qalaı jazylǵandyǵynyń kýási bolǵan edim. Onyń alǵashqy nusqasy Almatyda 1997 jyly bas-aıaǵy 15-20 kún ishinde jazylyp bitti. Ári qaraı Erkeǵalı Rahmadıevpen birge onyń lıbrettosy pysyqtaldy. Bul – jastardyń boıynda otansúıgishtik qasıetti qalyptastyratyn, azamattyq ekpini mol, qaharmandyq dramalyq dastan, eldik pen erliktiń asqaq jyry boldy. Olaı bolsa, Ábish Kekilbaıuly táýelsiz Qazaqstannyń osyndaı jaýapty tarıhı kezeńinde ıdeıalyq-taqyryptyq tegeýringe, tanym men taǵylymǵa toly eńbegi arqyly jeke basy «bilimdi myńdy jyǵady» degendi dáleldep berdi. Bul tarıhı dramada bir artyq sóz joq, árbir sóz ornymen qoldanylǵan. Árbir sóılem salmaqty, urandy. Onyń árqaısysy tarıhı sanaǵa, ulttyq bolmys pen otansúıgishtikke, táýelsizdikti kózdiń qarashyǵyndaı saqtaýǵa, memlekettiligimizdi nyǵaıtyp damytýǵa jáne básekelestikke qabiletti bolýǵa shaqyrady.
Aıta ketý kerek, Ábekeńniń ómirdegi basty qarýy sóz boldy. Ol onyń qudiretin jaqsy bildi. Sondyqtan da bul kisiniń aýzynan shyqqan árbir sóz qudiretti edi. Ol talassa da, tiresse de óz aıtary men ustanymyn sózben dáleldep, sózben ótkizip, sózben jetkizip otyrdy. Ábish Kekilbaıulyna bos sóz, qysyr áńgime jáne jalań ýáde degender tán emes, onyń bolmysyna tipten kelmeıtin, múldem jat dúnıeler boldy. Onyń oılaý qabileti tereń jáne aýqymdy, adamdy tańǵaldyratyn, qalamy da júırik, logıkasy da myqty-tyn. Ýaqytty tekke jibermeıtin, qaǵazdy da únemdegish qasıetterin jaqyn aralasatyn adamdar jaqsy biledi. Bir paraq aq qaǵazdy tórtke bólip, kishkentaı paraqshalardy paıdalanýy ótken kezderdiń tapshylyǵynan ǵana emes sııaqty. Ol keıde – óz oıyn shashyratpaı, jınaqtaý úshin istelgen bir psıhologııalyq amal sekildi bolyp kórinedi. Tipten, kez kelgen jınalys, keńesterdiń barysyndaǵy nemese solardyń arasyndaǵy 5-10 mınýttyq úzilisterdi beker jibermeı, bastaǵanyn jalǵastyryp, jańa oılaryn túrtip alyp otyratyn. Qabyldaý bólmesindegi qyzdar Ábekeńniń jazǵan dúnıelerin basyp úlgere almaı áýre-sarsańǵa túsip jatatyn-dy. Al eger jazýǵa yńǵaıy kelmeı jatsa, máselen, dalada júrse, jyl mezgiliniń qaı kezi bolmasyn, kúbirlep, keıbir sózderdi daýystap aıtyp jiberetin kezderine de kýá boldyq. Sóıtsek bul abyz aǵanyń oı túıip, obraz somdap nemese ózin tolǵantyp, qoǵamdy eleńdetip júrgen áldebir máselelerdi ishteı pysyqtap, týyndaǵan suraqtarǵa jaýap izdegen sátteri eken ǵoı.
Memlekettik hatshy Ábish Kekilbaıuly Urpaqtar birligi men sabaqtastyǵy jylynyń mánin «Keleshekke degen senim – tek urpaqqa degen senim» ustanymy turǵysynda qarastyrdy. Ol urpaq týraly áńgimeni strategııalyq taqyryp, al táýelsizdikti nyǵaıtý – búgingi kózi tiri urpaqtyń paryzy retinde qabyldady. Endeshe, bostandyqtyń qadirin bilip, óz taǵdyrynyń jaýapkershiligin óz moınyna alý qazirgi urpaqtyń basty mindeti bolmaq. Osy jerde Ábekeńniń myna sózderin qazaq qoǵamynyń barlyq ókilderine jarııalaǵan úndeýi desek te bolar edi: «Eger sol býyndar óz áýleti men óz shańyraǵynyń kelesi ǵasyr men myńjyldyqta da ósip-órkendegenin kóksese, aldymen óz aýyzbirligin nyǵaıtsyn. Qazir qınap turǵan ýaqytsha qıyndyqtardan aman-esen shyǵýǵa qam jasasyn. Basty ıgilik – otbasyndaǵy birlik, soǵan negizdelgen azamattyq kelisim men halyqtar dostyǵy. Mine, eń basty qoǵamdyq, áleýmettik jáne rýhanı qundylyqtar osy. Ol bar jerde basqa ıgilikterge de umtylystyń joly ashylady».
Qoǵamdyq damýymyzdyń taǵy bir erekshelikteriniń qataryna táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy kúrdeli úrdisterdegi ıntellıgensııanyń rólin jatqyzýǵa bolady. Zııaly qaýymnyń adamgershilik jáne saıası tańdaýy máselesin Elbasy N.Á.Nazarbaev kóterdi. Qazaq zııalylarynyń tarıhı jáne áleýmettik jaýapkershiligi, olardyń jańa memlekettiliktiń qalyptasýyna sińirgen úlesin eskere otyryp, Qazaqstannyń saıası táýelsizdigi, onyń demokratııalyq negizde damýy jáne tek etnosaralyq emes, ultishilik alaýyzdyqty boldyrmaý mindetterin sheshýde ıntellıgensııaǵa arqa súıeý kerektigin Ábish Kekilbaıuly jaqsy túsindi. Jáne osy baǵytta qyrýar jumys atqardy.
Zamanymyzdyń uly jazýshysy M.Áýezovtiń 100 jyldyǵy aıasynda Memlekettik hatshy Á.Kekilbaıuly Qyrǵyzstan men Reseıde boldy. Osy tusta kórshi Qyrǵyz eline issapary kezindegi Ábekeńniń adamı qasıetterin sıpattaıtyn jáne maǵan tikeleı qatysy bar myna bir estelikpen bólisýdiń reti kelip otyr. Bizdi shekarada Qyrǵyz Respýblıkasynyń Premer-mınıstri bastaǵan bir top resmı adam qarsy alyp, «Ala-Archa» rezıdensııasyna ákelip ornalastyrdy. Túski tamaq kezi bolǵan soń qyrǵyz jaǵy sol jerde onyń rásimin jasady. Men Ábekeńdi nómirinen ertip ákelip, tamaq ishetin jerge kirgizip, óz ornyna otyrǵyzdym da shyǵyp kettim. Artynsha, bir kisi, qyrǵyz jaǵynyń uıymdastyrýshylarynyń biri bolýy kerek, janyma kelip: «Sizdi shaqyryp jatyr», dedi. Memlekettik hatshy bir tapsyrmalar beredi eken dep, ózimshe daıyndalyp ishke kirdim de, kireberiste, ary barýǵa batpaı irkilip tura qaldym. Ábekeń maǵan qarap, ústeldegi bos oryndardyń birin qolymen kórsetip: «Kel, otyr», dedi. Nege otyr dep jatqanyn onsha túsine qoımasam da: «Otyryp jazyp alýdy talap etetin tapsyrmalar beretin shyǵar» dep, ózimshe shamalap, aqyryn baryp shetki bir orynǵa jaıǵastym. Sol kezde Ábekeńniń: «Bul Japsarbaı Qýanyshev degen meniń danyshpanym», degeni bar emes pe! Men ne derimdi, ne isterimdi bilmeı abdyrap qaldym. Basqalar da sondaı kúıde bolǵan bolý kerek, ásirese qazaqstandyq delegasııa músheleri. Sony sezgen Ábish Kekilbaıuly: «Qyrǵyzdarda «danyshpan» degen sóz «keńesshi» degendi bildiredi, endeshe, bul jigit meniń keńesshim bolady», dep óz sózin ústel basynda otyrǵan Qyrǵyzstannyń Úkimet basshysy, eki eldiń vıse-premerleri men delegasııa múshelerine túsindirip berdi. Al shyn mánindegi danyshpan, qyrǵyz tilindegi emes, qazaq túsinigindegi qazaqtyń naǵyz danyshpany Ábekeńniń ózi edi ǵoı. Osy issapar barysyndaǵy ol kisiniń «Sen ekeýmiz ákim de, mınıstr de bolmaımyz. Doktorlyǵyńdy kóp sozbaı qorǵap al», degen taǵy bir sózi, sózi emes, aǵalyq aqyly áli esimnen ketpeıdi. Bylaı qaraǵanda, joǵary deńgeıli laýazym ıesi bola tura, ol kisiniń osyndaı «kishik» bola biletindigi emes, bolǵandyǵy, Ábekeńniń adamgershiligin, adaldyǵyn, kirshiksiz tazalyǵyn kórsetse kerek.
Rýhanı kemeldenýdiń birden-bir kepili – mádenıetti ornyqtyrý. Mádenıet pen órkenıettiń áý bastan tirshilik pen damýdy odan ári órge bastyratyndyǵy 2000 jylǵy Mádenıetti qoldaý jylynda naqty kórinis taýyp, kóp jumystar atqaryldy. Ábish Kekilbaıuly óziniń Prezıdentke joldaǵan jazbahatynda Qazaqstannyń táýelsizdik alǵannan bergi jyldary mádenıet salasynda qol jetken tabystary týraly qysqa da mazmundy málimetter berdi. Erekshe eske alar jaıt, sol bir qıyn degen jyldardyń ózinde respýblıkalyq dárejedegi mádenıet oryndary men oshaqtarynyń bir de biri jabylǵan joq. Kerisinshe, olardyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtýǵa turaqty túrde qajetti jaǵdaılar jasalyp otyrdy.
Memlekettik hatshynyń pikirinshe, munyń bári, túptep kelgende, elimizdiń ishki-syrtqy saıasat astarlaryn áleýmetke túsindirýge baǵyttalǵan ıgi sharalar edi. Minekı, osyndaı jaǵdaıda biz ózimiz órkenıetke laıyq ultpyz ba, osy kúngi demokratııalyq talaptarǵa saı memleketpiz be, qazirgi zamanǵy básekeniń bárine tótep bere alatyndaı azamattarmyz ba deıtin suraqtarǵa jaýap bere alatyndaı qazaqtyń ulttyq jańa sanasy qalyptastyryldy. Sóıtip «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń ıyǵyna aýyr júk artyldy.
Ábish Kekilbaıuly rýhanı bedersizdik saıası táýelsizdikti de tárk etedi, toıǵan toǵysharlyqqa halyqtyń, adamnyń azamattyǵy emes, oǵan nápsisiniń azattyǵy ǵana kerek dep bildi. Ol sonymen birge táýelsizdik shekarasyn óreli azamattyq sana men bıik rýhanı mádenıet qana aına-qatesiz anyqtaı alatynyn da túsindi. Sondyqtan rýhanı-aqylaqtyq kelbetimiz ben ulttyq úrdisterimizdi qorǵaýda aıryqsha tabandylyq tanytý kerektigin de eskertti. Táýelsizdiktiń bas kezinde alǵashqy dúrmekpen birqatar qundylyqtarymyzdy joǵaltyp alǵanymyzǵa qynjyldy. Sondyqtan Ábekeń qaı kezeńde de rýhanı, mádenı úrdisterdi nazardan tys qaldyrmaý, sonyń ishinde ult retinde ózindik bet-beınemizden aıyrylyp qalmaý mańyzdy ekendigine erekshe kóńil aýdardy.
Osy kezeńderde Memlekettik hatshy Ábish Kekilbaıulynyń jumys kestesiniń óte tyǵyz bolǵandyǵy anyq. Oǵan biz Prezıdent arhıvinde saqtalǵan qujattardy zerttegende kóz jetkizdik. Endi solardyń keıbireýlerin atap ótsek: 2000 jyldyń birinshi jartysynda ol respýblıkalyq komıssııalardyń otyrystaryn ótkizdi, Qazaqstan tarıhyna qatysty sırek kezdesetin materıaldarmen, Shyǵys tarıhyna baılanysty ádebıetpen jumys istep, jańa shyqqan kitaptarmen tanysty jáne turaqty túrde respýblıkalyq buqaralyq aqparat quraldaryn saraptaýmen aınalysty. Birlik pen urpaqtar sabaqtastyǵy jylynyń qorytyndy materıaldarynyń mátinimen jáne Mádenıetti qoldaý jylynyń qujattarymen jumys istedi. «Qazaqstan-1» Ulttyq telearnasyna suhbat berdi. Jıyrmaǵa jýyq memleket jáne qoǵam, mádenıet pen óner qaıratkerleri, belgili ǵalymdar men bilim salasynyń ókilderimen kezdesti. Qatar, Slovenııa elshilerinen Senim gramotasyn qabyldady. Sol sııaqty bolashaq Ulttyq mýzeıdiń ekspozısııasyn talqylaý, Qaýipsizdik Keńesiniń otyrysyna qatysý, Astana meshitiniń ımamyn qabyldaý, Elbasynyń shyǵarmashylyq ıntellıgensııamen kezdesýin daıyndaý, Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńistiń 55 jyldyǵyn ótkizý máselelerimen aınalysty. Oblystyq gazet jáne teleradıo komıtetteriniń basshylarymen kezdesti, Qurban aıtqa qatysty, «Abylaı han» fılmin túsirýge arnalǵan keńes uıymdastyrdy. Sondaı-aq Túrkistannyń tarıhyna qatysty ádebı derekkózdermen jumys istep, mádenıet týraly maqalaǵa materıaldar iriktedi, Ulttyq mýzeıde tigiletin qazaq úıdi qarady. Prezıdent janyndaǵy Memlekettik qyzmet akademııasyn bitirýshilerge dıplomdar tapsyrdy. Soltústik jáne Batys Qazaqstan oblystaryna issaparmen baryp kelip, Parlament qos palatasynyń birlesken otyrysyna qatysty, QHA-nyń ulttyq-mádenı ortalyqtary jetekshilerimen kezdesti jáne saraptamalyq zertteý materıaldarymen tanysý sııaqty taǵy da basqa kóptegen is-sharalardy ótkizgendigin atap ótken jón.
Ábekeń «Til kógermeı, el kógermeıdi, til mereıi – el mereıi» degendi jıi aıtatyn. О́ıtkeni tilderin damytyp, kemeline keltirgen halyqtar ǵana ósip-ónip, órken jaıǵan eken. Sondyqtan Ábish Kekilbaıuly: «Tildik jarasym joq jerde áleýmettik jarasym bolmaıdy. Al áleýmettik jarasym tek ádiletke ǵana súıene alady. Ádiline júginsek, adamzattyń adamzat bolyp qalýyna barlyq halyqtyń bári qajet. Olardyń tarıhı jasaqtalǵan tilderi men mádenıetteriniń bári qajet. Bir tildiń joǵalýy – tek belgili bir ultqa ǵana emes, kúlli adamzatqa jasalǵan qııanat bolyp tabylady. Al mádenıet pen til sııaqty asa názik qubylys tek belgili bir ortada ǵana órken jaıyp, kósegesin kógerte alady. Ár til men mádenıettiń ǵasyrlar boıy qalyptasqan sondaı etene ortasy bar», degendi únemi eske salyp otyrdy. Sebebi ol ulttyq rýhanııatymyzdyń ózegi jáne ultty uly murattarǵa jeteleıtin baǵa jetpes qundylyq. Sondyqtan da Ábekeń bul máselede alalyq pen shalalyqqa, jaıbasarlyqqa jol berýge bolmaıtyndyǵyna kóńil aýdaryp, jeldiń yńǵaıyna jyǵyla berý kósegemizdi kógertpeıtindigin aıtady.
Abyz aǵa el tarıhyn til tarıhynan, jer tarıhynan bóle-jara qaraǵan emes. Sondyqtan ol onomastıka men termınologııa salalarynda da nátıjeli is júrgizip, kúsh-jigerdi aıamaýǵa shaqyrdy. Qazaq termınologııasyn júıeli jolǵa salý úshin tıisti tujyrymdama ázirlep, kóp sózbuıdaǵa salmaı, jedel talqylap bekitýdi, árkimniń óz betinshe termın jasaýyna, resmı bekitilmegen daýly tárjimelerdi orynsyz qoldanýyna shek qoıýdy usyndy.
Saıası qushtarlyqtar jeteginde kete berý shyn zııalylyqqa jat. Ásirese rýhanı ekologııamyzdyń negizi dep júrgen ornyqtylyq ahýaldy teńseltip almaýǵa muqııat bolǵanymyz jón. Ábekeń ol úshin barlyq máselege de eldik turǵysynan qaraýdyń durystyǵyna kóńil aýdarady. Qaıratker aǵanyń eldik máselesi týraly túsinigi mine, osylaı tym tereń, bizdiń qoǵamymyz úshin, onyń bolashaǵy úshin óte mańyzdy. Ol – jarastyqtyń úlgisi, barshamyzǵa ortaq, bárimizge birdeı qymbat jetistigimiz. Halqymyz eldik dep el ishindegi jarastyqty uqqan. Olaı bolsa, bizdiń asyl muratymyz sol eldikti saqtaı bilý bolmaq. Eldiksiz eshkimniń kósegesi kógermeıdi deıdi Ábekeń.
Ábish Kekilbaıuly úshin bárinen qymbat, eń bastysy jáne táý eter jalǵyz kıesi táýelsizdik boldy. Sondyqtan da ol: «О́z memleketińniń táýelsizdigin qasterleý, óziń turatyn eldiń egemendigin qurmetteý – tek patrıottyq paryz ǵana emes, úlken gýmanıstik jaýapkershilik. О́zi júrgen ortanyń aldynda ǵana emes, óz taǵdyry aldyndaǵy jaýapkershilik. О́zi júrgen ortanyń jarastyǵyn oılaǵan adam ǵana jarastyqty dúnıede ómir súre alady. Tek azat adamdar men táýelsiz halyqtar ǵana dúnıede ondaı shynaıy jarastyq ornata alady. О́ıtkeni halyq bostandyqqa jetpeı turyp, qoǵam bostandyqqa jete almaıdy. Qoǵam bostandyqqa jete almaı turyp, adam bostandyqqa jete almaıdy. Táýelsizdik qazirgi adamzattyń eń basty murasy, eń asyl ıgiligi. Sondyqtan ýaqytsha qıyndyqtarǵa bola máńgilik murattardy tárk etýge bolmaıdy» degen Ábish Kekilbaıulynyń bul sózderi kóp jaıtty ańǵartsa kerek. Sonymen birge Ábekeń ishki yntymaqty nyǵaıtýdy táýelsizdikti nyǵaıtýdyń eń basty kepili dep bildi.
Ortaq qıyndyqqa birge tótep berýge shaqyrýdyń ornyna, orynsyz qıqýdy kóbeıtý joldan da qaldyrady, áleýmettik pıǵyldy da buzady. Áleýmettik daýkestik, jappaı janjal qumarlyq birde-bir máseleni sheshpegen, shıelenistirgen, degen kemel aqyl-oı ıesiniń ómirden túıgen paıymy búgingi kúnniń aqıqaty. Ol osy jaǵymsyz jaıttardy tek izgilik arqyly jónge túsire alamyz deı kele: «Izgilik degenimiz – óziń men úrim-butaǵyńa ıgilik bolyp darıtyn adal eńbek... Kúnbe-kún kózimiz kórip jete túsken aqıqat mynaý: jappaı iske jumylsaq qana, jaǵdaıdy tez jaqsarta alamyz, ádilet bar jerde yntymaq bar», deıdi.
Ol sondyqtan Memlekettik hatshy retinde de, azamat retinde de búgingi kúnniń basty ıdeologııalyq maqsaty qolymyzǵa tıgen táýelsizdigimizdi syrttyń ala kózinen, ishtiń alaýyzdyǵynan aman saqtap qalý dep bildi. Ábekeń armandap qana qol qýsyryp otyrǵan joq, sondaı deńgeıge jetkizetin, bılik bolyp, qoǵam bolyp ustanatyn bárine ortaq jańashyl qaǵıdalardy usyndy. Ol azamat pen bılik arasyndaǵy kúndelikti qarym-qatynasqa adamı sıpat berýge, memlekettilikti nyǵaıtýdaǵy jaýapkershilikti teń bólisýdiń qajettiligine degen suranys bar ekendigin túsine bildi. Ábekeńshe «ózimiz túzelmeı turyp, ózgeler túzelmeıdi». Onyń ǵalamı, adamı jáne mádenı damý fılosofııasy – gýmanızmi – qazirgi zamanaýı azamattyq qoǵamdy qalyptastyrý úderisi jáne úrdisimen úndesip jatqanyn kórmeýge bolmaıdy. Bul ómirlik ustanymnyń máni jalqynyń túzelýi jalpynyń túzelýin tezdetedi degen qaǵıdada. О́ıtkeni muny abyz aǵamyz Ábishtiń qoǵamdyq qatynastarda jalpy túzelmeı turyp, onda ádilet te ornamaıdy, qoǵam túzelmeı bılik te túzelmeıdi degen ósıeti dep túsingen jón. Iаǵnı, Ábish Kekilbaıulynyń bul kózqarasyndaǵy basty erekshelik onyń «eń aldymen el abyroıyn oılamaı, eshkim de jaǵdaıyn túzeı almaıdy» degendiginde jatyr.
Osy taqyrypty damyta kele, Ábish Kekilbaıuly saıası ustamdylyq máselesin de kóterdi. Táýelsizdikten aıyrylyp qalmas úshin barlyq máselege asqan salaýattylyqpen, paıymdy parasatpen qaraý kerektigine nazar aýdardy. О́ıtkeni «saıası ustamdylyq – memleket ómirsheńdigi». Osynyń barlyǵy asyl aǵanyń azamat retinde, qaıratker retinde ózine júktelgen uly mindetterdi tolyqqandy atqaryp, ótpeli kezeńde Qazaqstanda memlekettilikti qalyptastyryp, ony nyǵaıtýǵa súbeli úles qosqandyǵynyń naqty aıǵaǵy.
Ábish Kekilbaıuly bıliktiń búkil tabıǵatyn, fılosofııasyn, psıhologııasyn, áleýmettik sıpatyn, taǵdyr-taýqymetin, ótken joldaryn, qulap-kúıregen tustaryn, onyń sebep-saldarlaryn, minez-qulqyn, baǵy men soryn álemdik deńgeıde ómir boıy zerttegen. Bul týraly beldi de bedeldi ábishtanýshylar aıtyp ta júr, jazyp ta keledi. Ábekeń bılikqumarlyqtyń qater ekendigin eskertti. Bılikti azdyratyn kólgirlik, ospadarlyq, ıntrıgandyq ekendigin de atap kórsetti. Ol sonymen birge ádilettilik kategorııasynyń qoǵamdaǵy rólin barynsha ashyp kórsetýge kúsh saldy. Ony máseleniń máselesi dep paıymdap, táýelsizdiktiń eń úlken jaýlary – jikshildik te, alaýyzdyq ta tek ádiletsizdikten órbıtindigine qoǵamnyń nazaryn aýdardy.
Demek, Ábish Kekilbaıuly qoǵamdyq sanada bıliktiń tabıǵaty, bılik pen halyqtyń baılanysy, demokratııa jáne táýelsizdik týraly durys túsinik qalyptastyrýda qyrýar eńbek sińirdi, qazaqtyń saıası oı aǵymyn qalyptastyryp, kóptegen isterdiń basy-qasynda bola bildi. Endeshe, ony táýelsizdik tańynyń atýyn tezdetken danagóı saıasatker deýge tolyq negiz bar.
Japsarbaı QÝANYShEV,
Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy Á.Kekilbaıulynyń 1996-2002 jyldardaǵy keńesshisi, saıası ǵylymdar doktory
