Bıýdjet ólshemi: munaı barreli – 20 dollar
Ulttyq ekonomıka mınıstri Rýslan Dálenov 2020 jylǵa arnalǵan makrokórsetkishterdiń boljamyn naqtylaý jáne Memleket basshysynyń kepildendirilgen transfertti túzetý jónindegi Jarlyǵynyń jobasy týraly aıtyp berdi. Onyń aıtýynsha, boljamdy naqtylaýdyń negizgi faktorlary – turaqsyz syrtqy ekonomıkalyq jaǵdaı, jahandyq resessııa jáne koronavırýsty taratpaý boıynsha qorǵaý sharalary aıasynda iskerlik belsendiliktiń baıaýlaýy.
«Jyl basynan beri munaı baǵasy 65,7%-ǵa, metaldar orta eseppen 15,6%-ǵa, álemdik bırjalyq ındekster orta eseppen 20,9%-ǵa tómendedi. 1 sáýirdegi jaǵdaı boıynsha munaı baǵasy bir barreline 22 dollarǵa deıin tómendedi» dedi Ulttyq ekonomıka mınıstri.
Osyny eskere otyryp, osy jylǵy sáýir-jeltoqsanǵa munaıdyń ortasha baǵasy bir barreline 20 dollar deńgeıinde anyqtaldy. Dollardyń eseptik baǵamy 440 teńge deńgeıinde jáne jyldyq ınflıasııa 9-11% aralyǵynda esepke alyndy. Baǵanyń tómendeýi aıasynda munaı óndirý boıynsha boljam 86 mln tonnaǵa (4 mln tonnaǵa) deıin azaıtyldy. Bul taý-ken ónerkásibi óndirisiniń tómendeýine ákeledi. Sonymen qatar óńdeý ónerkásibinde, aýyl sharýashylyǵynda, qurylysta jáne kórsetiletin qyzmetter sektorynda, onyń ishinde saýdada buǵan deıin maquldanǵan ósý qarqyndarymen salystyrǵanda tómendeý kútilýde.
«Eksport 16,3 mlrd-qa tómendep, 35,1 mlrd dollardy, ımport 7,5 mlrd-ǵa tómendep, 26,6 mlrd dollardy quraıdy. Joǵaryda atalǵan faktorlardy eskere otyryp, ishki jalpy ónimniń 0,9%-ǵa tómendeýi kútilýde. Nomınaldy ishki jalpy ónim 69,7 trln teńge kóleminde baǵalanýda, bul maquldanǵan boljamnan 4,8 trln teńgege tómen», dedi R.Dálenov.
Túzetilgen makroekonomıkalyq boljamnyń negizinde 2020 jylǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet parametrleriniń boljamy naqtylandy. Respýblıkalyq bıýdjettiń kiristeri transfertterdi esepke almaǵanda 2020 jyly 6 414,1 mlrd teńge kóleminde baǵalanýda, bul bekitilgen josparǵa qaraǵanda 1 672,3 mlrd teńgege az. Negizgi tómendeý qosylǵan qun salyǵy, shıki munaıǵa eksporttyq keden bajy jáne tabıǵı resýrstardy paıdalanǵany úshin túsetin túsimder boıynsha kútilýde. Memleket basshysynyń tapsyrmasyn iske asyrý úshin qabyldanǵan salyqtyq yntalandyrý men jeńildikter boıynsha barlyq sharalar bıýdjettiń kiris bóliginde eskerildi. Iri saýda obektileri, saýda-oıyn-saýyq ortalyqtary, kınozaldar, teatrlar, kórmeler, qoǵamdyq tamaqtandyrý, qonaqúı, hostel jáne týrıstik qyzmet obektilerin jyldyń sońyna deıin múlik salyǵynan bosatý kózdeldi. «Salyq salýdyń jalpy belgilengen tártibinde jumys isteıtin jeke kásipkerler jyl sońyna deıin jeke tabys salyǵynan bosatyldy» dedi R.Dálenov.
Agroónerkásiptik keshendi qoldaý maqsatynda aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýshiler aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer boıynsha jer salyǵyn jyldyń sońyna deıin tólemeıdi. Sondaı-aq bıologııalyq aktıvteriniń ımporty jyldyń sońyna deıin qosylǵan qun salyǵynan bosatyldy. Sonymen qatar áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlary úshin qosylǵan qun salyǵynyń mólsherlemesi 30 naýryzdan 1 qazanǵa deıingi kezeńge 12%-dan 8%-ǵa deıin tómendetildi.
Ulttyq ekonomıka mınıstriniń aıtýynsha, shaǵyn jáne orta bıznesti eńbekaqy tóleý qorynan alynatyn salyq jáne áleýmettik tólemderden 6 aıǵa, bıylǵy 1 qazanǵa deıin bosatý qarastyrylǵan. Bul shara týrıstik qyzmet, qoǵamdyq tamaqtaný, qonaqúı bıznesi salalaryn, iri saýda obektilerin, saýda-oıyn-saýyq ortalyqtaryn, kınozaldar, teatrlar, kórmeler men deneshynyqtyrý-saýyqtyrý jáne sport ǵımarattaryn, kólik qyzmetterin, konsýltasııalyq qyzmetter men aqparattyq tehnologııalardy, tamaq ónimderin ótkizý men dárihanalardy qospaǵanda saýda sýbektilerin qamtıdy.
Jumyspen qamtý shyǵyndary 1 trln teńgege ulǵaıtylady
Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary – Qarjy mınıstri Álıhan Smaıylov ekonomıkany, ShOB-ty, azamattardy qoldaýǵa jáne bıýdjettiń teńgerimdiligin qamtamasyz etýge arnalǵan shyǵystardy qosa alǵanda, 2020 jylǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjettiń qaıta naqtylanatynyn aıtty.
«Qaraýǵa usynylǵan «2020 jylǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjetti naqtylaý týraly» Prezıdent Jarlyǵynyń jobasy osyndaı qıyn jaǵdaıda ekonomıkany, shaǵyn jáne orta bıznesti, halyqty qoldaýǵa jáne bıýdjettiń teńgerimdiligin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Respýblıkalyq bıýdjettiń kiristeri 6,4 trln teńge kóleminde baǵalanýda. Syrtqy jaǵymsyz faktorlardyń áserinen qosylǵan qun salyǵy, shıki munaıǵa eksporttyq keden bajy, tabıǵı resýrstardy paıdalanǵany úshin túsetin túsimderiniń tómendeýi kútilýde» dedi Á.Smaıylov. Onyń aıtýynsha, tótenshe jaǵdaı kezinde halyqty jáne ekonomıkany qoldaýǵa úsh baǵyt boıynsha qosymsha shyǵystar qarastyrylǵan.
Birinshi baǵyt. Ekonomıkalyq turaqtylyqty jáne tótenshe jaǵdaı rejimin qamtamasyz etýge birqatar sharalar kózdeledi. Osy boıynsha «Jumyspen qamtý jol kartasyn» iske asyrýǵa 1 trln teńge baǵyttalatyn bolady. Infraqurylymdyq jobalar iske asyrylady jáne 250 myń jumys orny ashylady. «Bıznestiń jol kartasyn» iske asyrýǵa qosymsha 84,5 mlrd teńge baǵyttaý josparlanyp otyr. Baǵdarlamada kásipkerler kredıtteri boıynsha sýbsıdııalaý jáne kepildendirý arqyly kásipkerlikti qoldaý sharalaryn kúsheıtý kózdeledi. Bul shamamen 16 myń jumys ornyn ashýǵa jáne 250 mlrd teńgeden astam salyq túsýine múmkindik beredi», dedi Á. Smaıylov.
Sondaı-aq azamattardyń jekelegen sanattary úshin azyq-túlik, turmystyq jıyntyq berýge 30,8 mlrd teńge qarastyrylǵan. Osy sharalar jalpy 2 mln-nan astam adamdy qamtıtyn bolady. Naqtylaý sheńberinde, «Eńbek» baǵdarlamasyn iske asyrýǵa somasy 50 mlrd teńge qosymsha shyǵystar kózdeledi. Sonyń nátıjesinde jappaı kásipkerlikti damytý, áleýmettik osal halyqty qoldaý, eńbek deldaldyǵy men sheberliktiń tıimdi modelin jasaý jalǵastyrylatyn bolady. Buǵan qosa, Á.Smaıylov koronavırýs ınfeksııasynyń taralýy boıynsha aǵymdaǵy jaǵdaıdy eskere otyryp, Memleket basshysy karantınge tartylǵan medısınalyq jáne basqa da qyzmetkerlerge qosymsha aqy tóleýdi júzege asyrýdy tapsyrǵanyn atap ótti. Atalǵan maqsattarǵa 40,5 mlrd teńge qarastyrylǵan.
Ekinshi baǵyt. Makroekonomıkalyq kórsetkishterdiń ózgerýine baılanysty is-sharalar. Osy jyldyń 1 sáýirinen bastap áleýmettik tólemderdi ındeksasııalaý jáne shetel valıýtasynyń ózgerýine baılanysty shyǵystardy óteý júzege asyrylady. Oǵan 315,6 mlrd teńge baǵyttalady.
Úshinshi baǵyt. Azamattardy jáne ekonomıkany qoldaýǵa, onyń ishinde Memleket basshysynyń birqatar tapsyrmasyn iske asyrýǵa 293 mlrd teńge baǵyttaý usynylady. Osy qarajat sheńberinde ómir sapasyn jaqsartý jáne kirister men suranysty ulǵaıtýmen birge óndiristi yntalandyrýǵa baǵyttalǵan sharalar men jobalardy iske asyrý josparlanyp otyr. Bıýdjet kiristeri boıynsha shyǵyndardy óteýge jáne joǵaryda atalǵan sharalardy iske asyrý úshin respýblıkalyq bıýdjet shyǵystary 532 mlrd teńgege ońtaılandyryldy. Bıýdjet tapshylyǵy 841 mlrd teńgege ulǵaıtyldy. Nátıjesinde, respýblıkalyq bıýdjet parametrleri bylaısha qalyptasty: Túsimder – 11,8 trln teńge (515,8 mlrd teńgege ulǵaıýmen); Shyǵystar – 14,3 trln teńge (1,4 trln teńgege ulǵaıýmen); Tapshylyq – 2,4 trln teńge nemese ishki jalpy ónimge 3,5%.
«Respýblıkalyq bıýdjetti naqtylaý boıynsha tıisti Jarlyqtyń jobasy Memleket basshysynyń qaraýyna jiberiledi. Osy sheshim qabyldanǵan kúninen bastap barlyq bıýdjet ákimshileri qosymsha bólingen qarajatty ýaqtyly jáne tıimdi ıgerý úshin tıisti memlekettik satyp alý jáne basqa rásimderdi der kezinde iske asyrýy qajet», dep túıindedi Á.Smaıylov.
7 myń jobany qamtıdy
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri B.Nurymbetovtiń aıtýynsha, Jumyspen qamtýdyń jańa jol kartasyn iske asyrýǵa 1 trln teńge qarastyrylady. Baǵdarlamada 7 myńnan astam joba qamtylady. Onyń 300-den astamy jańa turaqty jumys oryndaryn qurýǵa múmkindik beretin óndiristik, perspektıvaly jobalar.
«Jumysshylardyń eńbekaqysy 85 myń teńgeden tómen emes 242 myń jumys orny ashylady. Jol kartasynyń talaptary men sharttary boıynsha keminde 90%-y otandyq jumyskerler bolýy tıis. Jumysqa tartylǵan qyzmetkerlerdiń keminde jartysy jumyssyz jastarǵa basa nazar aýdara otyryp, halyqty jumyspen qamtý ortalyqtary arqyly tartylýy tıis», dedi Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri.
El Prezıdentiniń tapsyrmasy boıynsha iri qalalarda jumys istegen jáne búginde jumyssyz qalyp otyrǵan óńirlerdegi jastar Jol kartasynyń jobalaryna qatysa alady. Olarǵa 85 myń teńge kóleminde ústemeaqy tólenedi. Bul úshin jergilikti atqarýshy organdar mobıldi pýnktter quryp, olardy jumysqa tartý jóninde sharalar qabyldaýy tıis.
«Jol kartasy aıasynda júzege asyrylatyn jobalardyń 35%-y áleýmettik sala nysandaryna, 34%-y ınjenerlik-kólik ınfraqurylymyn jańǵyrtýǵa, 14%-y turǵyn úı-kommýnaldyq máselelerdi sheshýge, 17%-y eldi mekenderdi abattandyrýǵa baǵyttalǵan», dedi B.Nurymbetov.
Jalpy, Jumyspen qamtýdyń jol kartasy bıyl 600 myńnan astam adamdy jumyspen qamtamasyz etedi degen boljam bar.
Qajetti qarjymen qamtamasyz etiledi
Otyrysta qaralǵan máselelerdi qorytyndylaǵan Úkimet basshysy basym mindet jumyspen qamtý ekenin atap ótti. Jańa «Jumyspen qamtýdyń jol kartasyn» qarjylandyrý 1 trln teńgege ulǵaıtyldy, bul 240 myńnan asa jańa jumys ornyn qurýǵa múmkindik beredi, bul jobalar iske asyrylatyn kezde qurylatyn ýaqytsha jumys oryndary ǵana emes, turaqty jumys oryndaryn qurý da kiredi.
«Jumyspen qamtý jol kartasyn iske asyrý ınfraqurylymdy jańǵyrtý men tıimdi aktıvterdi qurýdyń negizi bolýy tıis, olar bolashaqta ósý men damýǵa negiz bolady» dedi A.Mamın.
Premer-Mınıstr kásipkerlerdi qoldaý úshin salyqtyq jeńildikter qabyldanǵanyn aıtty. Bul ekonomıkanyń túrli salalaryn qamtıdy, onyń ishinde saýda, qoǵamdyq tamaqtandyrý, qonaqúı jáne týrıstik bıznes, sondaı-aq qyzmet kórsetý sektorynyń basqa da salalary bar. Salyqtan bosatý jáne mólsherlemelerdi tómendetý túrli merzimge jáne 700 myńnan astam kásipkerlik sýbektisine qoldanylady. Áleýmettik tólemderdi alýshylardyń qatary artady, onyń ishinde jumysynan aıyrylǵan ózin ózi jumyspen qamtyǵandar, sondaı-aq halyqtyń áleýmettik jaǵynan álsiz keıbir toptary bar. Shamamen 3 mln qazaqstandyq 42500 teńge mólsherinde tólemaqy alatyn bolady. Kóp balaly otbasylarǵa, jumyssyzdarǵa turaqty negizde turmystyq azyq-túlik jıyntyǵy tegin beriledi. Bul sharamen 800 myńnan asa adam qamtylady.
Úkimet basshysy ákimderge múddeli memlekettik organdarmen birlesip, jańa Jumyspen qamtý jol kartasyn ýaqtyly ári tıimdi iske asyrýdy, áleýmettik qoldaýdyń barlyq túrin tóleýdi qamtamasyz etýdi tapsyrdy.
«Memleket basshysynyń barlyq tapsyrmalary qajetti qarjylandyrýmen qamtamasyz etilip, ýaqtyly oryndalatyn bolady» dep túıindedi sózin A.Mamın.
