Tehnıka degen kún sanap damyp jatyr. Osydan on-on bes jyl buryn jalaqymyzdy temir jáshik arqyly alamyz dep oılaǵan ba edik?! Bankomattyń bir jaqsy jeri – kóńili birde kól, birde shól kassır kelinshek sııaqty qabaǵyn shytpaı, aılyǵyńdy alalamaı, sóılemesten beredi, áıteýir. Biraq, keı kezderi temir jáshiktiń túımesin basyp jatqan adamdarǵa kózimniń qıyǵymen qaraıtynym bar. Bireýdiń qansha aqsha alyp jatqanyna emes, qalaı alyp jatqanyna kóńil aýdaramyn. Alaıda, senesiz be, osy ýaqytqa deıin birde-bir márte bankomattyń arnaıy túımesin basyp, aqshasyn qazaqsha mátin arqyly alǵan adamdy kórgen emespin. Bári aqshasyn zý etkizip «oryssha» «sýyryp» alady. Bir-eki adamǵa aıtyp kórip edim, qazaqsha mátindi basyp kórdi, biraq, artynsha shatasyp qaldy. Árıne, buryn-sońdy basyp úırenbegen soń sóıtedi. Sóıtip, qoldaryn bir siltep, úırenshikti jolyna tústi.
Elbasymyz «Qazaq qazaqpen qazaqsha sóılessin» degendi qadap aıtty. Budan artyq endi qalaı jetkizip aıtý kerek?! Menińshe, bankomat ta bir qazaq sııaqty. Onyń da qazaqsha sóıleskisi keledi. Qazaqqa qazaq tilinde qyzmet kórsetkisi keledi. Biraq, biz oǵan oryssha sóıleımiz. Qaıta tilden qınalyp júrgen jandar alǵashqy sabaǵyn osy bankomatty «qazaqsha» basýdan bastasa qaıter edi?! Qatelestiń dep ol ashýlanbaıdy. Árıne, bul usaq-túıek nárse sııaqty, biraq, memlekettik tildiń mereıin kóterý, qurmetteý, qadirleý osyndaı kishkentaı sharýadan bastalady. О́z basym osyǵan uqsas oqıǵalardy kóp kórdim. Solardyń keıbirine toqtala ketsem.
Birinshi mysal. Qaıbir jyly ózbek aǵaıyndardy jaldap, aýylda qora soqtyq. О́zbektiń tórt jigiti aýylda eki aı jatty. Ferǵana óńiriniń týmalary eken, aýyldarynda taza sýǵa jarymaǵan kórinedi. Eki aıda taýdyń taza sýyn iship, «búıregimiz aýyrǵanyn qoıdy» dep aıtyp júrdi ózderi. Bizdiń aýyl taýǵa jaqyn ornalasqan, bulaqtarynyń bári sol joǵary jaqtan bastaý alady. Eki saıdy qýalaı ornalasqan tórt aýylda basqa ulttyń ókili joq. Bári ózimizdiń qazaqtar, bir atanyń balalary, bir-birine jaqyn aǵaıyn jandar.
Aptasyna bir-eki ret baryp, soǵylyp jatqan qoranyń jaǵdaıyn kórip qoıamyz. Sondaǵy tańǵalǵanym... Sonshama qazaqtyń ortasynda júrip tórt ózbektiń bir aýyz qazaqsha sóılemeýi boldy. Tipti, qazaqsha sóıleıin-aý degen oı múldem qaperlerinde joq. Esesine aýyldyń bári ózbekshe sóılep júr. Aǵam da, aǵaıyndar da qurylysshy jigittermen sóılesse de nemese birnárseni surasa da, túsindirse de ózbekshe shúldirleı jóneledi. Tipti, seksendegi ájemizdiń ózbekterdi shaıǵa shaqyrǵanda «shoıǵa kelınler» degenin estigende ne kúlerińdi, ne jylaryńdy bilmeısiń.
Ekinshi mysal. Qalada keı kezderi baǵyttyq taksılerge (marshýrtka) mingende, onyń esigin ashyp-jaýyp ári aqsha jınap orystyń nemese káristiń jigitteri otyrady. О́z basym olarǵa oryssha sóılemeımin. Báribir aıtatynym eki-úsh-aq sóz. Birde álgi jigitke «povorottan toqtatyp jibershi» desem, orysshalap «túsinbedim» degeni. Qaıtadan aıttym. Ol da jaýabyn qaıtalady. Káris jigittiń sózimdi uǵyp turǵanyn, tek qyrsyǵyp, túk bilmegensip otyrǵanyn birden túsindim. «Eı, men saǵan qazaqshalap aıtyp turmyn...» dep daýsymdy qattyraq shyǵara berip em, aldyńǵy oryndyqtarda otyrǵan bir qazaq apaı álgi káristiń balasyna «ol saǵan «povorottan toqtatyp jiber» dep aıtyp jatyr» dep orysshalaı jónelgeni... Qaıtsin endi, «til bilmeıtin» meni músirkegeni ǵoı. Kólik burylystan toqtady. Men túsip qaldym. Biraq tek qazaq apaı ǵana emes, «marshrýtka» tola qazaq maǵan aıanyshty kózben qarap turǵanyn birden baıqadym. Olardyń árqaısysynyń kókeıinde: «Qaıtsin, bul baıǵus, oryssha bilmegenine qaraǵanda oralman bolýy kerek» degen sózdiń turǵany anyq edi.
Taǵy bir mysal. Keshtetip alys aýdannyń birinen qaıtyp kele jatyp úlken bir úlken dúkenge toqtadyq. Satýshy – orys qyzy eken, ar jaǵynda qaraýyl bolýy kerek, eki-úsh qazaq jigiti karta oınap jatyr. Satýshyǵa qazaqsha sálemdestim. Ol da «Salamatsyz ba?» dedi. «Tiskebasar birnárse bar ma?» «Bar». Qyz bárin qazaqsha aıtyp shyqty. Tipti, alǵan zatymyzdyń qansha bolǵanyn da qazaqsha aıtty. Aqshasyn tólep jatsam, álgi jigitterdiń biri: «E, Tanıa, sen qazaqsha biledi ekensiń ǵoı» dedi. «Iá, bilemin» dedi qyz jymıyp. «Onda neǵyp bizge qazaqsha sóılemeısiń?» «Ne qylamyn senderge qazaqsha sóılep, ózderiń únemi oryssha sóıleısińder».
...Osydan keıin qazaq tiliniń keń qanat jaıýyna Úkimet, bılik qanshama kúsh jumsasyn, qanshama baǵdarlama engizsin, árbir qazaqtyń boıynda ana tiline degen janashyrlyq, qamqorlyq bolmaı istiń
