Budan birazyraq buryn «Ulysymnyń uıytqysy – Ońtústik» atanǵan altyn qursaqty aımaǵyńyzdyń alystaǵy aýdanynda alashyńyzdyń asa kórnekti sýretkeri, ultyńyzdyń ulaǵatty qalamgeri, shynaıylyqtyń shyńyna shyqqan shyǵarmashylyq ókili, balalar ádebıetiniń zergeri Berdibek Soqpaqbaevqa arnalǵan kesh uıymdastyryldy. Bir aqynymyz sonda: «Elegeı egemen el er-danasyn; Biregeı Berdibektiń ber baǵasyn!» dep óleń oqyǵan.
Budan birazyraq buryn «Ulysymnyń uıytqysy – Ońtústik» atanǵan altyn qursaqty aımaǵyńyzdyń alystaǵy aýdanynda alashyńyzdyń asa kórnekti sýretkeri, ultyńyzdyń ulaǵatty qalamgeri, shynaıylyqtyń shyńyna shyqqan shyǵarmashylyq ókili, balalar ádebıetiniń zergeri Berdibek Soqpaqbaevqa arnalǵan kesh uıymdastyryldy. Bir aqynymyz sonda: «Elegeı egemen el er-danasyn; Biregeı Berdibektiń ber baǵasyn!» dep óleń oqyǵan.
«Balalyq shaqqa saıahat», «Jekpe-jek», «Meniń atym Qoja», «Qaıdasyń, Gaýhar?» povesteri, «О́lgender qaıtyp kelmeıdi», «Býryl at», «Áripbaı jáne kókjal qasqyr», «Bir qalta qurt», «Ultan oqıǵasy», «Kóılek máselesi», «Men qalaı úılendim» atty áńgimeleri. Bular – Berdibek Soqpaqbaevtyń tańdamaly delinetin týyndylary ǵana.
Joǵaryda, sózimizdiń bismillásinde jergilikti aqynymyzdyń óleńinen qos qatardy keltirdik qoı. Shynynda da, qazaq prozasyndaǵy qazaqy qunarly, qazaqy qarapaıymdylyq dep atalatyn sheberliktiń qaıtalanbas uly mektebin Beıimbet Maılın bastasa, Berdibek Soqpaqbaev – sol uly mektebińizdiń keregesin, ıaǵnı qazaq qara sóziniń, qazaq kórkem ádebıetiniń kókjıegin keńeıtýimen kemel tulǵa.
Jazýshy Berdibek Soqpaqbaevtyń tuspalǵa toly, astary alýan týyndylaryn oqymaıtyn, bilmeıtin bala-shaǵa da, jas ta, jasamys ta joqtyń qasy edi. Kezinde. Keńestik zamanyńyzda. Soqpaqbaev birde-bir shyǵarmasynda sol qoǵamyńyzdy, sol zamanyńyzdy, partııańyz ben úkimetińizdi madaqtaǵan joq. Soqpaqbaevtyń «soıyly» kereǵar siltenetin. Astar men tuspaldy táptishteıtinimiz sondyqtan. Bir tańdanarlyǵy – Berdibegińizdiń kez kelgen shyǵarmasy Táýelsizdik alǵannan keıin de jappaı oqylǵany. Qazir de kitap oqymaıtyn, oqylmaıtyn ýaqytta da oqylyp júrgeni. Erteń de, keleshekte de oqylatyny. Senbeseńiz, ǵalamtordy qarap baıqańyz. Ilanbasańyz, kitaphanalarǵa baryp, surastyryp kórińiz. Ágárkı, Berdibek Soqpaqbaevtyń týyndylaryn «Meniń atym Qoja», «О́lgender qaıtyp kelmeıdi», «Balalyq shaqqa saıahat», «Qaıdasyń, Gaýhar?» degen atpen basyp shyǵaryp, kitap dúkenderine túsirseńiz bar ǵoı, jyldar boıy ótpeı jatqan jınaqtardan júz ese jyldamdyqpen tarap-aq keter edi-aý.
Soqpaqbaev eshqandaı da syı-qurmet kórmedi. Kórsete almadyq. Qalamgerdiń qadir-qasıetin, povesteri men áńgimeleriniń, romanynyń qundylyqtaryn bile turyp, bilgimiz kelmedi. Keńestik kezdiń bıligi, ıakı úkimeti men partııasy baǵalamady. Baǵalaǵysy joq edi. Kózi tirisinde kúndestiktiń, ishtarlyqtyń, baqastyqtyń qyl shylbyrymen qylqyndyrýdan tanbadyq. Tabıǵı, týma da tuma talantyn kóre almadyq. Árbir áńgimesin, árbir povesin bas kótermeı oqyp, qalaı aıaqtaǵanyn ańǵarmaı da qalyp, tamsanyp, tańǵalyp otyratyn talaı-talaı qalamdastarynyń ishterin qyzǵanyshtyń qyzyl ıti tyrnap: «Bulaı jazýǵa bolmaıdy. Búıtip kez kelgen adam jazady», desetin. Alaıda, sondaılardyń ózderi Soqpaqbaev soqpaqtarynyń mańaıyna da jolaı almas-ty.
Berdibegińizdi tirisinde nelikten baǵalamady? Sebebi sol, Berdibegińiz birbetkeıtuǵyn. Taısalmaıtyn týrashyldyǵy totalıtarızm talaptaryna qaıshytuǵyn. Bolmys-bitiminde jaǵympazdyq pen jandaıshaptyqtyń, jylpostyqtyń jurnaǵy da joqtuǵyn. Ol eshkimnen eshteńe suramaǵan. Isharalap ıek kótermegen. Tómenshik tartyp basyn ımegen. Talant tazalyǵy, daryn daralyǵy, kirpııazdyǵy kóp jurttaryńyzǵa unaı bermes-ti. Biletinderdiń bederleýinshe, Berdibegińiz ázil-ospaqqa orasan bolǵan. Osyp-osyp jibergendi kim jaratsyn? Qaljyńy qalyńdyǵyna qaramastan, qatar-qurby qalamdastaryna da asa ashylmaǵan. Qoǵamyna da, zamanyna da, adamyna da kúreńqabaqtaý keıis kórsetýmen ótken de ketken.
Soqpaqbaevyńyzdyń soqpaqtary sonylyǵymen syndarly. Soqpaqbaev stıli óte-móte túsiniktiligimen, solaı bola tura jumbaqtary jasyrynyp jatatyn qat-qat qatparlarymen qymbat-ty. Bir qaraǵanda, qolyna qalam ustaǵan kez kelgen «nantalap» jaza salatyndaı sekildener. Op-ońaı, jep-jeńil órilgendeı kóriner. Solaı seziler. Olaı oılasańyz, ońbaı qatelesesiz. Ondaı qarapaıymdylyqqa, Beıimbet bastaǵan, Berdibek bıiktete bilgen qazaqy qunarly qazaqy qarapaıymdylyqqa ekiniń biri emes, myńnyń da emes, mıllıonnyń biri ońaılyqpen qol arta almas. Maılınniń ǵana máneri. Soqpaqbaevtyń ǵana stıli. О́rnekteri. Beıimbetińizge de Alladan aıryqsha baq bop qonǵan. Dúrııa daryn. Berdibegińizge de bir ǵana Haq taǵala daralaı darytqan. Tabıǵat ana arqyly aıamaı tókken. Tógilme talant.
О́zinshe nege órshelenip otyr demeńiz. О́zgelerge de qulaq qoıyńyz. Baqastyqtan boılaryn aýlaǵyraq ustaǵandar baǵasyn bilgen. Bilgenin bederlegen. Júrektegilerin jazǵan. Qazaǵyńyzdyń Qadyry, alashyńyzdyń aqıyq aqyny, shandoz shaıyry Myrza Áli búı degen: «Bárimiz de bala boldyq. Qazir eseıdik, eresek tarttyq. Degenmen, sonaý kezimizdegideı pák emespiz. Al sol kóńil-kúıimizdi aına-qatesiz beınelegen «Meniń atym Qojany» barlyǵymyz oqyp shyqtyq. Biz sony jazǵan Berdibek aǵamyzǵa sol kezde-aq Memlekettik syılyǵyn syılap qoıǵanbyz».
Ánekıińiz. Kórdińiz be?! Soqpaqbaevtyń «Meniń atym Qojasy» da, «Balalyq shaqqa saıahaty» da, «О́lgender qaıtyp kelmeıdisi» de, áńgimelerin «Qaıdasyń, Gaýhar?» atty ǵajaıyp hıkaıatymen toptasańyz da, árqaısysy bir-bir Memlekettik syılyqqa ábden-aq laıyq edi. Amal qansha, berilmedi biregeı Berdibekke. Qaıran, Qadyr aǵamyz sonaý alpysynshy jyldaryńyzdyń orta tusynda-aq syılap qoıǵan eken. Memsyılyǵyńyzdy. О́zinshe. El kókeıindegini elgezek sezip. Myń alǵys!
Týrasynan tartatyn taza aǵalarymyzdyń taǵy biri Muzafar Álimbaevty tyńdańyz: «Berdibek Soqpaqbaev − sózine berik, isine uqypty jan. Men biletin jazýshylardyń ishindegi qarapaıym, sharýaqory. О́zine de, ózgege de qatal, týra, ádil. Til ónerinde de solaı: ár sózdiń, ár sóılemniń óz ornynda turǵanyn qalaıdy. Berdibek Soqpaqbaevtyń kitaptarynyń sońǵy betin japqanda, ózińniń eń tatý-tátti dos, joldastaryńdy uzaq saparǵa shyǵaryp salǵandaı bolasyń. Qımaısyń. Kóńiliń buzylady. Jazýshy úshin budan asqan baqyt bolýy múmkin emes».
Klassık qalamgerimiz Tahaýı Ahtanov ta aǵynan jarylady: «Qoja beınesi – qazaq balalar ádebıetine qosylǵan qomaqty olja. Onyń eńsesi barǵan saıyn bıiktep, Mark Tvenniń Tom Soıerimen, Arkadıı Gaıdardyń Tımýrymen, qazaq folklorynyń Tazsha balasymen taıtalaspaı-aq, tipti solarǵa jeteqabyl júrgeniniń ózi ádebıetimiz úshin az bedel me?!».
«Jazady – túbin túsirip baryp bir-aq toqtaıdy. Bul – Berdibektiń shyraıy, Berdibekke ǵana tán nárse», – deıdi Saıyn Muratbekov. «Saıasattan saıa izdemeı, resmı ıdeologııany yqtamaı ótken Berdibek shyǵarmalarynda óz tendensııasyn berik ustanyp, sonysynan aınymaı, aqıqatshyldyqty temirqazyq tutty. О́zi qaltqysyz biletin ómirdi ǵana qaltqysyz jazyp ketti», – deıdi jasandylyqqa jany qas qalamgerińiz Qastek Baıanbaı.
Oıpyraı! Deısiz. Osynshama oıyp-oıyp bádizdelgen baıyptamalarǵa qaramastan, Berdibek Soqpaqbaev nege baǵasyn ala almaǵan?! Memsyılyqtan qalaısha qaǵys qalǵan?!
Endi ótken ǵasyryńyzdy qoıa turyp, qazirgi kezeńge keleıik. Búginimizdiń únindeı, Táýelsizdigimizdiń gúlindeı bilimpaz balamyz, syn álemindegi sonylyqtyń úlgisin tanytyp júrgen talantymyz Amangeldi Keńshilikuly aqıqatshyl atasy Berdibek Soqpaqbaevtyń qalamynan týǵan shyǵarmalarda ıneniń jasýyndaı da jasandylyq joq ekenin jan-jaqty dáleldeıdi. Oqyrman óspirim, jany móldir jas óskin kezindegi áseri arqyly. Qazirgi qazaq synyndaǵy shertpe kúıshideıin shymyrlata sher tarqatar, tuńǵıyqqa tartar syrly sazy arqyly. Amangeldiniń Berdibek haqyndaǵy dúr dúnıesinen úzindi keltirsek, uzańqyrap ketermiz. Árkimniń óz kózimen zeıindeı zerdelemegi abzal shyǵar.
Ǵalamtorsyz otyra almaısyz. Qaraısyz. Búgingi oqyrmandaryńyzǵa qosyla tolǵanasyz: «Berdibek aǵamyz shynynda da óz baǵasyn ala almaı júrgen uly jazýshy», «О́kinishke qaraı, Berdibek týraly gazet betterinde óte az aıtylady». Amangeldi jaqsy aıtypty. «Ol kisi balalar jazýshysy ǵana emes, bala týraly aıta otyryp, úlken másele kótergen klassık». «Berdibek aǵamyz – qazaqtyń Mark Tveni». «Kitap dúkenderinen Berdibek Soqpaqbaevtyń dúnıelerin qansha izdesek te, tappaımyz». «Soqpaqbaev shyǵarmalary balalardy jaqsy ispen aınalysýǵa talpyndyratyn úlgi-ónegege toly dep esepteımin. «Jekpe-jekti» oqyǵan soń mende sportqa degen qulshynys paıda bolyp, bokspen aınalysýǵa ıtermeledi».
Minekıińiz, osylaısha jalǵasar oı-pikirler az emes.
Búgingi tańdaǵy bula talant ıeleriniń biri, jańashyl izdenisterimen súısintip júrgen jas qalamger Almas Núsip balamyz da birazyraq buryn «Qazaq ádebıeti» gazetiniń tutas betinde Berdibek atasynyń týyndylary týrasynda tebireniske tústi. Kúni keshe ǵana irgeli sýretkerimiz Dúkenbaı Dosjannyń dúnıesin «Juldyz» jýrnalynan oqyp rızalandyq. Dúkeń «Berdibek Soqpaqbaev» atty essesiniń sońynda búı depti: «Kóp uzamaı, eshkimge mindetsinbeı, eshkimnen jaqsylyq, jarylqaý kútpeı, eshkimniń sybaǵasyn, nesibesin qyzǵanbaı... myna jaryq jalǵannyń emen esigin aqyryn ǵana jaýyp... endi qaıtyp kelmeıtin baqı jalǵannyń ólkesine jónelip kete berdi. Sońynda et-júrekti syzdatqan saǵynysh qana qaldy. Kóp syry ishinde ketti. Qulpy berik, altyn sandyqtaı aǵamyzdyń jan saraıyn ashyp áli talaı estelik jazylar, áli talaı áýezdi áńgime aıtylar-aý».
Dúkeń kókem ańǵartqandaı, osy «kóp syry ishinde ketti» degendi Bekeń jóninde jazǵandardyń bári derlik keýdelerin kúrsinis kerneı meńzeıdi. Nege? Jumbaq. Adamzatyńyzdyń Abaıynan da antalaǵan, sheshilmeıtin jumbaq qoı ol.
Tirisinde tıisinshe baǵalanbaǵandar, kózi ketkennen keıin de baǵasyn ala almaǵandar az emes, árıne. Qaıran Qasym Amanjolov ta sondaılardyń soıynantuǵyn. Allaǵa shúkir, aldy. Baǵasyn. Ortalyq Qazaqstanymyzdyń otty júregindeı, búkil baıtaǵymyzdyń bolat bilegindeı biregeı qalamyz Qaraǵandyny qazaq balasy burynǵydan beter qadir tutatyn boldy. Qaraǵandy oblysynyń sol kezdegi ákimi Serik Nyǵmetuly Ahmetovke alǵys jaýǵaı. Sońǵy jyldary ótken mereıtoılardyń ishinde Qasym merekesiniń jóni bólek, josyǵy erek bolǵany ras. Amanjolovtyń alyp eskertkishi eńselendi. «Qasym Amanjolov jáne jańa dáýir poezııasy» atty respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa uıymdastyryldy. Tom-tomdap jyr jınaqtary jaryq kórdi. Astana qalasynyń úlken kóshesine Qasymnyń esimi qoıyldy. Jóndemdi úıge qoly jetpeı-aq ketken Amanjolovtyń eki qyzyna jańa páterlerdiń kilti tabystaldy. Músháıra men aqyndar aıtysynda jyr dúldúlderi Ulyqbek Esdáýlet pen Aınur Tursynbaeva bir-bir «Djıp» avtokóligin mindi...
Qasym Amanjolovtaıyn aıaýlymyzdy aıtqanda, Berdibek Soqpaqbaev syndy sańlaǵyńyzdyń oıǵa orala beretini nelikten eken...
Sonymen, maǵlum boldy: Berdibek Soqpaqbaevyńyz – teńdessiz tirlik tyndyrǵan tulǵa. Táýelsizdigińiz tusynda da egemen eline eńbek sińirýde. Artynda qalǵan aqıqatshyl dúnıelerimen. Bolashaqta da Bekeń qazaqtyń qanshama urpaqtaryn tálimdep-tárbıeleı bermekshi. О́lmes te óshpes, ónegeli ónerimen. О́zine ǵana tán órnegimen.
Kelesi jyly kórkemdik jyrshysynyń týǵanyna 90 jyl tolady. Ne istemek kerek? Jurtshylyqtyń pikirine den qoısaq: «Qym-qýyttanǵan ýaqyttan bir sát Berdibek baǵytyna burylsaq. Eldigimizdi, memlekettigimizdi, qazaqtyǵymyzdy, ult retinde óskendigimizdi tanytsaq. Bolashaǵymyzdy baıandy ete túspekti tereńirek paıymdap, parasattylyqqa júginsek. Osy maqsatta Úkimetimiz Berdibek Soqpaqbaevtyń týǵanyna 90 jyl tolýy týrasynda tolyqqandy qaýly qabyldasa. Sol qujatqa sáıkes jaýhar jazýshyńyzdyń bes tomdyq týyndylar jınaǵy bıýdjet qarjysy nemese ulttyq kompanııalar qoldaýymen áspetteı ádiptep, qolǵa ustaǵanda kóńil súısinerlikteı, sana sáýlenerdeı etip, kem degende 10 myń taralymmen shyǵarylsa. Balalarymyz ben nemerlerimizdiń qamyn, jas urpaq tárbıesin eskere otyryp, bes tomdyqpen ǵana shektelmeı, jekelegen shyǵarmalaryn «Meniń atym Qoja», «О́lgender qaıtyp kelmeıdi», «Jekpe-jek», «Qaıdasyń, Gaýhar?» degen attarmen alýan túrli dızaınmen, mol taralymmen kitap etip bassa, shirkin-aı. Mark Tvender taqylettes. Respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa uıymdastyrylsa. Elimizde dástúrge aınalǵan «Bir el – bir kitap» aksııasy aldaǵy jyly Berdibek Soqpaqbaevqa arnalsa. Astana men Almaty jáne Taldyqorǵan qalalarynan bir-bir kósheniń, elordamyzda jańadan ashylǵan mektepter men kitaphanalardyń birine aty berilse. Almatynyń ásem bir alańy nemese saıajoly men gúlzaryna ázil-qaljyńy men tereń oıy, bala minezi men móldir muńy, «kóp syry ishinde ketken» keıpi beınelengen ereksheleý eskertkishi qoıylsa. Aýmaq-alań jaǵyna sarańdyq jasamaı-aq, keremet keıipkerlerimen qosa keshen-eskertkish jasalsa she?! Ǵajap jańalyq bolar edi-aý! Týyp-ósken aýyly men aýdanynan, eń bolmaǵanda, esimin enshilegen eki mektebiniń birinen keń-moldaý mýzeı jabdyqtalmasa, júdá uıat bolatyn sııaqty.
Úkimetimiz kóp keshikpeı arnaıy qaýly qabyldaıtyn shyǵar degen oqyrmandar jetip-artylyp jatypty. Ult sýretkeri umyt qalmas. Senemiz osyǵan. «Elegeı egemen el er-danasyn; Biregeı Berdibektiń ber baǵasyn!» dep shaıyr shyryldaıdy...
Ma rhabat BAIǴUT,
jazýshy, Qazaqstannyń
eńbek sińirgen qaıratkeri.
ShYMKENT.
