Jańaqala degen aýyldaǵy Qaırat Turlybaevtyń nemisterdiń tehnologııasymen mal ósirip, mal basyn kóbeıtip jatqan sharýashylyǵy jaıly estip júrgen edik. Al, ózi jalpy, kanadalyqtar men nemisterińiz mal ósirip, baǵýdan tipti mal-jandy qazaqtardan asyp túskendeı. Endi mine, zamanyń túlki bolsa, tazy bolyp shal degen, alystaǵy eldiń mal ósirip, sút saýǵan tájirıbeleri bizdiń aýyldarǵa da kelip jetti. Maldy jaıylymǵa jibermeı-aq, keshender ishinde ustap, kompıýtermen baǵyp, basqaryp, tonnalap sút saýyp alasyń. Bul sútten mol ónim, paıda tabamyn degen sharýashylyq ıesi aýylsharýashylyq óndirisinde jańa serpilis jasaı alady degen sóz.
Jańaqala degen aýyldaǵy Qaırat Turlybaevtyń nemisterdiń tehnologııasymen mal ósirip, mal basyn kóbeıtip jatqan sharýashylyǵy jaıly estip júrgen edik. Al, ózi jalpy, kanadalyqtar men nemisterińiz mal ósirip, baǵýdan tipti mal-jandy qazaqtardan asyp túskendeı. Endi mine, zamanyń túlki bolsa, tazy bolyp shal degen, alystaǵy eldiń mal ósirip, sút saýǵan tájirıbeleri bizdiń aýyldarǵa da kelip jetti. Maldy jaıylymǵa jibermeı-aq, keshender ishinde ustap, kompıýtermen baǵyp, basqaryp, tonnalap sút saýyp alasyń. Bul sútten mol ónim, paıda tabamyn degen sharýashylyq ıesi aýylsharýashylyq óndirisinde jańa serpilis jasaı alady degen sóz.
Qazir qurǵaq sútti paıdalaný densaýlyqqa zııan bolǵandyqtan ony shyǵarýdy zańmen toqtatý máselesi qaralýda. Tek Turlybaevtyń ǵana emes, sońǵy jyldary oblystyń basqa da sharýashylyqtary sheteldik osy tıimdi ádis-tásilderdi óz sharýashylyqtaryna paıdalana bastady. Aýyldyqtar úshin tańǵalarlyqtaı kórinetin bul tájirıbeni oblystaǵy Ýspen aýdany Galıskoe, Sharbaqty aýdanyndaǵy Aleksandr Polıakov basqaratyn, Pavlodar aýdanyndaǵy «Maıak» sharýashylyqtary osydan onshaqty jyl buryn qolǵa alyp, qazir tipti, berik sharýashylyq negizin qalap aldy. Mosartty tyńdasa sútti kóp beretin, kompıýtermen baǵylatyn, keshen ishinde turyp jaıylym tabatyn jańa zamannyń tap-taza sıyrlaryn kórip mundaı da bolady eken-aý dep oılaǵanbyz. Endi, mine, Qaırat basqaratyn sharýashylyqqa kelip óz kózimizben kórip turmyz. Aýyldyń ózi orman shetinde ornalasqandaı kók shalǵyndy eken, aınala tamasha, jap-jasyl. Seriktestik jigitteri shóp shabý naýqanyna kirisip ketipti. Qaptaǵan shómedegi jınalǵan shópter qysqa daıyndyqtyń qyzý qarqynmen júrip jatqanyn kórsetip tur.
О́zderińiz kórip turǵandaı, biz qazir sımmental tuqymdy 340 bas sıyrǵa arnalǵan keshen salyp jatyrmyz. Byltyr ındýstrııalandyrý baǵdarlamasy aıasynda 300 mıllıon teńge jeńildetilgen nesıe aldyq, deıdi seriktestik basshysy Qaırat Turlybaev. Biz de qurylysy júrip jatqan qos keshen ishin aralap kórip shyqtyq. Aýyldaǵy óndiris orny, ıaǵnı órkenıet talaptaryna saı etip keshende mal baǵyp, sút saýý odan paıda kórý qolymyzdan keledi eken. Malǵa azyq jem-shóp alqaptarda, shóp mol, Ertis ózeniniń jaǵasyndaǵy aýyldyń mynadaı tabıǵı shóbimen qunarlanǵan, taza jerde kútimde turǵan sıyrlar qaıtip asyl tuqymdy bolmasyn. Jáne 20 mıllıon teńge turatyn qural-jabdyqtardy sharýashylyq óz qarjysyna satyp alypty. Nemister sııaqty mal ósirýdiń qyr-syryn bilý úshin Germanııaǵa da baryp qaıtqan eken. Al, jalpy, bul jańa ınnovasııalyq óndiristik keshen jobasynyń ereksheligi – nemisterdiń mal baǵý tásili boıynsha mal jyldyń tórt mezgilinde keshende baǵylady. Ýaqytymen jem-shóp beriledi. Keshenniń qasynda quramajem sehy jumys jasap tur. Sehta kúnine 2,5 tonna jem daıyndalady. Saýyndy sıyrǵa, jas tólge, bordaqylanatyn maldyń árqaısysyna jeke-jeke rasıon ázirlenedi. Mysaly, saýylatyn sıyrǵa beriletin jemniń quramynda arpa, al buzaýǵa kebek beriledi. Jemge bor, tuz qosylady. Bir lıtr sút alý úshin 700 gramm jem jetedi. Jem daıyndaýǵa qajetti shıkizat bar. Qastaryndaǵy sýarmaly alqapta seriktestik jońyshqa, júgeri, taǵy basqa burshaq tuqymdas shópter ósiredi. Jońyshqany jylyna úsh ret shaýyp alady. Malǵa qajetti azyqtyń rasıonyn Sultanmahmut Toraıǵyrov atyndaǵy ýnıversıtettiń ǵalymy Toqtar Bekseıitov jasap beripti. Jemdi malǵa úlestirý avtomatty júıege kóshiriledi. Saýynshylar sıyrlaryn kompıýtermen saýa alady. Qaırat ózgeler sııaqty maldy shetelden emes, kórshi aýyldaǵy asyl tuqymdy mal ósiretin «Lýgansk» seriktestiginen satyp aldy. Shetten kelge n malǵa qaraǵanda, aýyldyń tabıǵatyna úırengen óz sıyrlarymyz ózimizge jaqsy tanys qoı. Sharýashylyq qurylysyn júrgizip jatqan malǵa arnalǵan alyp eki keshendi aralap kórdik. «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy aıasynda qajetti sý qubyrlaryn da júrgizip qoıypty. Bul kúnderi jaıylymǵa shyqpaı keshende baǵylatyn sıyrlardy irikteý jumysy júrgizilýde. Al, 200 bas sıyr ashyq dalalyq alańda turady. Buzaýlar plastmassadan jasaǵan jyly kúrkede turady. Keıin ashyq alańǵa shyǵady. Sút tasyǵysh mıkser-qurylǵy buzaýlarǵa qyzmet kórsetedi. Ár buzaýǵa sút quıady, jyly qalpyn saqtaıdy.
Qural-jabdyqtar «QazAgroQarjy» AQ-tyń kómegimen satyp alyndy. Eki keshen aralyǵynda sıyr saýý alańy jasalýda. Al qyrkúıek aıynda alyp keshender iske qosylady. Bul kúnderi nemis kompanııasynyń ókilderi qural-jabdyqtardy ornatýda. Keshen 340 sıyrǵa arnalǵan. Keshenniń tóbesindegi jeldetkish qysta jylýmen, jazda salqyn temperatýramen qamtamasyz etedi. Edende beton, ıaǵnı sıyrdyń tezegi avtomatty túrde shaıylyp, jınaqtalady da, ári qaraı syrtqa egiske paıdalanylatyn alqapqa tógiledi. Saýylatyn sıyrlar tańerteń jáne keshkisin keshen ishindegi eki jaǵy qorshalǵan joldar arqyly saýý alańyna kelip tura qalady. Ár sıyrdyń elektrondy «chıp» tárizdi belgileri bar. Bul belgidegi nómir arqyly qandaı sıyr qansha lıtr sút beretini kórinip turady. Saýynshynyń mindeti, jelindi shaıyp, saýý qurylǵysyn qurý ǵana. Al qalǵany kompıýterdiń qolynda. Eýropasha ómir súrý úrdisi mal ekesh malǵa da jetti. Sóıtip sút qubyr arqyly aǵyp baryp, arnaıy orynǵa jınaqtalady. Kásipkerdiń aıtýynsha, taza qubyr boımen aǵyp kelgen súttiń sapasy joǵary bolady eken. Reseıde ondaı tehnologııamen óndirilgen sútti balalar taǵamyn daıyndaýǵa paıdalanatyn kórinedi. Baǵasy da joǵary Qaırattyń aıtýynsha, jańa tehnologııaǵa adamnan buryn maldyń ózi tez úırenip alypty. Avtomatty júıeniń arqasynda 360 bas maldy 2 saýynshy saýady. Bir sıyr jylyna 5000 lıtr sút beredi dep kútilýde. Nemisterdiń tehnologııasy boıynsha sıyrdyń saýylý ýaqytynda Mosart, Bah syndy klassık kompozıtorlardyń týyndylaryn tyńdatady eken. Áýenge ıip, maldyń ózi kádimgideı elitip, ǵajap kúı keshedi. Keshen iske qosylǵanda ózimizdiń ánderimizdi de tyńdaıtyn qurylǵylar ornatamyz, deıdi Qaırat. Bul sıyrlar 5 jyl saýylady. Sodan keıin baryp, bordaqylanyp, etke jiberiledi. Sút saýý prosesin basqaratyn operatordyń qyzmet orny, saýynshylardyń kıim aýystyratyn, jýynatyn bólmeleri bar. Jeke ornalasqan, syıymdylyǵy úlken ydysta jınalǵan sút salqyndatylyp, sapaly kúıde saqtalady.
Jalpy, Qaırat Turlybaev basqaratyn «Jańa qala» seriktestigi 1999 jyly qurylǵan kúnnen bastap, jaı qarapaıym sharýashylyqty óndiristik ınnovasııalyq keshenge aınaldyrýdy oılastyra bastapty. Birge jumys jasaıtyn joldasy Ermek Aýǵanbaıuly ekeýi Semeıdiń zootehnıkalyq ınstıtýtyn bitirgen, aýylsharýashylyq jumystarynyń qyr-syryn jaqsy biledi. Alǵan bilimderin jańa zaman úrdisine saı izdenip, shetelge baryp-kórip, endi mine, arada jyldar ótkende olardyń armandaryndaǵy óndiristik kesheni de ómirge keldi. Mol is-tájirıbe jáne bilim men biliktiliktiń, eńbektiń mańdaı terdiń arqasynda aýyldy ınnovasııalyq órleý arqyly órkendetý degen maqsatqa qol jetkizdi.
Farıda BYQAI,
«Egemen Qazaqstan».
Pavlodar oblysy,
Jańaqala aýyly.
