Elbasy Nursultan Nazarbaev: «Rýhy bıik el ǵana uly murattarǵa jete alady», dep aıtqandaı, memleketimiz mereıiniń ústem bolýy onyń tarıhyn, mádenıetin jáne ádebı qundylyqtaryn qasterlep, qurmetteýden bastalady. Bul oraıda, elimiz táýelsizdik alǵaly beri urpaǵyna erlik isi men ólmeıtuǵyn sózin qaldyrǵan dańqty perzentteriniń bitim-bolmysyn bıikten-bıikke kóterip, ómir joldaryn ónege etýde aıtarlyqtaı is-sharalar atqaryldy.
Elbasy Nursultan Nazarbaev: «Rýhy bıik el ǵana uly murattarǵa jete alady», dep aıtqandaı, memleketimiz mereıiniń ústem bolýy onyń tarıhyn, mádenıetin jáne ádebı qundylyqtaryn qasterlep, qurmetteýden bastalady. Bul oraıda, elimiz táýelsizdik alǵaly beri urpaǵyna erlik isi men ólmeıtuǵyn sózin qaldyrǵan dańqty perzentteriniń bitim-bolmysyn bıikten-bıikke kóterip, ómir joldaryn ónege etýde aıtarlyqtaı is-sharalar atqaryldy.
Sonyń biri, túgel bılikke qol jetizgen Tóle bı mereıtoıy desek artyq aıtqandyq emes. Bıyl elimizdiń kóptegen óńirlerinde óz zamanynyń hany da, batyry da, bıi de bolǵan dala danyshpany Tóle bı Álibekulynyń 350 jyldyq mereıtoıy keńinen atalyp ótilýde. Taraz qalasyndaǵy Tóle bı dańǵyly men Jeltoqsan kóshesiniń qıylysyndaǵy ashyq alańǵa turǵyzylǵan Tóle bı eskertkishiniń saltanatty jaǵdaıda ashylýyn ulylyqty ulyqtaǵan eldiń osy ulaǵatty is-sharalarynyń biri desek bolady.
Bıiktigi 11 metrlik alyp eskertkish qoladan quıylypty. Al salmaǵy 35 tonnany quraıdy. Eskertkish aınalasy zamanaýı qurylys materıaldarymen ásem bezendirilgen.
Mádenıet jáne aqparat mınıstri Muhtar Qul-Muhammed pen oblys ákimi Qanat Bozymbaev qýanyshqa jınalǵan kópshilik aldynda eskertkishtiń jamylǵysyn sypyryp, baba músinin urpaǵyna pash etse, oblys basshysy sózi men isi halqymen birge ǵasyrlardan-ǵasyrlarǵa jalǵasyp kele jatqan baba eskertkishiniń ashylýymen toı qonaqtaryn quttyqtap: «Babamyzdyń rýhy bárimizdi qoldaı bersin!» dedi. Tóle bı atyndaǵy respýblıkalyq qordyń prezıdenti Músilim Daıyrbek eldiń berekesi men birligin oılaǵan bitimger babanyń 350 jyldyq mereıtoıyn oıdaǵydaı uıymdastyryp, oblys ortalyǵynan onyń eńseli eskertkishin ornatqan oblys basshylyǵy men jurtshylyǵyna alǵysyn jetkizdi.
Mereıtoıdyń mádenı-ǵylymı «máziri» budan keıin «Balasaǵun» Ortalyq konsert zalynda jalǵasyp, Tóle bı Álibekulynyń týǵanyna 350 jyl tolýyna arnalǵan «Tóle bı jáne onyń ulaǵatty muralary» atty respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııaǵa ulasty. Konferensııany Parlament Senatynyń depýtaty, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń tóraǵasy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Nurlan Orazalın júrgizip otyrdy. Alǵashqy bolyp sóz alǵan Mádenıet jáne aqparat mınıstri Muhtar Qul-Muhammed Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń Quttyqtaý hatyn oqyp berdi. Onda bylaı delingen:
«Búgingi kún – qazaq mádenıeti men tarıhyndaǵy este qalar eleýli kún. Ultymyzdyń uly perzenti, halqymyzdyń qasıetti sózin el birligi men jer tutastyǵyna arnaǵan tarıhı tulǵa Tóle bı Álibekulynyń eńseli eskertkishi kóne Taraz jerinde boı kóterdi.
Táýelsizdiktiń alǵashqy araıynda Ordabasyda ótken alqaly jıynda biz jurtymyzdyń áıgili úsh bıi – Tóle bıdiń, Qaz daýysty Qazybek bıdiń, Áıteke bıdiń rýhtary endigi jerde halqymyzdyń birligi men yntymaǵynyń nurly nysanyna aınalyp, búgingi urpaqtyń uly tulǵalarǵa degen qurmeti arta túsetini aıtylǵan edi.
Tóle bı qazaq jerine tigilgen jat kózdiń suǵyna, jaý eldiń basqynshy áreketine qarsy kúreste suńǵyla sózimen, sertke saı isimen, sardarlyq strategııasymen erekshe kóringen tulǵa. Eldiń namysy men erligin oıatqan, jigerin janyp, eńsesin tiktegen qaıratker. Rýhanı kósemdik pen tabıǵı sheshendikti teń ustaǵan abyz. Qazaq jeriniń tutastyǵy men el birligin qashanda qazyq qylyp ustaǵan babamyz keıingi urpaǵyna uly ósıetti amanat etip ketti. Tóle bı ósıetteri búgingi tańda da táýelsiz elimizdiń rýhanı ósip-órkendeýine, jastardyń boıyna otansúıgishtik qasıetterdi sińirýge ólsheýsiz úles qosyp keledi.
Sondyqtan osyndaı uly tulǵaǵa eskertkish qoıý arqyly biz ótken tarıhymyzdy qasterlep, búginimizdi bederlep, erteńimizdi baıandy etýge jol ashamyz. Ulttyq tarıhymyzdyń jańa betterin jazý ústinde, ótkenimizdiń ónegesin zerdeleýde biz babalar amanatyna adaldyq pen beriktiktiń úlgisin kórsetemiz.
Túgel sózdiń bıigi bolǵan Tóle bıdiń qasıetteri men ósıetteri álemdik órkenıette ózindik ornyn tapqan qazaq jurtynyń tiregi men tilegi bolyp máńgilik qala beredi».
Oblys ákimi Qanat Bozymbaev mereıtoı qonaqtary men konferensııaǵa kelgen ǵalymdarǵa qarata: «Asyl men jaýhardy qadirleı biletin, eldik murat pen erlikti ustaı biletin Jambyl jerine qosh keldińizder!» deı kelip, bar ǵumyryn ult birligine arnaǵan tarıhı tulǵalardyń bıiginen tabylý búgingi urpaqtyń basty paryzy, dep oı túıdi.
Iá: «Qabyrǵadan qar jaýsa, atan menen narǵa kúsh, el shetine jaý kelse, batyr menen bıge kúsh» nemese: «Kósile shabar jeriń bar, qol bolarlyq eliń bar, qol bastaıtyn eriń bar, atadan qalǵan jolyń bar, jaı otyryp qul bolsaq, atadan ul bop týdy dep, keıingiden kim aıtar», degen Tóle bı shapqynshylyq zamanda han men qarany, batyr men bıdi, baı men baǵlandy Qazaq degen uly eldiń kıeli shańyraǵy astyna jıyp, eli men jerin jaýdan saqtap qalý úshin baryn salǵan. Qazdaýysty Qazybek pen Áıteke bıdi mańdaıyndaǵy qos qarashyǵyndaı qatar qadir tutqan. Mine, osyndaı ult perzentterin oqtyn-oqtyn ulyqtap otyrý qoǵamdyq oı-sanany eldik pen erlik turǵysynda qalyptastyryp, qanattandyrýda úlken ról atqarady.
Konferensııaǵa qatysýshylar Abaı atyndaǵy Qazaq Ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń kafedra meńgerýshisi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi Mámbet Qoıgeldıev, Muhtar Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi Ýálıhan Qalıjanuly, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıteti Abaı ınstıtýynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Janǵara Dádebaev, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Klara Hafızova, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń doktory Ahmet Toqtabaı, Muhtar Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń professory, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Ǵappar Maımaqov baıandamalarynda baba bitimgerligi jaıly kóptegen tyń derekter men ǵıbratty taqyryptarǵa toqtalyp, ult ustyny men memleket múddesine qyzmet eterlik qadaý-qadaý oılar aıtty. Qytaı elinen atajurtyna oralyp Qazaq Ulttyq ýnıversıtetinde qyzmet etip júrgen baýyrymyz Nábıjan Muhametqanulynyń baıandamasy da biraz tyń aqparattardan qulaǵdar etken.
Tóle bı Álibekulynyń 350 jyldyq mereıtoıyn ótkizý barysynda oblystyq drama teatrda jazýshy, dramatýrg Elen Álimjannyń «Tóle bı» dramasynyń qoıylymy da óte tabysty ótti. Kórermender, ásirese, qyrǵyz rejısseri Qamat Qasenovtiń kórkemdik sheshimine qatty rıza boldy. Tóle bı rólin somdaǵan ártis Mámbet Qojalıev beınesi jurt oıynan shyqty.
Mereıtoı barysynda, sonymen qatar, «Tóle bıdiń qasıetteri men ósıetteri» atty respýblıkalyq jyr músháırasy qorytyndylanyp, onyń jeńimpazdary men júldegerleri tıisti syılyqtarmen marapattaldy. Taraz qalasyndaǵy Ortalyq stadıonda qazaqstandyq jáne jergilikti estrada juldyzdarynyń qatysýymen ótken Gala-konsert te mereıtoı injý-marjandarynyń biri boldy. Mereıtoı saltanaty búgin, ıaǵnı 26 qazan, senbi kúni Baýyrjan Momyshuly atyndaǵy ıppodromda ulttyq at sporty oıyndaryna ulasady.
Kósemáli SÁTTIBAIULY,
«Egemen Qazaqstan».
Jambyl oblysy.
