Kisilik kelbeti

Qaı zamanda da qalyń jurtqa qamqor bolǵan qazaq abyzdarynan qalǵan sóz: «Eń aldymen elimdi aman qyl de. Aman eldiń azamaty kóp bolady». Oǵan sóz bar ma. Desek te, búginde qalaı? Az ba, kóp pe? Oılanyp qalatyn sharýa. Desek te, meıli ol azdaý bolsyn, meıli kópteý bolsyn, qalaı bolǵan kúnde aralarynda Serik Úmbetovtiń bar ekendigine esh kúmánim joq. Sekeń ekeýmizdiń taǵdyrymyzda bir qyzyq uqsastyq bar. Ol segizinshi synyptan keıin oqýyn tastap, Alataýdyń baýraıynda Aqqaınar aýylynda sıyr qaıyryp ketse, men de segizinshi klastan keıin mektepti jaıyna qaldyryp, Ańyraqaı dalasynda qoı baǵyp kettim. Támsil bar ǵoı, bir: «Taǵdyr – arqan bolsa, bir ushy Jaratýshynyń, bir ushy seniń qolyńda turady» degen. О́mirińniń máni – sol arqannyń qolyńdaǵy ushynan kózi tiride aıyrylyp qalmaı alǵa jyljı alýynda. Solaı ete alǵandar ǵana jaqsylyqqa, ar-uıatqa, aby­roıǵa, jeńiske aqyr sońynda Jara­týshyǵa jaqyndaı túsedi»...

Sıyr qaıyryp júrip arqan­nyń óz qolyndaǵy ushynan aıy­rylmaǵan Serik Úmbetov keıin Almaty men Jambyl ob­lystarynyń ákimi, Aýyl sha­rýa­shylyǵynyń mınıstri dáre­jesine jetti. Qazir Qazaqstan Res­­pýblıkasy Parlamentiniń de­pýtaty. Iаǵnı memleket jáne qoǵam qaıratkeri. Halyqtyń qa­dirine jetýdi qaperinen shy­ǵar­maı­tyn qazaqtyń kisilik kel­betine ıe aza­mat. Solaı bolmasa qazaq­tyń qaıratker, aıtýly aza­maty M.Qul-Muhammed oǵan qaratyp:

Ushyrǵan Alataýdyń qyrany ediń,

Tamsanyp bir ózińe turady eliń.

Jetisýdaı jánnatqa bılik qurǵan,

Atadan álip ustaǵan Qulagerim.

Jastyqqa tımeı júrip jar qulaǵyń,

Joqtyń ózin qısynmen bar qylasyń.

Jan túsirmeı aldyna dara shapqan

О́zińsiń asyl tekti arǵymaǵym.

Sybaǵasyn tirliktiń alyp júrip,

Qanatyńdy rahatqa malyp júrip.

Júzge jet, áz babalar jolymenen

Taǵdyrdyń bıigin tek baǵyn­dyryp, – dep óleń joldaryn arnasa sol álgi qaısybireýlerge bite bermeıtin qazaqy kisiliktiń kelbetine rızashylyǵy shyǵar. Azamattyń belgisi – kisilik kel­­betiń túp-tamyry tekte ǵoı. Seri­­gimiz kindiginen talaı ur­paq tarap, sonysymen qazaq hal­qynyń demografııalyq jaǵ­daıynda zor úlesi bar, bir sheti sonaý Qytaıǵa deıin jetip jat­qan, kezinde Ámir Temirdiń tap­syrmasymen Qoja Ahmet Iаsaýıdiń eskertkish kúmbezin turǵyzýǵa qolǵabys jasaǵan tarıhı qasıetti tulǵa Báıdibektiń úrim-butaǵynan ǵoı. Súıimbaı men Jambyl sııaqty asa ataqty aqyndar men ultqa qorǵan bolǵan Suranshy, Saýryq, Naýryzbaı sekildi qaharmandardyń qandasy ol. S.Úmbetovtiń qazaqy kisilik kelbetin ejelgi eldik pen erliktiń, erik-jiger men ar-namystyń, abyroıdyń birtutasqan tamyrynan, taǵylymnan izdeý lázim. Onyń dáleli Sekeńniń qyzmet bólmesindegi ústeliniń ber ja­ǵyn­da jańaǵy aty atalǵan atadan asyp týǵandardyń shaǵyn mú­sinderi turatyn qaz-qatar. Ol Jambyl oblysyn basqarǵan jyldary biz aı saıyn derlik kezdesip, bir ýys qazaqtyń bútindigi týraly kóp áńgimelesetin edik. Ol sonda ısi qazaqqa teńdeı tıesili Qabanbaı, Bógenbaı, Raıym­bek, Isataı, Mahambet taǵy taǵy­la­rynyń taǵdyrlaryn taratyp aıtyp otyratyn. «Abylaı men Kenesarysyz ne bolatyn edik, Kegen, Narynqol, Balqashtyń soltústik shyǵysy, Almaty, Qor­daı, Merki, Taraz bir jaǵy qyrǵyz, bir jaǵy sarttardyń baýyrynda qalatyn edi ǵoı. Solaı ma? der edi, Sekeń. Jáne aıtatuǵyn: Kókte qudiretti Jaratýshyny, jerde ulylardyń rýhyn qasterleýden asqan kisilik joq...».

Men onǵa tarta aýdan, oblys basshylarymen syrlas, pikirles bolǵan adammyn. Solardyń beseýi oblys ákimderi boldy. Amalbek Tyshanov Tarazdyń ejelgi atyn qaıtaryp (árıne Elbasynyń maquldaýymen) bere alýymen, Asqar Myrzahmetov Tarazdy az ýaqytta múlde ózgertip, eshkimniń qaperine kelmegen tarıhı-rýhanı ortalyǵyn, «Dańq» mýzeıin turǵyzyp, ataýsyz oblystyq drama teatrǵa qazaqtyń tuńǵysh kásibı rejısseri Asqar Toqpanovtyń, fılarmonııaǵa uly kompozıtor Kenen Ázerbaev esimin alyp berýimen, Serik Úmbetov qalanyń ortalyǵyndaǵy «kún kósem» Lenınniń eskertkishin alyp tastap, Báıdibektiń alyp eskertkishin ornatyp ketýimen buqaranyń jadynda qaldyryp ketti. Sekeńniń tarıhı tulǵalarǵa taǵzym kisiligi Shymkent pen Taldyqorǵanǵa deıingi aralyqtaǵy qoıdyrǵan qanshama eskertkishtermen erekshe eskeriledi.

Qazaqtyń kisilik dástúri, «qasqyr da qas qylmaıdy joldasyna» degen úrdisten alystap kete almas, sirá. Men sony Sekeńnen kóp kórdim. Jambyl oblysyna ákim bolyp júrgeninde qaraýyndaǵy keıbir laýazym ıeleriniń taıazdyǵyna kóńil qa­lyp, atyn atap, túsin tústep: «Osy­lar tym qaltań-selteń ǵoı» de­sem, aıtatyny: «Qaıtesiń, júre bersin, bala-shaǵalary bar ǵoı, kisi bolyp keter...» Keıin Almaty oblysynyń ákimi bolyp barǵanda álgilerdiń birazy sońynan baryp, qoltyǵyna tyǵyldy. Jalpy S.Úmbetovti kimder jaǵalamady. Solardyń ishinde, árqıly qyz­mette júrgenderdi bylaı qoı­ǵanda, aqyn-jazýshylar da az bolǵan joq. Sekeńniń jyl saıyn ata-anasynyń rýhyna arnap dastarqan jaıatyny bar. Almaty oblysyna ákim bolyp júrgende kózim kórdi, talasa-tarmasa kelip jatatyn. Jarysa maqtasatyn. Ońashalap alyp shyǵyp sóılesip qalýǵa jantalasatyn. Sondaǵylary árıne sharýalaryn aıtyp qalýdyń áńgimesi. Endi myna qyzyqqa qarańyz: S.Úmbetov oblys ákimi qyzmetinen aýysqan soń kúni keshegi at-kópir azamattar jyl saıyn azaıa tústi. Ne ózgerdi, sonda? Qyzmet pe? Bolsa she. Aza­mattyq, kisilik qaıda?! Sonaý kezde jalbaqtap telefonǵa maza bermeıtinderdiń sany da azaıa bastaǵany ótirik emes. «Laýazym ıesi oǵan áýel bastan daıyn jú­rýi kerek», deıdi Sekeń. – Mu­sylmanshylyq kimde joq, tilde bar da, dilde joqty qazaq beker aıtpaǵan. Eger, ıman degendi – kisilik mádenıet desek, qaıtesiń, ol bárimizdiń bolmysymyzda birdeı bolmaıtyndyǵynan shy­ǵar. Oǵan ókpeleý orynsyz. Áń­gime, ókinishte. Ol ókinish – ulttyq mádenıettegi kináratta. Kim qan­daı qyzmette, laýazym ıesi me, jumysshy ma, kásip­ker me, dáriger me, meıli kim bol­sa da ol – Adam! Báriniń bir mezgilde qadirine jetý, syılas­qandaryńmen aıaǵyna deıin sodan aıyrylmaıtyn mádenıet kerek bizge qazir.

Sekeń óziniń ǵumyr jolyna jıi-jıi oralyp otyrady. So­lar­dyń ishinde «Ashtyqta jegen quıqanyń dámi aýzyńnan ketpeıdi» degen syndy áńgi­me­lerge úıirsek. Krasnogor sovhoz tehnıkýmynda oqyǵan jyldary qara nandy bólip jep, qara sýdy bólip ishken kýrstastaryn únemi erekshe sezimmen eske alyp otyrady. Atqa mingen jyldar, alyp-ushqan ýaqyt, talaı kúnder solarmen kezdesýge múmkindik bermedi. «Aýyldasyń ǵoı, osy Tursynbaı Mamytovtyń jaı-kúıi qalaı? – degen birde – Jýas, jany taza, meıirimi asyp-tógilip turatyn azamat edi». Ony ózim de biraz jyldar kórmegen edim. Mal baǵady, bala-shaǵasy kóp dep estıtinmin. Sony aıttym. «Kórseń soǵan sálem aıtshy. Kelip ketsin. Kómegim kerek pe... Qajetsinse, nesıe alyp berer edim, paıyzy arzanynan» – dedi. Birde, áıteýir Tursynbaıdy kórip qaldym. Seriktiń sálemin aıttym. «Oblys ákimine... – ózinen ózi jaman qysyldy. – Rahmetimdi aıt. Qaıda júrse de, aman júrsin». Sekeńe aıtqanymda, «aınalaıyn-aı» dep qaldy. Sóıtip qana qal­ǵan joq, aýdan basshylaryna jaǵdaıyna qaraılasyp júrýdi eskertkenin estidim, keıinirek.

Qarapaıym halqymyz bolmasa biz kimge kerekpiz, kimmen ósip-ónemiz... Sekeńniń ustanymy osyndaı.

Kisilik kelbettiń kemeldengen kezeńi qalyń buqaranyń arasynda qalyptasar. El-jurtpen etene júrý erekshe mektep. Osyndaı ǵumyr Serik Úmbetovtiń mańdaıyna jazylǵan. Jumysshy, vettehnık, bólimshe basqarýshy­sy, sharýashylyq dırektory, aýdan, oblys ákimi. Bastan-aıaq buqa­ranyń arasy. Solardyń amandyǵyn tiledi, solardyń jaǵ­daıy dep qabyrǵasy qaıysty. Ol Almaty oblysyna aýysyp ketkennen keıin qaısybirde ma­ǵan jolyǵyp turatyn ardaqty aqsaqaldardyń biri – kóp jyldar aýdan basqarǵan ardager О́teýli Dosybıev keldi. Qarııanyń qabaǵy salyńqy eken. – Serik baýyrymyz kóp sharýa tyndyryp edi-aý – dedi salǵan jerden – Jer qaýyp qalǵan hımııa ónerkásibiniń eńsesin qaıta kóterdi. Berekesi qashqan aýyl sharýashylyǵyn múlde azyp-tozýdan aman alyp shyqty. Aýyl sharýashylyǵy basqarmasyn qaıta qurdy. Qar­jy tapshylyǵy degen jeleýmen jabylyp qalǵan mádenıet oshaqtaryn, basqarmalaryn jedel iske qosty. Kishiligin aıtsańshy. Kisiligin aıtsańshy. Obal, saýap, tobasy qandaı.

Iá, Sekeń oblysty basqarǵan 5 jylda qyrýar sharýanyń sú­ringenin súıedi, qulaǵanyn tur­ǵyzdy. Solardyń ishinde «Aman­geldi gazy»... Jergilikti jerdegi keıbir jelókpeler S.Úmbetovtiń tikeleı aıtyp jazǵyzǵan birdi-ekili maqalalaryn kóldeneńdetip, «Amangeldi gazynyń ashylýyna ózi sebep bolǵandaı «Aıdy aspanǵa shyǵaryp» ańqaý elge aramza moldanyń kebin kıdi. Solardyń dalbasasyna jurt áli senip júr. S.Úmbetovtiń sol nysandy ashý úshin Úkimetti bylaı qoǵanda Prezıdentke birneshe joly kirip, máseleni sheshkenin, ıaǵnı «Amangeldi gazy» Sekeńnen qalǵan «mura» ekenin ekiniń biri bile bermeıdi. Sheraǵań – Sherhan Murtazanyń aıtqany bar: «Marqum Qarataı Turysov ekeýmiz «Amangeldi gazyn» ashý úshin talaı dókeıdiń aldyna baryp, talaı ter tókkenbiz. Biraq ony el ıgiligine jaratý Serik Úmbetovtiń ǵana qolynan keldi»...

Reti kelgen aıtatynym – Se­­keńniń ulttyq rýhanı ále­mi­­ne degen kez kelgen bas­­shy­lyq qyzmettegilerden baı­­qala qoı­maıtyn ózindik óne­geli kóz­qarasy. Oblysta, uly Baba­myzǵa qoıylǵan rýhanı eskertkish – «Jambyl» ádebı-kópshilik, ta­nymdyq jýrnalynyń Sekeńsiz dúnıege kelýi neǵaıbyl edi. Men bastadym, ol qostady. 14 jyldan beri jaryq kórip kele jatyr. Qazaqtyń at belinen túspeı kele jatqan, kórgeni men kókiregine túıgeni kóp, ult úshin ulaǵatty isterge jany jaqyn, jaısań azamat Berdibek Saparbaevqa bul árıne qulaqqaǵys.

Alataýdyń baýyrynda «Aq­qaınar» degen aýyl jatyr. Se­keńniń kindik qany tamǵan meken. Bala Seriktiń shóp shaýyp, sıyr qaıyryp ósken ataqonysy. Barlyq kóshesi asfalttalǵan. Zamanaýı sport kesheni, kók-jasyl stadıony, meshit, park, dárihana, balabaqsha... Bári de Serik Úmbetovtiń taban aqy, mańdaı teri. О́ziniń 70 jasyna biz jaryla aıtqan jáne shaǵyn maqalaǵa syıǵyzý múlde múmkin emes memleketshil pármenimen jasaǵan qaı-qaı sharýalarymen kelip otyr. Osynyń barlyǵynyń bıiginde qaıda júrse de qazaqy qalpyn saqtaǵan kisilik kelbeti tur. Bul meniń túsinigimshe, eń bas­ty baqyty. Sonyń baıandy bola berýine tilektespiz!

Nesipbek DÁÝTAIULY,

jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri