Ábý Ibrahım Ishaq ál-Farabıdiń «Dıýan ál-adab» traktaty
Ábý Nasyr ál-Farabı (87–950)
Túrkııa kitaphanalarynda Ábý Nasyr ál-Farabıdiń negizinen fılosofııa, logıka, psıhologııa, fılologııa, mýzyka, geografııaǵa jáne t.b. qatysty eńbekteriniń qoljazbalary saqtalǵan. Túrik ǵalymdarynyń HH ǵasyrdyń 50-jyldarynan beri Otyrar perzenti eńbekterin jıirek zerdelep, túrik tiline de aýdarǵany baıqalady. Solardyń ishinde Ábý Nasyrdyń «Kıtabý-l hýrýf» («Áripter jaıly kitap»), «Kıtabý-t tahlıl» («Taldaý kitaby») «Kıtabý-l ıbda» («Jaratylǵan [jaıly] kitap»), «Kıtabý-l qııas» («Sıllogızm kitaby»), «Rısala tanbıh ala sabıl-s saǵada» («Baqyt jolyn silteý jaıly traktat»), «Mantıq ında ál-Farabı» («Ál-Farabıdiń logıkalyq [eńbekteri]»), «Rısala fı-l aql» («Aqyl jaıly traktat»), «Fýsýlý-l madanı» («Memleket qaıratkeriniń naqyl sózderi»), «Kıtab ara ahl ál-madınatý-l fadıla» («Qaıyrymdy qala turǵyndarynyń kózqarastary jaıly kitap») atty eńbekteri jıirek ushyrasady. Sondaı-aq onyń «Ihsa ál-ýlým» («Ǵylymdardy jikteý»), «As-Sııasatý-l madanııa» («Azamattyq saıasat») sekildi shyǵarmalaryn da kezdestiremiz.
Túrkııada Ábý Nasyrdyń Beırýtte, Kaırde, Tehranda, Haıdarabadta (Úndistan), Oksfordta arab, aǵylshyn, nemis tilderinde basylǵan eńbekteri de bar. Fransýz, aǵylshyn, nemis, parsy oqymystylaryn túrik ǵalymdary sııaqty Otyrar ǵalymynyń fılosofııalyq, logıkalyq, mýzykalyq shyǵarmalary kóbirek qyzyqtyrǵan.
Túrkııanyń qoljazbalar qorynda Ábý Nasyr ál-Farabıdiń Irannyń túrli kitaphanalary men qoljazba qorlarynda kezdesetin biraz dúnıeleri de bar. Olardyń birnesheýin ótken ǵasyrdyń 90-jyldary, sol kezdegi Irandaǵy elshimiz Myrzataı Joldasbekov Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetine syılaǵany esimizde.
Túrkııa qoljazba qorlarynda Ábý Nasyr ál-Farabıdiń bizge buryn-sońdy belgisiz bolyp kelgen «Tarıh boıynsha ıahýdı máseleleri» atty shyǵarmasy da ushyrasty.
«Aqyl (parasat) jaıly» atty 1971 jyly Beırýtta shyqqan traktaty «Túrik tarıhy uıymy» kitaphanasynda, sondaı-aq onyń «Rıtorıka» jaıly eńbekteri týraly fransýz tilinde jazylǵan zertteý (1971) jáne «Kıtabý-l hýrýf» («Áripter jaıly kitap») atty eńbegi týraly Mahdı Mýhsınnyń Beırýtta 1970 jyly shyqqan monografııasyn osy qordan kórdik.
Otyrar ulanynyń Oksfordta 1895 jyly shyqqan 85 bettik taǵy bir eńbegi jáne «Farabıdiń úsh eńbegi» atty túrik tilindegi shyǵarmasy, «Fýsýlý-l madanı» («Memleket qaıratkeriniń naqyl sózderi jaıly»), «Kıtab mýsık al-kabır» («Mýzyka jaıly úlken kitap»), 1961 jyly Beırýtte basylǵan «Falsafa al-Farabı» («Ál-Farabıdiń fılosofııasy») atty aǵylshyn, «Kıtab mýsık al-kabır» («Ál-Farabıdiń mýzykasy») atty fransýz tilinde 1930-1932 jyldary Parıjde shyqqan traktat, «Madınatý-l fadyla» («Qaıyrymdy qala») Stambulda 1956 jyly túrik tilinde shyqqan kitaptar da osy qorda.
Uly babanyń «Madınatý-l fadyla» («Qaıyrymdy qala») atty traktaty da túrik tiline aýdarylypty. Onyń Ankara ýnıversıtetinde birtalaı kóshirmeleri tur. Buǵan qarap Ábý Nasyr ál-Farabı murasyn jınaý men zertteýde túrik baýyrlarymyzdyń bizden biraz ilgeri ketkenin baıqamaý múmkin emes.
Ábý Nasyr ál-Farabıdiń dúnıe júzine shashyrap ketken týyndylary qazir de ǵalymdar nazarynan tys qalǵan emes. Bul rette túrik ǵalymy atalmysh Ahmet Áteshtiń eńbegi eresen. Ol Ábý Nasyr shyǵarmalarynyń bıblıografııasyn jasap, Stambulda 1951 jyly jarııalasa, al 1973 jyly Ismet Bınark pen Nedjat Seferjıoglý Ankarada «Farabı bıblıografııasynyń» birshama tolyq basylymymen tanystyrdy.
AQSh-tyń Pıtsbýrg ýnıversıtetiniń professory Nıkolas Resher de bul iske óz úlesin qosqan. Onyń 1962 jyly jaryq kórgen «ál-Farabıdiń annotasııalanǵan bıblıografııasynda» Otyrar perzentiniń 100-den astam eńbegi, aýdarmalary atalady. Osy rette qazaqstandyq belgili psıholog-ǵalym, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory Qubyǵul Jaryqbaevtyń da eńbegin atap ketýge tıispiz. Ol da Ábý Nasyr shyǵarmalarynyń bıblıografııasyn kóz maıyn taýysyp jasaǵany esimizde.
Biraq Ábý Nasyrdyń ómiri men shyǵarmalaryna arnalǵan álemdik deńgeıdegi birizdi, birtutas, tolyqqandy bıblıografııa áli esh jerde, eshqandaı elde jasalǵan emes.
Bizdiń sońǵy jyldardaǵy izdenisterimiz ben zertteýlerimiz Otyrardan shyqqan dara tulǵalardyń kóp ekenin kórsetip otyr. Osy kúnge deıin olardyń 30-ǵa jýyǵy tabyldy. Solardyń Túrkııadan tabylǵandaryn merzimdik tártippen qarasaq, ataqty Ábý Nasyr ál-Farabıden keıingi ekinshisi Ábý Ibrahım Isqaq bın Ibrahım ál-Farabı (t.j.b.–961). Otyrarlyq bul ǵalymnyń da ómiri men shyǵarmashylyǵy týraly ótken ǵasyrdyń 80-jyldary jazǵanmyn. Ol Ábý Nasyr ál-Farabımen zamandas sekildi. Alǵashqy bilimdi týǵan elinde alǵan soń, arman qýyp Damask pen Baǵdadqa attanǵan. Sóıtken, Ábý Ibrahım Ishaq arab til bilimi máselelerimen aınalysyp, eńbek jazǵan. Onyń HH ǵasyrdyń 70-jyldary Kaırde shyqqan shyǵarmasy «Dıýan ál-adab fı-l lýǵa» («Til jaıly adab jınaǵy») dep atalady.
«Dıýan» – arab tiliniń qyr-syryn baıandaıtyn óte kúrdeli de qundy shyǵarma. Osy dúnıeni ózine úlgi ete otyryp, Mahmut ál-Qashǵarı «Dıýan luǵat at-túrkti» jazǵan degen málimet bar.
«Dıýandy» Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldary egıpettik doktor Ahmad Muhtar Ýmar men Ibrahım Anıs atty ǵalymdar Aleksandrııa (Egıpet) kitaphanasy qoljazba qorynan kezdeısoq taýyp, zerttep, keıinirek 4 tom etip (1974–1979, 1984) shyǵarǵan, oǵan Saýd Arabııa koroli marqum Fahd bın Abd ál-Azız alǵy sóz jazǵan.
Túrkııanyń Stambul ýnıversıteti, Súleımanııa kitaphanalarynda «Dıýannyń» jarııalanbaǵan qoljazbalary da bar. Sondaı-aq bul el kitaphanalarynda «Dıýannyń» atalmysh basylymdary da kezdesti.
Biz Ábý Ibrahımniń bizdiń zamanymyzǵa atalmysh jalǵyz-aq eńbegi jetken dep esepteıtinbiz. Sóıtsek, onyń kúni búginge deıin bizge belgisiz bolyp kelgen «Ar-Rıhlatý-l Hıdjazııa» («Hıdjaz sapary») atty shyǵarmasy da bar eken. Ol qoljazba kúıinde saqtalǵan, kólemi – 395 bet. Harran ýnıversıteti ılahııat fakýltetinde tur. Bul dúnıe ǵalymnyń Mekke, Medınege barǵan saparynyń jaı-japsaryn baıandasa kerek dep oılaımyz. Sondaı-aq uly danyshpannyń:
– «Rısalatý-l zaıtýnııa» («Zaıtýn traktaty»). Qoljazba. Baıazıt kitaphanasy.
– «Dıýan ál-adab» («Adab jınaǵy»). Qoljazba. Baıazıt, Súleımanııa kitaphanalary [sekildi eńbekteri bar].
Ábý Nasyr Ismaıl bın Hammad ál-Jaýharı ál-Farabı (t.j.b. – 1002)
Arab tiliniń kórnekti ókili sanalatyn bul jerlesimiz de Otyrarda H ǵasyrdyń shamamen ekinshi jartysynda týǵan. Alǵashqy bilimdi de otanynda alǵan. Sosyn naǵashysy Ábý Ibrahım Ishaqtyń shaqyrýymen Baǵdad pen Damaskige attanǵan.
Onyń da eńbekteri arab tili máselelerine arnalǵan. Ábý Nasyrdyń Ismaıldyń negizgi eńbegi «Tadj ál-lýǵa ýa sıhah ál-arabııa» («Til táji jáne durys (naǵyz, shynaıy, aqıqat) arab tili») dep atalady. Otyrarlyq bul ǵalymnyń da negizinen arab tiliniń leksıkografııasyn zertteýmen aty shyqqan. Eńbektiń Túrkııa kitaphanalary men qoljazba qorlaryndaǵy nusqalary túrlishe atalady.
Shveısarııa shyǵystanýshysy Adam Mes (1869–1917) Otyrardyń bul perzenti týraly: «Leksıkograf ál-Jaýharıdiń (300/1000 q.b.) eńbegi [«as-Sıhahy»] basyn aınaldyrdy. Sózdiginiń «dad» árpine jetken kezde ol Nıshapýrdaǵy [Irandaǵy] eski meshitke bardy da, tóbesine shyǵyp: «Eı, adamdar. Men óz ómirimde birde-bir adam jasaı almaǵan isti atqardym. Endi o dúnıede de birde-bir kisi jasaı almaıtyn isti istegim keledi», dedi de, qolyn jippen jáne jipti esiktiń jaqtaýyna baılady. Sóıtti de, meshittiń eń bıik jerine kóterildi. Ol ushqysy keldi. Biraq jerge qulap, jan tapsyrdy», – dep jazady.
Bul málimetti ol Iaqut ál-Hamaýı ar-Rýmıdiń (1179–1229) «Irshadynan» [Iaqut ál-Hamaýı ar-Rýmı. Muǵjam ál-ýdaba. Beırýt (jyly kórsetilmegen). 20 tom; 6-tom 157-bet] alǵan.
Túrkııanyń Baıazıt, Súleımanııa, Marmara, Seljuq, Erzýrým ýnıversıtetteri men Túrkııa Dinı isteri basqarmasy kitaphanasynda «Til tájiniń» birneshe basylymdarymen qatar, qoljazbalary da bar. Sondaı-aq Túrkııada onyń:
– «Kıtab arýdý-l ýaraqa» («О́leń ólshemi»). Erzýrým, 1994 (Daıyndap bastyrǵan doktor M.Sadı Shógenli);
– «Kıtabý-l qaýafı» («Uıqas jaıly kitap») (Qoljazba. Atıf Efendı kitaphanasy) sekildi óleń ólshemderiniń teorııasyna arnalǵan shyǵarmalary da bar.
Ǵalymnyń Túrkııa kitaphanalaryndaǵy basty eńbegi joǵaryda aıtylǵandaı birde «Sıhah fı-l lýǵa», «Sıhah», keıbir nusqalary «as-Sıhah tadj ál lýǵa ýa as-sıhah ál-arabııa» dep atalatynyn baıqaımyz. Bul eńbekti HIV ǵasyrda jetisýlyq kemeńger oıshyl Ábý-l Fazl ıbn Muhammed Jamal Qarshı (1230–1315) parsy tiline aýdarǵan. Ony men ótken ǵasyrdyń 80-jyldary Daǵystan kitaphanalaryndaǵy qoljazbalar qorynan kórdim.
2000 jyly onyń 700 bettik nusqasyn Kaırdegi «Dar ál-kýtýb ál-Mysrıııadan» taptym. Qazir ol meniń jeke qorymda.
«Sıhah» 1729 jyly arab tilinen túrik tiline de tárjimalanypty. Onyń bir nusqasy Túrkııanyń Respýblıka ýnıversıtetiniń ılahııat fakýltetinde saqtaýly.
Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń dosenti, meniń talantty shákirtim Shynar Qalıeva Ábý Nasyr Ismaıl ál-Jaýharıdiń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan kandıdattyq dıssertasııa jazyp, Tashkentte 2002 jyly qorǵady, keıin ol kitap bolyp shyqty.
Ábý-l Qasym ál-Farabı//ál-Farıabı. Halısatý-l hýlasa. Qoljazba. Mıllet kitaphanasy, Túrkııa.
Muhammed bın Muhammed bın ál-Huseın Madj ad-dın ál-Ýsrýshanı, Muhammed bın Huseın ál-Farabı (t.j.b. – 1234)
Otyrarlyq bul ǵalym týraly men «Qazaq dalasynyń juldyzdary» atty kitabymda (1995) jazǵanmyn. Muhammed – HIII ǵ. ómir súrgen parasat ıesi. Ábý Nasyr ál-Farabıdiń fılosofııalyq eńbegine túsindirme jazypty, biraq ol eńbegi jarııalanbaǵan. Bizge jetken eńbekteri:
– «Ál-Fýsýs» («Aforızmder»). Qoljazba. Marmara, Baıazıt Súleımanııa kitaphanasy.
– «Sharh «Fýsýs ál-hıkam» («Kemeńgerlik merýertine» túsindirme»). Qoljazba. Marmara, Baıazıt, Súleımanııa ýnıversıtetteri kitaphanasyndaǵy onyń barlyq nusqalarynda 116 bet jáne 1291 jyl degen merzim kórsetilgen. Tek Baıazıt kitaphanasyndaǵy nusqasy – 78 bet, Súleımanııadaǵysy – 106 bet. Sońǵyda 1013 jyl degen merzim tur.
Abdýllah bın Muhammed bın Iýsýf Nasyr ál-Farabı ál-Azdı.
Onyń «Tarıhý-l ýlama ál-Andalýs» («Andalýsııa ǵulamalarynyń tarıhy») atty eńbeginiń qoljazbasyn Atatúrik ýnıversıteti ılahııat fakýlteti kitaphanasynan kórdim. Shyǵarmanyń tarıh máselesine arnalǵanyna qaraǵanda, avtory tarıhshy sııaqty. Otyrarlyq bul oıshyl jaıly ázir qolymyzda basqa maǵlumattar joq.
Abd ál-Latıf ıbn Ahmad ál-Farabı.
Onyń esimi Marokkoda shyqqan «ál-Harakatý-l fıkrııa ýa ál-ádabııa fı-l alamı-l arabı al-hadıs» («Jańa arab álemindegi oı-pikir jáne ádebı qozǵalys»). Dar ál-Baıda. (Kasablanka), 1983 atty eńbekke baılanysty atalady. Ol Lıvanda da jaryq kóripti (Beırýt, 1995).
Bul kitap Jýmhýrııat ýnıversıteti ılahııat fakýlteti kitaphanasynda bar. О́kinishke oraı Abd ál-Latıftiń ómiri men shyǵarmashylyǵy týraly derek kezdespeýde.
Ábý-l Fadl Tahır bın Muhammed ál-Farabı Zahırdiń eńbeginiń aty «Dıýan» («Jınaq»). Qoljazba. Ol Baıazıt kitaphanasynda. О́miri jaıly málimet joq.
Aǵa Hasan ál-Farabıdiń eńbeginiń qoljazbasy «Hıdaıa» tárjimasy» dep atalady. Ol Burhan ad-dın ál-Marǵınanıdiń (t.j.b. – 1197) «ál-Hıdaıa» atty Ábý Hanıfa mazhaby boıynsha jazylǵan eńbeginiń tárjimasy sekildi. Qoljazba. Avtor jaıly maǵlumat joq.
Burhan ad-dın Ahmed bın Ábý Hafs bın Iýsýf ál-Farabı (t.j.b. –1174)
«Manzýma fı-l mýannasatı-s samaııa» («Til erejelerine baǵynbaıtyn áıel tegine (jenskıı rod) qoldanylatyn qalyptar»). Qoljazba. Nýrı Osmanııa kitaphanasy. Arab tili máselelerine arnalǵan.
Taǵy bir eńbegi «Zallat ál-qarı» («[Namazda] Quran oqýshynyń shatasýy») dep atalady. Qoljazba. 121–214-better. Súleımanııa kitaphanasy.
Eńbektiń bir nusqasy Sankt-Peterbýrgtegi Shyǵystaný ınstıtýtynyń qoljazba qorynda tur. Shyǵarma qasıetti Qurandy durys oqý jaıly sóz etedi. Otyrarlyq bul ǵalym HII ǵasyrda ómir súrgen.
Ábý-l Qasym Mahmýd bın Ahmed ál-Farabı [ál-Farıabı] (1130–1210)
Ábý-l Qasym Mahmýd bın Ahmed ál-Farabı (Farıabı) – ensıklopedıst Ábý Nasyr jáne tilshi eki ál-Farabıden keıin Túrkııa kitaphanalarynda eńbekteri jıirek ushyrasatyn ǵalym. Onyń shyǵarmalary kóbinese din máselelerine arnalǵan. Ábý-l Qasym ál-Farabı//Ál-Farıabı týraly «Qazaq dalasynyń juldyzdarynan» (1995) oqýǵa bolady.
Endi onyń Túrkııanyń kitaphanalary men qorlaryndaǵy jazba dúnıelerin atap keteıik.
«Halısatý-l haqaıq» («Taza shyndyq»). Qoljazba. Huseın pasha qory.
«Halısatý-l haqaıq lı-ma fıhı mın asalıb ad-daqaıq» («Ǵylym túrleri jaıly názik tásilmen (stılmen) jazylǵan «Taza shyndyq»). Qoljazba. Antalııa. Tekelıoglý qory, Súleımanııa kitaphanasy.
«Ál-Mýdjallad ál-aýýal mın kıtab hashıatý-l haqaıq lı-t tasaýýf» («Sýfızm týraly «Shyndyqtyń» jol shetine jazylǵan túsindirmeler. Birinshi tom»). Qoljazba. Aıa-Sofııa qoljazba qory.
«Halısatý-l haqaıq fı-l fıqh» («Fıqh týraly «Taza shyndyq»). Qoljazba. Qajy Mahmýd Efendı qory.
«Halısatý-l haqaıq ala ıtıqadı ahlı-s sýnna ýa-l djamaǵa» («Ahlý-s sýnna ýa-l djamaǵa» [senimine] súıenip jazylǵan taza shyndyq»). Qoljazba. Nafıs pasha qory.
«Halısatý-l haqaıq ýa mınhadjý-l abıdın» («Taza shyndyq» jáne máńgilik jol»). Qoljazba. Rashıd Efendı qory.
Ábý-l Qasym eńbekteri ishinde Túrkııa kitaphanalarynda jıi ushyrasatyny joǵaryda aıtylǵandaı «Halısatý-l haqaıq» («Taza shyndyq»). Qoljazba. Ol buryn-sońdy esh jerde jarııalanbaǵan. Onyń bir-bir nusqalary Atıf Efendı, Antalııa Tekeli oblysy halyq kitaphanasy, Býrsa aımaqtyq jazba kitaphanasynda saqtaýly. Qysqartylǵan 60 bettik nusqasyn Sankt-Peterbýrgtegi Shyǵystaný ınstıtýtynyń qorynan taptym. Qazanda HIH ǵ. basylǵan.
Al Súleımanııa kitaphanasyndaǵysy «Halısatý-l haqaıq lıma fıhı mın asalıb al-d-daqaıq» («Ǵylym túrleri jaıly názik stılmen jazylǵan taza shyndyq») dep tolyǵyraq kórsetilipti. Bul da qoljazba. Súleımanııa kitaphanasyndaǵy nusqasy 524 betten turady. Súleımanııadaǵy nusqasynda, sondaı-aq hıjrı 997 jyl kórsetilgen.
Súleımanııadaǵy qoljazbada onyń aty-jóni ál-Farabı Imad ad-dın Mahmud bın Ahmed ál-Farabı dep jazylsa, eńbektiń osy kitaphanadaǵy taǵy bir nusqasynda Imad ad-dın Ábý-l Qasym Mahmud bın Ahmed ál-Farabı delinipti. Túrkııa kitaphanalaryndaǵy qoljazbalar nusqalarynyń bet sany ártúrli.
Túrkııa kitaphanalarynda Imad ad-dınniń taǵy basqa da traktattary bar. Olar: 1.«Muntahabat mına-l asılatı-l lamma ýa-l ajýıýata-l jamıa» («Tańdamaly tereń suraqtar men tushymdy jaýaptar»). Qoljazba. 63–70-bet. Súleımanııa kitaphanasy. 2.«Muntahab mın halısatý-l haqaıq» («Taza shyndyqtan tańdamaly»). Qoljazba. Súleımanııa kitaphanasy.
Qaýam ad-Dın ál-Itqanı (Iqanı) ál-Farabı at-Túrkistanı (1286–1356)
Qaýam ad-Dın Túrkistannyń shyǵysyndaǵy 30 shaqyrymdaı jerdegi, orta ǵasyrlarda Itqan, qazir Iqan dep atalatyn kentte 1286 jyly týǵan. 31 jasyna deıin Otyrarda ımam bolǵan. Sonan soń bilim izdep áýeli Samarqan men Buharaǵa, sonan soń Damaskige sapar shekken. Baǵdadta 25 jyl qazy bolǵan. Sonda úılenip, ul-qyz kórgen. Keıinirek Kaırge qonys aýdaryp, sonda birjola turaqtap qalǵan. Egıpettiń ortaǵasyrlyq Ibn Tagrıberdı, Ál-Makrızı, Ibn Kasır, as-Sýıýtı sekildi jáne t.b. qalamgerleri ol jaıly qalam terbegen. О́z dúnıelerinde olar Qaýam ad-Dındi: «Kaırge qala ákimi Sargatmısh (Syrgatmısh) shaqyrǵan. Onda Qaýam ad-Dın medresede ustazdyq etken», – deıdi. Kaırge barǵan bir saparymda men sol medreseni taptym. Qazirge deıin ol din aman tur.
Iqan perzenti 73 jyl jasap, 1356 jyly dúnıeden ótken. Onyń Kaır, Damask, Kýveıt, Túrkııa, Nıderlandy, О́zbekstan, Reseı kitaphanalary men qoljazba qorlarynda onnan astam traktaty bar. Birazy meniń de jeke qorymda saqtaýly. Ol týraly «Egemen Qazaqstan» gazetinde úlken maqala jarııalaǵanmyn. Iqan jurty sol dúnıeni oqyp, rıza bolyp, otandas ǵalymyna arnap Iqanda meshit saldyrdy. Ony 2007 jyldyń 27 jeltoqsanynda arnaıy baryp ashyp, alysta qalǵan otandas babaǵa arnap duǵa baǵyshtadym. Qaýam ad-Dınniń Túrkııada birneshe eńbekteri saqtaýly tur.
Ámir Ismaıl ál-Hýsaını ál-Farabı.
– «Sharh ál-fýsýs fı-l hıkma» («Kemeńgerlik merýertine túsindirme»). Qoljazba. Súleımanııa kitaphanasy.
Ábý Nasyr ál-Farabıdiń belgili traktatyna túsindirme sııaqty.
Ábsattar qajy Derbisáli
UǴA akademıgi,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
