Qolyna qalamyn ustap, janyna qııalyn serik etken jýrnalıst aǵaıyn aınalasyna udaıy sergek qaraıdy. Sondyqtan da, ómirde kezdesip turatyn alýan túrli kórinisterge qatysty: «Nege olaı? Nege bulaı?» degen suraqtardy ózine de, ózgege de jıi qoıyp turady. Sondaı sátterde paıda bolǵan saýaldardyń birqataryn búgin nazarlaryńyzǵa usynyp otyrmyz.
Qolyna qalamyn ustap, janyna qııalyn serik etken jýrnalıst aǵaıyn aınalasyna udaıy sergek qaraıdy. Sondyqtan da, ómirde kezdesip turatyn alýan túrli kórinisterge qatysty: «Nege olaı? Nege bulaı?» degen suraqtardy ózine de, ózgege de jıi qoıyp turady. Sondaı sátterde paıda bolǵan saýaldardyń birqataryn búgin nazarlaryńyzǵa usynyp otyrmyz.
Dıssertasııa dúdámaly
Esimi qalyń oqyrmanǵa keshteý tanymal bolǵan orystyń uly jazýshysy Mıhaıl Býlgakovtyń shoqtyǵy bıik shyǵarmalarynyń biri – «Sheber men Margarıta» romany búginde alýan túrli boıaý-tásilmen bezendirilip, baspadan qaıta shyǵarylyp ta, onyń jelisi boıynsha talaı ssenarııler jazylyp, fılmder túsirilip te jatyr. Sóz áleminiń qupııa syryna qanyqqysy kelgen ǵalymdar osy shyǵarmanyń negizinde qanshama ǵylymı dıssertasııalar da qorǵap úlgerdi deseńizshi.
Ǵylymnyń shalqar aıdynynda erkin júzýge emeýrin bildirýshi oqymysty jurttyń zertteýleri arasynda mojantopaı taqyryptardyń bolyp turatynyn biz keńes kezeńinde respýblıkanyń sol kezdegi basshysy Dinmuhamed Qonaevtyń jetpisinshi jyldardyń ekinshi jartysynda ótken partııa plenýmynda jasaǵan baıandamasynan birinshi ret bilip edik. Sol zamanda bir ápendi «Topyraqtyń shynjyr tabandy traktordyń bir júrip ótkeninen keıin qunarlanýy» degen taqyrypta kandıdattyq dıssertasııa qorǵapty. Dál sol shamada estidik, О́zbekstanda taǵy bireý «Pahta terısh tagı chap qýlnıng hızmatı» degen taqyryptyń arqasynda múdýar, ıaǵnı kandıdat ataǵyn alypty. Bul shirkinderdiń biri osylaısha traktor bir júrip ótkennen keıin jerdiń qyrtysy qalaı qunarlana qalatynyn, ekinshisi maqta terimde sol qoldyń qanshalyqty mańyzdy qyzmet atqaratynyn dáleldemek bolǵan!
Al osy taıaýda Reseı baspasóziniń betinen mynadaı bir «tamasha» taqyrypta ǵylymı ataq qorǵalǵanyn oqyp, tańǵalǵannan jaǵamyzdy ustadyq. Ol «Buzaýbastyń úı irgelik jerdiń qunaryn arttyrýdaǵy róli jáne kókónis-baqsha daqyldarynyń ósýine keltiretin zalaly», dep atalady. Endi buzaýbastyń paıdasynan zııany kóp jándik ekeni ras. Onyń odan da basqa zararlary bolýy ábden kádik. Biraq árbir buzaýbas pen atjalmannyń, kesirtke men eshkiemerdiń aınalaǵa keltiretin kesapatyn tizip alyp, ony dáleldep shyqqannan ǵylymnyń kósegesi kógere qoıar ma eken?!
Prjevalskıı jylqysy
Qaısybir kúni «Qazaqstan» telearnasynan Prjevalskıı jylqysyna arnalǵan habar kórdik. Baıany basqasha bolsa, onshama kóńil bólmes pe edik, sóz arasynda júrgizýshi jigit osy tirkesti san qaıtalap aıta bergesin, amalsyz oılanyp qaldyq. Shyndyǵynda áńgime taqyryby bolyp otyrǵan jylqy este joq eski kezderden tek Ortalyq Azııa aýmaǵynda ǵana tirshilik etip kelgen eken. Sol baǵzy zamannan bar baıyrǵy janýardy XIX ǵasyrdyń úshinshi shıreginde osy óńirdi zertteýge kelgen orystyń belgili saıahatshysy Nıkolaı Prjevalskıı kóre qalady da jurtqa jetkizedi. Tek sol eńbegi úshin ǵana oǵan zertteýshiniń esimi tańyla salady. Bul qalaı?
Eger atalmysh jıhankez álgi janýardy ózi qoldan býdan etip shyǵarǵan bolsa, gáp joq, sonyń aty berilýine eshkim de qarsy kele almas edi. Biraq shyn máninde saıahatshy onyń tek keskinin ǵana sýrettep bergen ǵoı. Tipti, sol jylqynyń terisi men súıegin Peterbýrgke jetkizip, ǵalymdarǵa tanystyrǵan da saıahatshynyń ózi emes, onyń sońynan Ortalyq Azııaǵa keıindeý kelgen zoolog dosy Ivan Polıakov kórinedi.
Atalmysh jylqyny Nıkolaı Prjevalskıı 1878 jyly Mońǵolııa jerine ekinshi márte saıahat jasaǵan kezinde birinshi ret kezdestirgen. Bir joly ol shól dalada dúrkireı shaýyp bara jatqan jylqyǵa uqsas janýarlar úıirine qarsy ushyrasady. Buǵan deıin Ortalyq Azııa aýmaǵynan qulan, qodas sekildi jartylaı esek tektes taǵylar tobyn kóp keziktirip kelgen jıhankez alystan kóz salǵannyń ózinde, bastary úlken, tikireıgen jaldary qysqa, quıryqtary uzyn shoǵyrdyń shoqtyǵy bólek ekenin baıqaıdy. Artynan mońǵoldar men qyrǵyzdardyń atalmysh haıýandy burynnan jaqsy biletinderin, ony eki jurttyń da «kertaǵy» dep ataıtyndaryn anyqtap alady. Osy tusta qazaqtardyń oǵan «kerqulan» degen at be rgeni de qazir belgili bolyp jatyr. Al Peterbýrgtegi oqymystylar 1881 jyly bul janýardy jeke tirshilik ıesi dep tanyp, oǵan ǵylym tilinde «Equus Przewalskii» degen at qoıady.
Ataqty zertteýshiniń qyrǵyz jerine birinshi ret qadam basqan kezimen sáıkes kelgen 1869 jyly Reseı patshalyǵy Ystyqkóldiń mańaıyndaǵy Shý alqabynda, Qashǵarııaǵa baratyn kerýen joldyń boıynda Qaraqol atty ákimshilik-áskerı qalashyq salýdy bastaıdy. Eldi meken taǵy birqatar ýaqyttan keıin Prjevalskıı esimin ıelenedi. Ol 1922 jyly qaıtadan burynǵy Qaraqol nusqasyna aýysqanymen, 1939 jyly jıhankezdiń týǵanyna 100 jyl tolýyna baılanysty keıingi qalpyna keledi. Osy ózgeris 1992 jylǵa deıin saqtaldy. Qyrǵyz eli táýelsizdikke qol jetkizgennen soń alǵashqylar qatarynda bul shahardyń da tarıhı aty qalpyna keltirildi.
Endi túpki túbirine qazyq baılaı almaı turǵan bir ǵana ataý álgindegi jylqyǵa qatysty bolyp otyr. Bizdińshe, oǵan ózine erte kezderi ata-babalarymyz tańyp ketken kertaǵy nemese kerqulan ataýlarynyń birin qaıtaryp beretin ýaqyt jetken sııaqty.
Paskal paıymdary
Qazirgi mektepterde «О́zin ózi taný» degen sabaq bar. Biraq bul osy pándi tolyq meńgergen túlekterdiń bári ózderin ózderi tolyq tanyp shyǵady degen sóz emes. О́ıtkeni, adamnyń adam bolǵaly beri sheshe almaı kele jatqan problemasynyń biri osy.
Buǵan deıin de san ǵasyrlar boıy nebir danyshpandar qanshama ret jahan júzindegi jalǵyz aqyl-oı ıesiniń ómirdegi orny týraly orman oılardyń túpsiz tereńine shomylyp, bastarynan san talaı bý ushyrǵan. Olardyń qatarynda búkil sanaly ǵumyryn osy maqsatqa baǵyshtap, shashtaryn aqqa maldyrǵan alyptar da az emes-tin. Solardyń biri – fransýzdyń XVII ǵasyrda ómir súrgen ǵulama ǵalymy Blez Paskal tipti ómiriniń ekinshi kezeńinde buǵan deıin shuǵyldanyp kelgen matematıka, fızıka, mehanıka, ádebıet jáne fılosofııa ilimderiniń bárin jıyp qoıyp, barlyq tirshiligin biróńkeı jaratylys kúshiniń kisi kirmesin jalpaq jalǵanǵa jibergendegi túpki maqsatynyń nede ekenin zertteýge arnaǵan.
Oıshyl oqymysty eńbeginiń erneýin: «Men kimmin? Meni bul dúnıege jibergen kim? Meniń janym men tánim neden turady? Rýhym ne isteıdi? О́zim qaıda júrmin? О́lgennen keıin qaıda jáne qalaı bolamyn? Máńgige tozańǵa aınalyp joq bolyp ketemin be, álde basqa qalypqa kóshemin be?» – degen qaptaǵan saýaldarǵa jaýap izdeýden bastaıdy. Alaıda, izdenis uzaǵan saıyn mundaı suraqtardyń soraby sozyla túsedi. Buryn Jer kúlli álemniń kindigi, al adam Jerdiń tutqasy sanalyp kelgen edi. Al Keńistiktiń sheksiz ekeni ashylǵan soń Jerdiń sol túpsiz dúnıeniń tıtteı ǵana bólshegi ekeni málim bolady. Sonda adam balasynyń Keńistiktiń aldynda tozań qurly da turqy joqtyǵy óz-ózinen aıqyndalyp shyǵady.
Fransýz ǵalymynyń ekinshi paıymy adamnyń tikeleı ózinen óriledi. Munda ol bir basynda qashanda jaqsylyq pen jamandyq ushtasyp júretin, qarama-qaıshylyǵy kóp jumyr basty pendeniń týa tabıǵatyn tanýǵa talpynǵan. Sońynda: «Adamnyń ulylyǵy – onyń tragızminde», – degen tujyrymǵa toqtaǵan. Adam balasy ózin túbinde bir ólimniń kútip turǵanyn jaqsy biledi. Bul kóp jaǵdaıda onyń seziminiń aqyl-oıdy jeńip ketýine aparyp soqtyrady. Sondyqtan gomo sapıenstiń kúshti jaǵy álsizdik bolyp ketetin kezderi de az emes: keıde kúsh-qaırat áljýazdyqqa aınalady, jaqsylyq jamandyq bolyp qaıtady, aqyl sezimniń jetegine eredi. Fılosof buǵan adamdy qorshaǵan álemniń áseri kóp degen ýáj aıtady. Sebebi, kez kelgen jaǵdaıda aqıqat salystyrmaly túrde ǵana alǵa qoıylady. Absolıýtti aqıqat bolmaıdy. Endeshe, adamgershilik morali qaǵıdattarynyń ózi de salystyrmaly nárse. Bul dúnıedegi ádildik, zulymdyq, shyndyq, baqyt, baqytsyzdyq, tártiptilik degenderdiń bári de salystyrmaly túrde ǵana aıqyndalmaq. Adam tabıǵaty oılanýǵa, minez-qulqy qımylǵa, al shyndyǵy ıllıýzııaǵa beıim. Ǵalym osylardyń bárin taldaı kelip, adam tabıǵatynyń tunba tylsymyn tolyq sheshe almaǵanyn moıyndaıdy.
Al adam ózine ózi jumbaq bolýdan qalǵan kúni tirshiliktiń de máni joǵalatyn shyǵar.
Serik PIRNAZAR,
«Egemen Qazaqstan».
