Ýıkıpedııa – ashyq ensıklopedııasynan alynǵan málimetke súıensek, ınvestısııa (latynsha investire – kıindirý) – tabys tabý, menshik kapıtalyn molaıtý, eldiń materıaldyq baılyǵy men beımaterıaldyq sıpattaǵy qoǵamdyq qundylyqtaryn eseleı túsý úshin sharýashylyq júrgizýshi sýbektiler salatyn ınvestısııalyq qarajat bolyp tabylady. Pysyqtaı tússek, negizgi kapıtalǵa salynatyn ınvestısııa sheteldik ınvestısııa, qorjyndyq ınvestısııa bolyp eki túrge bólinedi. Negizi ınvestısııa qurylys nysanyna materıaldyq, beımaterıaldyq kapıtaldy salýǵa, ulǵaıtýǵa, qaıta jańǵyrtýǵa, tehnıkalyq jaǵynan jaraqtandyrýǵa, kúrdeli jóndeýden ótkizýge, satyp alýǵa, materıaldyq qordy tolyqtyrýǵa jumsalatyn qarajat. Qazaqy jalpaq tilmen aıtsaq, negizgi kapıtal nysanyna úı, ǵımarat, kólik pen onyń jabdyqtary, mal, ekpe aǵashtyń baý- baǵy, jer qoınaýyn barlaý, kompıýterlik baǵdarlamamen qamtamasyz etý, kórkem jáne ádebı shyǵarmalardyń túpnusqalary, jańa úıler men sony aqparat jatady. Zerdelep otyrsańyz, bul adam ómirin jaqsartý úshin kúndelikti qajettilikti óteý. Shyny kerek, osy oraıda memlekettik saıasatqa saı Almaty oblysynda da júıeli túrde san qyrly jumys júrgizilýde. Biraq... Iá biraq oblysqa tartylǵan ınvestısııa shalǵaıdaǵy aýyldarǵa jete me? Salystyrmaly túrde óndiris oryndary ústi-ústine ashylyp jatqan Ile, Talǵar aýdandaryna tartylǵan ınvestısııa men sol ınvestısııany tartý kenjelep qalǵan Raıymbek, Balqash aýdandaryndaǵy ahýal qalaı? Aýdan ortalyǵyna túsken ınvestısııa qandaı da bir jolmen shetqaqpaılanyp, oblys qana emes, el shekarasynda jatqan aýyldarǵa ne úshin tartylmaıdy? Osy oraıda shyǵystaǵy kórshimizdiń shekaralyq óńirde istep jatqan jumysy bizdiń elde dál sol shekaralyq aýdan tizginin ustaǵan azamattardy tolǵandyra ma? Osynaý ózekti máseleniń bir ǵana qyryn saralap, oı eleginen ótkizelik.
Ýıkıpedııa – ashyq ensıklopedııasynan alynǵan málimetke súıensek, ınvestısııa (latynsha investire – kıindirý) – tabys tabý, menshik kapıtalyn molaıtý, eldiń materıaldyq baılyǵy men beımaterıaldyq sıpattaǵy qoǵamdyq qundylyqtaryn eseleı túsý úshin sharýashylyq júrgizýshi sýbektiler salatyn ınvestısııalyq qarajat bolyp tabylady. Pysyqtaı tússek, negizgi kapıtalǵa salynatyn ınvestısııa sheteldik ınvestısııa, qorjyndyq ınvestısııa bolyp eki túrge bólinedi. Negizi ınvestısııa qurylys nysanyna materıaldyq, beımaterıaldyq kapıtaldy salýǵa, ulǵaıtýǵa, qaıta jańǵyrtýǵa, tehnıkalyq jaǵynan jaraqtandyrýǵa, kúrdeli jóndeýden ótkizýge, satyp alýǵa, materıaldyq qordy tolyqtyrýǵa jumsalatyn qarajat. Qazaqy jalpaq tilmen aıtsaq, negizgi kapıtal nysanyna úı, ǵımarat, kólik pen onyń jabdyqtary, mal, ekpe aǵashtyń baý- baǵy, jer qoınaýyn barlaý, kompıýterlik baǵdarlamamen qamtamasyz etý, kórkem jáne ádebı shyǵarmalardyń túpnusqalary, jańa úıler men sony aqparat jatady. Zerdelep otyrsańyz, bul adam ómirin jaqsartý úshin kúndelikti qajettilikti óteý. Shyny kerek, osy oraıda memlekettik saıasatqa saı Almaty oblysynda da júıeli túrde san qyrly jumys júrgizilýde. Biraq... Iá biraq oblysqa tartylǵan ınvestısııa shalǵaıdaǵy aýyldarǵa jete me? Salystyrmaly túrde óndiris oryndary ústi-ústine ashylyp jatqan Ile, Talǵar aýdandaryna tartylǵan ınvestısııa men sol ınvestısııany tartý kenjelep qalǵan Raıymbek, Balqash aýdandaryndaǵy ahýal qalaı? Aýdan ortalyǵyna túsken ınvestısııa qandaı da bir jolmen shetqaqpaılanyp, oblys qana emes, el shekarasynda jatqan aýyldarǵa ne úshin tartylmaıdy? Osy oraıda shyǵystaǵy kórshimizdiń shekaralyq óńirde istep jatqan jumysy bizdiń elde dál sol shekaralyq aýdan tizginin ustaǵan azamattardy tolǵandyra ma? Osynaý ózekti máseleniń bir ǵana qyryn saralap, oı eleginen ótkizelik.
Indýstrııalandyrý kartasy aıasynda 2010 jyly Ile aýdanyndaǵy «Danone Berkut» sút ónimderin óndirý zaýyty iske qosyldy. Innovasııalyq tásildi qoldanatyn osy zaýyt jylyna 10 myń tonnadan asa sút ónimderin shyǵaryp, ımporttyq taýarlardyń ornyn basýda. Sondaı-aq, «Kormovık-Evrotehnologııa» zaýyty buryn-sońdy basqa óńirlerden alynatyn mal jáne qus fermalaryna arnalǵan premıks jáne konsentrattardy júıelendirdi. Ile aýdanynda «Sonik kompanııasy» JSh
S qýattylyǵy jylyna 10 myń tonnaǵa deıin profıldik qubyrlardyń 18 túrin shyǵaratyn ınnovasııalyq zaýytty iske qosty. Sondaı-aq «Boraldaı» ındýstrııaldyq aımaǵy qurylyp, onda 70-ke jýyq ónerkásiptik kásiporyndar 3000 asa jańa jumys ornyn ashty. Al, Talǵar aýdanyndaǵy «Amıran» balalarǵa arnalǵan sút ónimderin óndirý zaýyty balalarǵa arnalǵan ınnovasııalyq jańa sút taǵamdaryn shyǵarýda. «Baıserke Agro» agroónerkásip kompanııasy da atalǵan aýdanda et jáne sút ónimderin óndiretin keshenin jáne t.b. birqatar agroónerkásiptik keshenderdi iske qosty. Sonymen qatar, Talǵar aýdanyndaǵy «Hyundai Auto Trans» zaýytynda bir jyldan asa ýaqyttyń ishinde 1 myńǵa jýyq Hýundai markaly júk kólikteri men avtobýstary shyǵaryldy. Bul qýanarlyq jaı. El ekonomıkasy órkendep ósken saıyn turǵylyqty halyqtyń turmysy túzelip, áleýmettik jaǵdaıy jaqsaratyny anyq. Ońtústik astananyń irgesinde ornalasqandyqtan joǵaryda atalǵan aýdandardyń múmkindigi mol. Naryqtyq ekonomıka talabyna saı óndirilgen ónimge suranys artqan saıyn sol ónimniń sany da, sapasy da jaqsara túseri haq. Biraq búgin osylaı boldy eken dep erteńgi kúndi umytýǵa bolmaıdy ǵoı. Kúnkóris qamy úshin shalǵaıdaǵy aýyldardyń turǵyndary áleýetti aýdandarǵa údere kóship, eldi mekenderdi quddy qumyrsqanyń ıleýindeı jasaýdy ýaqyt atty tóreshi kótermeıdi. Jaǵrafııalyq ornalasý yńǵaılylyǵyna oraı ózge aýdandarǵa da tabıǵat-ana tirshilik kózin ashatyn múmkindikter týǵyzǵan. Bir ǵana mysal aıtsaq, keńestik dáýirde qurylysy bastalyp, aıaqsyz qalǵan Raıymbek aýdanyndaǵy Moınaq GES-i búginde álemdik deńgeıdegi jer astyn uńǵylaý ádisimen salynǵan aldyńǵy úshtikke ilingeni málim. Sý bógetiniń bıiktigi 94 metr, qýattylyǵy 300 MVt bolatyn Moınaq GES sońǵy jıyrma jylda salynǵan alǵashqy energetıkalyq nysan bolyp sanalady. Aǵymdaǵy jyly Elbasy Moınaq GES-ne arnaıy baryp, óz qolymen ekinshi gıdromashınany iske qosyp bergen edi. Sol sátten bastap eki gıdromashına aýysymmen jumys istep tur. Bir jylda beretin elektr qýaty 1 mlrd. 27 mln. kılovatt saǵatty quraıdy. Ol degenimiz, aldaǵy ýaqytta Almaty oblysynyń tolyǵymen elektr qýatyna qajettiligin ótep qoımaı, Almaty qalasynyń da jáne respýblıkamyzdyń ońtústik óńiriniń de elektr qýatyna qajettiligin óteý bolyp tabylady. Bul jerde basa aıtar jaıt Memleket basshysynyń uıǵarymymen atqarylǵan jumysty betke ustap, iri soma arqyly aýdanǵa tartylǵan ınvestısııalyq qarajat mólsherin dabyraıta bermegen jón. Ár ákim óz kezeginde el men jer aldyndaǵy perzenttik paryzyn adal ótep, sol ólkede ózindik qoltańbasyn qaldyra bilse quba-qup. Oǵan beıresmı málimetterde aıtylatyn «qol ishine ımek» degendi tyıyp, qashanda tarazy basyn teń ustaý kerektigin dáleldeýdiń qajeti joq. Sózimiz naqtyly bolýy úshin Raıymbek aýdany ákimdiginen alǵan derekke júginsek. Raıymbek aýdany boıynsha 2010-2013 jyldar aralyǵynda tartylǵan ınvestısııalar kólemi aǵymdaǵy jyldyń 6 aıynda barlyǵy 1001,8 mln. teńge bolsa, sonyń ishinde respýblıkalyq bıýdjetten 397,4 mln. teńge, jergilikti bıýdjetten 261,6 mln. teńge, jeke qarjy 215 mln. teńge, nesıemen 127,8 mln. teńge dep tizbelenedi. Al shetelden sońǵy úsh jarym jylda eshqandaı ınvestısııa tartylmaǵan. Endi osy kórsetkishterdi saraptasaq Kegen – 1263 mln. teńge, Tekes – 247 mln. teńge, Narynqol – 648,28 mln. teńge, Qaınar – 120,6 mln. teńge, Saty – 264,3 mln. teńge, Súmbe – 208,4 mln. teńge, Uzaq – 194,7 mln. teńge, Uzynbulaq – 45,4 mln. teńge, Qarqara – 89,7 mln. teńge, Jalańash – 323,6 mln. teńge, Jambyl – 105 mln. teńge, Jylysaı – 348 mln. teńge, Qarasaz – 170 mln. teńge, Shyrǵanaq 11 mln. teńge dep tizbelenedi. Aýyldyq okrýgterge negizinen «Aýyz sý» jáne «Aqbulaq» baǵdarlamasy boıynsha sý qubyrlaryn jóndeý jumystaryna, sosyn ishinara avtokólik joly, mektep, balabaqsha, mádenıet úıi, dárigerlik ambýlatorııaǵa kúrdeli jáne aǵymdaǵy jóndeý jumystary júrgizilgen. Bul bıýdjet qarajatyn memlekettik baǵdarlamaǵa sáıkestendire bólý, ınvestısııa tartyp, jańa jumys ornyn ashyp, turǵylyqty halyqty jumyspen qamtý emes. (Memlekettik baǵdarlama aıasynda bıýdjet qarajatynyń qaıda, qalaı jumsalǵandyǵyn eksheý, qashanda qalt aıtpaıtyn halyq sózimen rastap tıisti oryn nazaryna usyný aldaǵy kún enshisinde.)
Sóz reti kelgende aıta ketsek, Raıymbek aýdany turǵyndarynyń jeke qarjysymen 2010-2013 jyldar aralyǵynda 9712,7 mln. teńge kóleminde ınvestısııa tartylypty. Moınaq GES-ine nesıe qarajaty boıynsha 34711,9 mln. teńge jáne Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Damý banki arqyly 30 mlrd. teńge sheteldik ınvestısııa
