Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Bizdiń Shoqandy birge týǵan baýyrynan artyq kórip dostasqan Dostoevskııdiń jóni árıne bólekteý. Biraq búgingi áńgimemiz nege ekeni qaıdam, áıteýir buratanalarǵa búıregi buryp turatyn Tolstoıdyń tushymdy bir týyndysynyń kınodaǵy talaısyz taǵdyry tóńireginde órbimek.
Eli de, jeri de erekshe jaratylǵan Kavkaz taqyryby reseılik talaı qalamgerdiń shabytyn shalqytqany belgili. Biri tamasha tabıǵatyna tamsandy, biri aıdaı sulý arýlaryn áspettedi, biri «tizerlep ómir súrýden tik turyp ólgendi» artyq kóretin ór keýde órenderine súısindi. Endi biri tasyr minezdi taýlyqtardy táýbesine túsirgen orys qarýynyń qudiretin dáriptedi.
«Segiz ulym bir tóbe, Ertóstigim bir tóbe» degendeı, kavkazdyqtar osylardyń ishinen Lev Nıkolaevıchti aıryqsha ardaq tutady. О́ıtkeni ol shyǵarmashylyǵyna shyndyqty arqaý etip, otarshyldyq ozbyrlyqty emes, ar-namys sekildi adamı asyl qasıetti alǵa shyǵardy. Eń bastysy Aleksandr Sergeevıch sııaqty kolonızatorlardy kókke kótergen («Na negodýıýshıı Kavkaz podnıalsıa nash orel dvýglavyı...», «Smırıs, Kavkaz: ıdet Ermolov!») joq. Aqynnyń bul astamshylyǵyn keıbir ozyq oıly zamandastary aıyptaǵan. Máselen, P.Vıazemskıı: «Mne jal, chto Pýshkın okrovavıl poslednıe stıhı svoeı povestı. Poezııa – ne soıýznısa palacheı» dep Týrgenevke jazǵan hatynda qynjylys bildirgen.
Kezinde grýzın ádebıetiniń klassıgi Konstantın Gamsahýrdııa júregine qolyn qoıyp turyp bylaısha tebirengen eken: «Tolko odın Lev Tolstoı dostoıno vypolnıl svoıý mıssııý velıkogo hýdojnıka, sposobnogo ývıdet veshı v ıstınnom svete.
...V otnoshenıı masterstva «Hadjı-Mýrat», po moemý mnenııý, ıavlıaetsıa vensom tvorchestva Tolstogo. Pechalno, chto on sam prı jıznı ne stal svıdetelem rezonansa na eto velıkolepnoe proızvedenıe, kajdaıa stroka kotorogo dyshıt glýbokım gýmanızmom».
Kórdińiz be, gúrzi qalamdy gúrjiniń taýdaı talantqa qalaı taǵzym etýin.
Osyndaıda oıǵa oralady. Keshegi Cheshenstandaǵy qandy qyrǵynda orysqa qatysty dúnıeler tegis qıratylypty. Tek, Tolstoı esimine baılanysty eskertkishterge eshkim tıispepti. Muny reseılik telearnalardyń birinde orys zııalylarynyń ózderi moıyndady.
Tolstoı keıipker qylǵan Qajymurat – tarıhı tulǵa. Shırek ǵasyr shıryǵyp Reseı basqynshylyǵyna qarsy qasqaıa shapqan ımam Shámildiń jaýjúrek serikteriniń biri. Eki qoshqardyń basy bir qazanǵa syımaı, Shámilmen ekeýiniń arasy birde tatý, birde qatý bolǵan. Aıtysyp-tartysyp, aqyry ketisip tynǵan. Sodan soryna qaraı, oryspen odaqtaspaq bolyp orny tolmas qatelikke urynǵan. Alaıda jat jarylqamaıtynyn sál keshteý túsingen aqyldy tentek atynyń basyn keri burǵanda ajal qushqan. Orystar ony óltirip qana qoımaı, basyn kesip Peterbýrgtegi patshasyna jóneltken. Qazir bul bassúıek Ermıtaj eksponattarynyń tizimine enip, Kýnstkameranyń qarańǵy qoımasynda jatyr.
Qart Kaspııdiń arǵy betindegi avar aǵaıyndardyń qazaqtan ozǵan jeri – ult-azattyǵy jolynda atoılaǵan arýaqty arystaryn aqtap aldy. Jyrshy ákesiniń «ótkenge tas atpaý» jónindegi ósıetine óle-ólgeninshe adal bolǵan Rasýl Gamzatov Shámil rýhyn shat qylýdan sharshaǵan joq. KSRO tarıhy oqýlyǵyna sýreti basylyp, joryq joldaryna teris te bolsa shaǵyn sholý jasalǵan Shámil beınesi bárimizge bala kezden tanys. Amal qansha, erligi odan kem emes asyl tekti Kenekeńdi biz bıik dárejege kótere almadyq.
Qajymuratqa qaıta oralaıyq. Kavkaz soǵysynyń saıypqyran sardarynyń Tolstoı saralaǵan salmaqty obrazy shartarapty sharlap ketti. Teatr sahnalarynda spektaklder qoıyldy, opera bolyp oınaldy, kınoǵa aınaldy.
1930 jyly Berlın stýdııasynda «Aq albasty», 1959 jyly Italııa men Iýgoslavııa birigip «Qajymurat – aq albasty», 1969 jyly Túrkııada «Qajymurat» deıtin fılm túsirildi. Bul kıno sherýine Keńes Odaǵy qosyla qoımady.
Estip-bilýimizshe, keńestik rejısserlerdiń birazy «Qajymuratqa» qyzyǵýshylyq tanytqandarymen, kesirli saıasattyń kedergilerinen sekemdenip tesik bóshkeni sýmen toltyrýǵa talpynǵan áýmeserdiń kebin kıgileri kelmegen syńaıly.
Soǵan qaramastan alpysynshy jyldardyń jýan ortasynda óneri órleı bastaǵan Georgıı Danelııa táýekelge bel býady.
...Kınematografısterdiń shyǵarmashylyq úıinde demalyp jatqan Danelııanyń bólmesine birde áıgili áriptesi Lev Kýlıdjanov bas suǵady. Ájik-kújik áńgime ústinde Danelııa Dostoevskııdiń «Qylmys pen jazasyn» qolǵa alǵaly otyrǵanyn aıtyp qalady. Sony estı sala Kýlıdjanov kúńirenip ketedi: «Oı jalǵan-aı, osy romandy taspalaý talaıdan bergi armanym edi. Myna zamanda zarlaǵanmen suraǵanyńdy kim bersin. Saǵan buıyrǵan eken... Amal neshik...». Endi Danelııa eńiresin: «Meniń eń súıikti kitabym – Tolstoıdyń «Qajymuraty». Keıipkerleri kúndiz oıymnan, túnde túsimnen shyqpaıdy. Basshylarǵa barsam «sen ondaı oıdy basyńnan shyǵaryp tasta, óıtkeni ony Lev Kýlıdjanov túsirmek» dep meselimdi qaıtaryp tastady».
Kenet kúni týǵandaı kúlpiń qaqqan Kýlıdjanov kútpegen usynys jasaıdy.
– Gııa, sen armandaǵan «Qajymuratyńdy» ala ǵoı da «Qylmys pen jazany» maǵan bere sal...
– Aıtqanyń bolsyn, Leva, kánekı, ekijaqty paıdaly kelisimshartymyzdy jýyp jibereıik...
Keıin Kýlıdjanov «Qylmys pen jazany» túsirdi, al Danelııa degenine jete almady...
...Sonymen qoıshy, joǵarydaǵylardy sendirip, tómendegilerdi kóndirip «Qajymurattyń» betin beri qaratqan Danelııa kıno túsirý aldyndaǵy daıyndyqqa kirisedi. Ssenarııdi bilikti maman Vladımır Ognevke jazǵyzady. Aspandaǵan ataq-dańqymen, Joǵarǵy Keńeske depýtattyǵymen túsirý tobyn qorǵap-qorshap júrýi úshin oǵan Rasýl Gamzatovty qosaqtap qoıady. Kremlden bastap Kınogerler komıtetine deıingi tabaldyryqtary taýdan bıik keńselerge buzyp-jaryp kirýge odan artyq kandıdatýrany tabý qıyndaý edi. Keıbir qarsylyqtarǵa qaramastan qarjysy bólinip, «Qajymurat» memlekettik kınonyń josparyna enedi. Rejısser men kómekshileri Daǵystannyń taý-tasyn kezip, aýyldardy aralap fılm oqıǵalary ótetin oryndardy belgileıdi. Akterlerdi tańdaıdy, taǵysyn taǵylar.
Basty rólden kimder dámetpedi deseńizshi. Tipti, teatr men kıno óneriniń jaryq juldyzy Innokentıı Smoktýnovskıı de sóz salǵan. Sonda ǵoı Georgıı Nıkolaevıchtiń «Kesha, sen Anna Karenınanyń rólinde oınaǵyń kelmeı me?» dep qaljyńmen qaǵytatyny.
Grýzııanyń «Orere» ansambli arqyly Odaqqa keńinen tanylyp, sonyń arqasynda bir-eki kınoǵa túsip úlgergen Vahtan Kıkabıdze de úmitin úkilep «Mosfılm» jaqqa úzdige qarapty. Bir jaǵynan batona Gııamen qandastyǵyn da maldansa kerek. Ilgeride ıntervıý alǵanymda muny Býbanyń óz aýzynan estigenmin. «Tolstoıdyń ataqty povesin jastaıymnan basyma jastanyp oqydym. Naǵyz namysty er jigittiń erligi men órligine qatty qyzyǵatynmyn. Obrazyn somdaýǵa sonshama ańsarym aýǵany. Shashymdy taqyrlata qyrǵyzyp, saqal-murtymdy ósirip ábden álektendim. Ár nárseni syltaýratyp Danelııaǵa qaıta-qaıta bara beremin. Onda qazirgideı aralas-quralas emespin. Buıymtaıymdy aıtýǵa bata almaımyn. Sóıtip ári-sári bolyp júrgende Máskeýdegi myqtylardyń fılmdi «japqandyǵy» jaıynda jaısyz habar qulaǵyma tıip, ókinishten ózegim órtendi».
Al G.Danelııa bolsa, kóp ártistiń kókeıin tesken Qajymurattyń róline keńestik korıfeılerdi emes, Egıpettiń eren akteri Omar Sharıfti shaqyrmaq bolǵan kórinedi...
Qyrsyq qurǵyrdy qoısańshy bul. Isi ilgeri basqan Danelııa Goskınonyń bir dókeıin, qasyna Rasýl Gamzatovty qosyp úıine qonaqqa shaqyrady. Tbılısıden arnaıy aldyrtqan «Cha-chanyń» býyna bókken álgi Baskakov degen bastyq dastarqan basynda Shámil haqynda jaǵymsyzdaý sóz qozǵaıdy. Sol arada Rasýl kókemiz kóterilip ketip, álgi sheneýniktiń ıt terisin basyna qaptaıdy.
Shyrqy buzylǵan sol otyrystan soń Qap taýynyń qaharmany jaıly fılmniń bastalmaı jatyp basy kesiledi. Túrli syltaý alǵa tartylady: «Qarajat joq, pavılon jetispeıdi» degen sııaqty...
Shyn sebebi árıne sovettik shovınıstik saıasattyń baıqamasań batyp ketýiń múmkin túpsiz shyńyraýynda jatyr edi.
Adýyndy aqyn ashýǵa minip másele sheshetin myqtylardyń birazyn alqymnan alǵan eken, báribir eshteńe ónbepti.
«Nege bulaı boldy?» degen ǵoı baıaǵy.
«Senderdiń kınolaryń elimizdegi halyqtar dostyǵyna kesirin tıgizedi» depti bir myqty beti búlk etpesten.
Sulý sózdiń súleıi atanǵan «Búkilodaqtyq tamada»: «Sonda ne, Tolstoıdyń kesiri tımeı me?» depti tapqyrlyq ári batyldyq tanytyp.
Totalıtarlyq júıeniń talqylaýǵa jatpaıtyn tegeýrindi sheshimin kim toqtatsyn. Osylaısha avardyń atyshýly batyryna baǵyshtalǵan fılm ádiletsizdikpen besiginde tunshyqtyryldy.
...Basqa amaly qalmaǵan Gamzatov «ólgen» fılm ssenarııiniń shekesine óleń jazyp qaldyrypty. Toqsan aýyz sózdiń túıini mynaý:
«...No pochemý, hot ty pogıb davno,
Tebıa eshe boıtsıa Goskıno?».
...Tolstoı tolǵaǵan taý qyranynyń kınodaǵy talaısyz taǵdyry osylaısha opynyspen aıaqtalǵan bolatyn.
