Danalyq parasaty

Maǵan elimizdiń ońtústiginen telefon shalyndy. Mýzeıge kelgenimdi estip, habarlasyp turǵan búgingi qazaqtyń bas abaıtanýshy ǵalymy, abyz aqsaqal Mekemtas Myrzahmetuly eken. Qatty tolqydym. Qysylyńqyrap toqsannyń tórine kelgen ǵalym aǵamyzdy mereıtoıymen quttyqtap jatyrmyn. Ol kisi, ózine tán salmaqtylyqpen sál «paýza» ustap bylaı dedi: «Turdyqul, sen qysylma. Alaókpe bolyp júgirip júrgenińdi bilemin. Sen Abaıǵa daıyndyqpen keldiń. Osy abyroıly toıdy sátti ótkiz», dep oıyn qorytty da, «men saǵan «Abaıdyń «tolyq adam» ilimi» degen eńbegimdi jiberdim. Qararsyń, qajetińe jarap qalar»,  dedi.

Hakim Abaı oıshyldyǵynyń eń bıik shyńy «tolyq adam» máselesi ekeni belgili. Jarty ǵasyrdan astam ǵumyryn Abaıǵa arnaǵan kórnekti ǵalym mereıtoı aldynda osy máselege arnalǵan kókjıegi kórkem eńbekti halqyna usynǵan. Qatty qýandym. Danalyq parasaty degen osy. Kitap qolyma tıdi: «Janymdaı jaqsy kóretin rýhanı inim Turdyqulǵa óziniń aǵasynan estelik retinde» dep jazypty. Bas almaı oqydym. Keremet. Tushynyp oqyǵan irgeli eńbek týraly oıymdy ortaǵa salýdy jón kórdim.

Danyshpan Shákárimniń «Bul án basqa ánnen ózgerek» degen tereń oıly óleńi bar. Bul eńbek te toı qarsańynda jaryq kórip jatqan eńbekterden ózgerek. Ári asqaq, ári tereń. Ǵalymnyń abaıtaný salasynda tutas ǵasyrǵa qol sozǵan júıeli zertteýleriniń kesek ári bıik nátıjesi.

Ǵalymnyń «Abaıdyń «tolyq adam» ilimi» eńbegi Almatydaǵy «Qazyǵurt» baspasynan 500 danamen jaryq kóripti. Kitap annotasııasynda «Bul kitapta hakim Abaıdyń «Tolyq adam» ilimi – jańa tanym joly retinde qarastyrylady. Avtor Abaı tanymyn qazirgi zamanǵa saı kózqaraspen saralap, sony tujyrymdar usynady» delingen. Eńbek týraly máıekti, sentensııa sóz. Eńbektiń jazylý stıline kelsek, akademııalyq, germenevtıkalyq jáne ensıklopedııalyq keń tynysymen daralanyp tur. Eńbekke júıeli, ári hronologııalyq túrde toqtalmas buryn avtordyń Abaıdyń «tolyq adam» ilimine qaratyp eńbeginde keltirgen halyq danalyǵyna nazar aýdaraıyq: «Bir jyldyǵyn oılaǵan bıdaı egedi, On jyldyǵyn oılaǵan tal egedi, Myń jyldyǵyn oılaǵan izgilik egedi». Osy kıeli sóz – eńbektiń bolmysyn ashatyn túpnegiz, sýbstansııa retinde alynǵan. Avtor hakim Abaıdyń myńjyldyǵyna úńilgen, joǵaryda keltirilgen kıeli sóz arqyly oı tolǵap kelip mynadaı tujy­rym jasaǵan: «Onda tereń maǵy­naly, asyl tekti, astarynda jas ur­paq sana­syna izgilik egýge nıettengen qor­­ǵasyn­daı salmaqty pálsapalyq oı-ta­­nymnyń altyndaı ózekti jelisi jatyr».

Avtordyń osy tereń tanymdy oı-tujy­­rymynda keltirilgen bir metauǵym­ǵa arnaıy toqtalmaqpyn. Ol – pálsa­pa degen metauǵym. Pálsapa uǵymy kez­­deısoq keltirilmegen. Avtor osy eńbeginiń taǵy bir jerinde «bizdiń fılosof ǵalymdarymyz osaldyq tanytty» deıdi. Bul kezdeısoqtyq emes, zańdylyq edi. Ateıstik fılosofııa hakim Abaıdy tanýǵa dármensiz bolatyn. О́ıtkeni onda senim men tanymnyń arajigi ajyratylǵan. Adam maımyldan jaralǵan degen tanym onyń ózegi bolatyn. Al pálsapa senim men tanymdy birlestikte qarastyrady. Máselen, «Allanyń ózi de ras, sózi de ras degen» Abaı tanymyna tek pálsapanyń bara alatynyn meńzep otyr avtor. Barlyǵy Jaratýshydan.

Irgeli eńbek ózgeshe anyq jáne júıeli fenomendik qubylyspen ashylǵan. Úsh-aq betten turatyn «Abaı murasy» degen bólimde Abaıdyń shyǵarmalary júıeli kestemen berilgen. Abaı muralarnyń jalpy sany, ár shyǵarmanyń joly, jaryq kórgen jyly jáne janry aıqyn berilgen. Jańa formatta mýzeılendirý jumysymen aınalysyp jatqan bizge, ol – shamshyraqtaı kórindi. Týra Men­deleevtiń kestesi sııaqty aıqyn, anyq.

Sondaı-aq alǵashyqy tórt taraý abaı­tanýǵa arnalǵan. Bul tórt taraý, táýelsiz erkin sananyń jemisi: «Abaı­taný tarıhyna qysqasha sholý», «Abaı­ta­nýdyń M.Áýezovke deıingi kezeńi (1889-1934)», «Abaıtanýdaǵy M.Áýezov kezeńi (1934-1961)», «Abaıta­ný­dyń M.Áýezov dáýirinen keıingi damý joly». Bulaı kezeńdeý qazaq ádebıet­taný ǵylymyndaǵy jańa metodo­logııalyq izdenistiń kórinisi. Abaıta­nýdyń ekinshi bóliminde Alash alyptarynyń eren eńbegi tereń taldanyp berilgen. Sonymen qatar abaıtanýdaǵy turpaıy sosıologııalyq, taptyq tanym aıasyndaǵy eńbekterge de baı­saldy taldaý jasalǵan. M.O.Áýe­zovtiń abaıtanýdaǵy eren eńbegi tereń taldanyp, júıeli túrde berilgen. Alash alyptaryn kórgen, ıdeıalas bolǵan, zamanymyzdyń zańǵar jazýshysy, kemeńger ǵalym M.O.Áýezovke abaıtanýdy qorǵaý, damytý, bir júıege túsirý ońaı bolmaǵany naqty derektermen dáleldengen: «Otyzynshy jyldardyń basynda M.Áýezov Abaıdyń ádebı ortasy degen kúrdeli máselege erekshe nazar aýdara bastady. Osy taqyryp abaıtaný tarıhynda meılinshe aıtys-tartys týdyrǵan eń kúrdeli máselege aınalyp ketti. О́ıtkeni bul prob­le­ma tek Abaıdyń ádebı ortasyn ǵana qamtyp qoımaı, Abaıdyń ádebı mektebi, Abaıdyń aqyn shákirtteri, Abaıdyń aqyndyq dástúri nemese Abaı tusyndaǵy aqyndar dep atalatyn túıini bir, biraq tarmaqtary san taraý máselelerdi qamtydy. Ǵalymnyń Abaıdyń ádebı ortasy týraly oı tanymdary abaıtaný salasyndaǵy ǵyly­mı zertteýlerdiń nysanasyna aınalsa, jazýshynyń «Abaı joly» epo­peıasynyń sıýjettik jelisinde moly­nan oryn aldy». Osylaısha Muhtar Áýezovtiń masshtabty qary­myn, qazaqtyń sóz ónerin Abaı arqyly shartarapqa pash etkenin taldap kórsetken.

Táýelsizdik alǵan jyldary Abaı shyǵarmalaryn hakimdik sana deńgeıinde zertteý abaıtanýǵa úlken serpilis ákelgeni osy eńbekte júıeli taldanǵan. Abaıdyń 150 jyldyq mereıtoıy qarsańynda jazylǵan A.Mashanıdiń «Ál-Farabı jáne Abaı», Ǵ.Esimniń «Hakim Abaı», M.Myrzahmetulynyń «Abaıdyń adamgershilik murattary» t.b. eńbekter abaıtanýdaǵy jańa beles bolǵany da nazardan tys qalmaǵan. Avtor qaı máseleni kótermesin, ony «syńar ezýlep» alyp ketpeıdi, ádiletpen qaraıdy. О́zi de avtor retinde qatysqan «Abaı» tulǵalyq ensıklopedııasyna syn kózben qaraýyn ensıklopedııashy maman retinde oryndy dep bilemin:«Ásirese, «Abaı» ensıklopedııasyn jańa dúnıetanym negizinde qaıta jazyp, daıarlaý asa qajettilikke aınalýda. Sebebi Abaı murasy jańa dúnıetanym negizinde oı-sana tanymymyzǵa silkinis jasaıtyn rýhanı besaspap quralǵa aınalar kezeńi keldi. Kommýnıstik ıdeologııa oı-tanymymyzǵa birtindep sińirgen materıalıstik, ateıstik dúnıetanym jalǵan tanym retinde teristeldi». Bul búgingi kúnniń asa ózekti máselesi. Qazaq pálsapasyn, onyń irgeli arnasy Alash pálsapasyn zerttep júrgen maman retinde bul synnyń qısyndy ekenin ras deımin.

Osy irgeli eńbek ataýyna negiz bolǵan «Abaıdyń «tolyq adam» ilimine» avtor oqyrmandy abaıtanýdyń tarıhymen tanystyra otyryp, daıyndap ákeledi. Osy bólimdi bastardan buryn avtor ataqty Májıt Havafıdiń sózin epıgraf retinde bergen: «Rýhanı ilimi aqyrettegi qurmet pen baqyt úshin jáne osy dúnıedegi ómirdi tártipke salý úshin qyzmet etedi». Bul tereńdik, senim men tanymnyń birligi arqyly myń jyldyq izgilikke jol. Abaıdyń «tolyq adam» ilimine boılaý úshin avtor aldymen shartarapty kezedi. Konfýsıı, «Avesta», «Alyp Er Tońa», Júsip Bala­saǵunı, Fırdoýsı, M.Qashqarı, Ál-Fa­rabı, Iаsaýı, Shákárim taǵy basqa dana­ladyń izgilik jolyndaǵy izdenisterin taldaıdy.

Avtor óz oıyn, Qazaqstan Respýb­lı­­kasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tereń tanymdy sózimen túıindeıdi: «Sebebi bul máseleni, ıaǵnı ǵajap rýhanı qubylysty Elbasymyz N.Nazarbaevtyń sózimen kestelesek: «...Halqymyzdyń rýhanı jańǵyrýy osyndaı ǵylymı, kórkem oı-sana­myz­dyń shyǵý tegin tanýdan bas­talýy tıis. Kóneniń kózindeı bolyp jetken osyndaı asyl qazynalar halyq ıgiligine jaratylyp, jańa zamannyń adamdaryn tárbıeleýge qyzmet etýi qajet» dep nusqaýy – áli de tanylmaǵan Abaıdyń «tolyq adam» ilimin búgingi jańa talap, jas urpaqtyń sanasyna sińirýdiń mindetin aldymyzǵa qoıyp otyrǵan paryzymyzdaı sezinemiz» deıdi. Iаǵnı Elbasynyń izgilik máselesin tereń taldap túsindirý qajettigi týraly aıtqan oıyn asa ózekti másele retinde qarastyrady. Avtor osy taraýda, Aqı ilimine, Hál ilimine taldaý jasaı kele, Abaıdyń «Tolyq adam» ilimine jol ashady. Abaı men Ál-Farabıge, Abaı men Iаsaýıge arnaıy taraýlar arnap, taldaý jasaıdy.

Avtor kelesi taraýdy «Tolyq adam» ilimi – jańa tanym joly» dep anyq aıtyp taldaıdy. Osy taraýda «Tolyq adam» uǵymynyń bolmysyn ashýǵa umtylǵan avtor, mynadaı túıin jasaıdy: «Tolyq adam»(tolyq ınsa­nıat) – degenimiz Abaıdyń tanytýynda, árbir adam aqylymen, bilimimen, mal-dáýletimen bireýlerge ádilet, shapaǵatymen jaqsylyq jasaý nemese aqyl, qaıratty júrektiń qalaýymen júrgizip, olardy tek izgilikti isterge qyzmet ettirý joly bolyp shyǵady».

Avtor Abaıdyń «Tolyq adam» ili­mine búgin ǵana, osy eńbekte kelmegen. Kórnekti ǵalym Mekemtas aǵa­nyń júzdegen maqalasynda, ondaǵan mono­grafııalyq eńbekterinde júıeli túrde osy máseleni kótergeni abaıtaný tarı­hynda belgili. Endi osy baǵytta, avtor­dyń ózine sóz bereıik: «Zertteý ústin­de jıǵan-tergen oılarymdy «Aqı­qat» jýrnalynyń 2018 jylǵy №5-shi sanynda jarııaladym. Osy maqa­la negizinde «Tolyq adam» iliminiń álem­dik deńgeıdegi paıda bolý kózderi men dás­túrlik damý joly anyqtaldy» deıdi.

Avtordyń osy irgeli jumysqa shırek ǵasyr daıyndyqpen kelgeni, tipti ár jyldary maqala jazyp, óz oılaryn aprobasııadan ótkizip otyrǵanyn baıqaımyz. Osyndaı daıyndyqtardyń negizinde «Jáýanmártilik ilimi», «júrek kýlti», «haýas», «ımanıgúl» uǵymdary jeke-jeke taraý bolyp arnaıy zerttelgen. Osyndaı tereń tanymdy júıeni tereń taldap kelip, «Tolyq adam» iliminiń irgetasy dep tanyǵan uǵymdarǵa oıysady. Oǵan ǵalym aqyl, ádilet, raqym sııaqty metauǵymdardy alyp taldaıdy.

Kelesi taraýdy «Tolyq adam» iliminiń paıda bolý sebebi» dep atap izdeniske túsken. Bul baǵyttaǵy oıyn avtor bylaı túıindeıdi: «Árıne Abaıdyń tolyq adam» ilimi kókten túse salǵan joq. Túrik halyqtary ǵasyrlar boıy tájirıbeden ótkizip qalyptastyrǵan dástúrli joly bolatyn» deıdi. Bul jańa deńgeıde Reseı otarshylarynyń el bıleý júıesin buzýyna qarsy tanymnan týyndaǵan bolatyn: «Qalyń qazaq eliniń minez-qulqy tutastaı buzylyp, rýhanı azǵyndyqqa bet alǵanyn tanyp-bilip, «sýǵa ketken tal qarmar» degendeı bul keleńsiz saıası-áleýmettik azǵyndyqqa qarsy «Tolyq adam» ilimi men ar ǵylymyn izdep taýyp, rýhanı kúres jolyna bet burdy. Osy arqyly minez-qulqy, ata joly, el birligi, rýhanı bolmysy azǵyndyqqa bet alǵan qazaq elin saqtap qalýdyń birden-bir tirek joly, qaıta tárbıelep, jan-dúnıesin qalpyna keltirýdiń amal-aılasy – «Tolyq adam» dúnıege keldi.

Avtor osy zertteýinde, «Tolyq adam» ilimi men Shákárimniń «Ar ǵyly­myn» zaman talabynan týǵan qubylys deıdi. Bul búginge deıin aıtylmaǵan jańa oı, jańa tanym. Ásirese, búgingi jahandaný tasqynynda bul problema tipti zoraıyp turǵanyna kóz jetkizemiz.

Eńbektiń kelesi taraýy «Shákárimniń ar ǵylymyna» arnalǵan. Avtor osy eki bıik tanymnyń úndestigin, ári Shákárimniń osy «Ar ǵylymyna» «Tolyq adam» ilimi arqyly kelgenin dáıekteıdi: «Shákárim ustanǵan ar ǵyly­mynyń túp-tórkini de Abaıdyń «Tolyq adam» iliminiń dástúrlik jalǵasy dep uǵynamyz. Sebebi Abaıdyń «Birer sóz qazaqtyń túbi qaıdan shyqqandyǵy týraly» atty eńbegi Shákárimge tikeleı áser etkenin Shákrárimniń ózi moıyndap: «Abaı marqum bolǵan soń sodan ǵıbrat alyp, men adamdyqtyń jolyn qýǵanym jón dep, basymdy shytyrman shataqtan erte bosatyp alyp bilim jolyna tústim» dep ómirlik maqsatyn anyqtap alǵanyn jazatyny bar». Avtor Shákárimniń «Ar bilimi» Abaıdyń «Tolyq adam» iliminiń dástúrli jalǵasy degen sony pikir aıtady.

Al endi osy «Tolyq adam» iliminiń jolyna qalaı túsemiz degenge de avtor aıqyn jaýap bergen: «Tolyq adam» ilimi – sanaly túrde qushtarlana arman qýǵan árbir jastyń boıyna tez qonatyn kúrdeli rýhanı qubylys. Jeke adamdardy rýhanı jaǵynan jańǵyrtý arqyly búkil qazaq halqynyń minez-qulqyn túzete almaımyz. Maqsat – Abaıdyń «Tolyq adam» ilimi arqyly qazirgi qazaq jastaryn rýhanı monolıtti qalypqa túsirý. Bul máseleni memlekettik deńgeıde qoldaný ǵana uly maqsatqa ákeledi» deıdi. Qazaqtyń búgingi bas abaıtanýshysy, danalyqqa jetken ǵalym aǵamyzdyń bas armany da osy.

Eńbektiń kelesi taraýy «Abaı, Shákárim murasyndaǵy jantaný ilimi» dep atalady. Avtor bul taraýda jantaný iliminiń ózgeshe bolmysyna toqtalady. Jantaný iliminiń kóp jerde psıhologııanyń aıasyna syımaıtynyn dáıekti túrde dáleldep bergen. Osy taraýdyń basynda avtor aldymen pálsapa uǵymyn qoldanady da, keıinnen fılosofııa uǵymyna aýysady. Bul keremet tásil, memlekettik turǵyda barlyq joǵary oqý oryndarynda fılosofııa pán retinde oqylyp jatqandyqtan oqyrmandy adastyrmaý úshin osy tásil qoldanylǵan. Senim men tanymdy qatar ustaıtyn, genzısi tereń ǵylym men mádenıetimiz pálsapaǵa negizdelip damyǵanyn avtor aıqyn tanyp otyr: «Álem halyqtary ádebıetiniń tarıhynda pálsapalyq lırıkanyń damý jolynda, túp ıeni tanyp-bilý talpynysynda árqıly dúnıetanymdyq kózqarastar kórinis berip jatty. Ásirese, bul kúrdeli máselede klassıkalyq sopylyq poezııa avtorlary basym túsip jatqany aıqyn edi» deıdi. Pálsapanyń asqaq, bıik ornyn aıqyndap berip otyr.

Irgeli eńbektiń túıindi, ári eń kúrdeli taraýy «Abaı luǵaty» dep atalady. Ǵalym aǵamyz osy taraýda «Abaı dúnıetanymynda ulttyq, shyǵystyq jaǵy basym jatyr» deıdi. Jáne osy taraýda Abaı murasynda kezdesetin 83 shyǵystyq uǵymdy taldaı kelip, ensıklopedııalyq anyqtama bergen. Munyń ózi abaıtaný ǵylymynaǵy jańa bir beles dep senimmen aıta alamyz. Avtor shyǵystyq uǵymdardy taldap berýdegi maqsatyn bylaı túsindiredi: «Meniń paıymdaýymsha, qazirgi kúndegi Qazaqstannyń qoǵamdyq ǵylymdar salasy evrosentrıstik, keńes­tik, zat­shyl­dyq modeldiń yrqy­nan shyǵa almaı tuıyqqa tirelgen qalpyn baıqa­týda. Bul rýhanı daǵ­darystan shyǵýdyń joly – túbegeıli, túbirli túrde qoǵamdyq ǵylymdardyń eskirgen stereotıptik tanymdardan bas tartyp, ǵylymnyń júretin relsin ózger­týge bet alý kerek. Sonda ǵana bizder rýhanı álemimiz ben ulttyq qundy­lyq­tarymyzdyń tarıhı tamyryn dál taba almaqpyz. Abaı dúnıetanymyn da osy turǵydan jete tanyp, tereń meńgerý jolyna bet almaqpyz».

Qazaqtyń qazirgi bas abaıtanýshy ǵalymy Mekemtas Myrzhmetulynyń «Abaıdyń «Tolyq adam» ilimi atty irgeli eńbegine qysqasha sholý jasadyq. Bir nárseni naqty aıta alamyz, abaıtaný ǵylymyna tek qana irgeli eńbek kelgen joq, sonymen qatar jańa metodologııa, jańa jol retinde aıqyn tutas konsepsııanyń kelgeni de anyq.

Turdyqul Shańbaı,

Abaıdyń «Jıdebaı-Bórili» memlekettik tarıhı-mádenı jáne ádebı-memorıaldyq qoryq-mýzeıiniń dırektory