Máselen, byltyr Qazaqstandaǵy ekinshi deńgeıli bankterge kıberınsıdent jasalǵany týraly 50 oqıǵa tirkelse, jyldyń áli aıaqtalmaǵandyǵyn eskersek, bul kórsetkish úsh esege ósken. Sońǵy málimetter boıynsha bıyl 134 jaǵdaı tirkeldi. Sondaı-aq byltyr qarjylyq naryqtaǵy sýbektilerge kıberqaýipsizdikke tóngen qaterdi qaperde ustaý jóninde 137 habarlama jiberilse, bıyl Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi mundaı eskertýlerdiń sanyn 350-ge kóbeıtýge májbúr. Sondyqtan 2021 jyldyń 1 qańtarynan bastap qazaqstandyq bankterde kıbershabýyldarǵa qarsy áreket etetin arnaýly qyzmet qurylatyn bolady.
Osy sheshimniń qabyldanýyna sáıkes kelgen «Pandemııa kezindegi alaıaqtyq» onlaın-konferensııasynda da sońǵy ýaqytta beleń alǵan sıfrly alaıaqtyq týraly keńinen baıandaldy. О́ıtkeni Qazaqstandaǵy «Kaspersky» zerthanasy ótkizgen saýaldama nátıjesinde bank atyn jamylǵan «smartfondy-alaıaqtar» elimizdiń árbir úshinshi azamatyn arbaǵany belgili bolyp otyr. Iаǵnı ınternet-alaıaqtar paıdalanýshymen jelide qashyqtan kommýnıkasııa quraldary arqyly (e-mail, SMS, áleýmettik jeliler, messendjerler jáne ásirese telefon) baılanys ornatyp, óz maqsattaryn júzege asyrǵan.
Saýaldama nátıjesi boıynsha, árbir úshinshi qazaqstandyq (31%) bank qyzmetkeri bolyp ózin tanystyrǵan alaıaqtarmen kemi bir ret baılanysqa túskenin aıtady. Máselen, tórt jaǵdaıdyń úsheýinde (73%) telefon alaıaqtyǵy týraly sóz bolyp otyr. Shamamen árbir ekinshi qońyraý jumys ýaqytynda dúısenbiden beısenbige deıin, saǵat 11-den 18-ge deıin kelip túsken eken. О́ıtkeni jumysymen basy qatyp jatqan qyzmettegi adamdardyń mundaı kezde bir nárseniń baıybyna birden barýy qıyn, ońaı qarmaqqa túsedi.
Sondaı-aq kıber-qaskúnemder qajetti aqparatty aldyn ala jınap, áleýmettik ınjenerııa ádisterin belsendi qoldanady. Osylaısha arbaýǵa túsken úsh jaǵdaıdyń birinde olar qońyraý shalǵan adamnyń durys atyn, tegin jáne ákesiniń atyn ataǵan. Eń kóp taralǵan alaıaqtyqtardyń ishinde tıimdi nesıe usynysy 64% paıyzdy quraıdy. Sodan keıin zertteýler nátıjesi parol, banktik karta nómiri, pın, CVV kody (59%) jáne 44% «kartanyń buǵattalǵany» týraly habarlamalardy kórsetedi.
Qysqasy, 43% jaǵdaıda alaıaqtar SMS nemese karta derekterinen kodty shyǵarýǵa tyryssa, al 22% jaǵdaıda aqshany qaýipsiz shotqa aýdarýǵa kóndirýge úgittegen. 2020 jyldyń birinshi jartysynda «bank uıymdarynyń qyzmetkerleri» bolyp tabylatyn alaıaqtardyń is-áreketterinen keltirilgen zalaldyń ortasha somasy 12 myń teńgeni qurady. Demek, búkil elge shaqqanda árbirimiz bıyl shamamen 12 myń teńgeden aıyrylyp otyrmyz.
«Telefondy alaıaqtyq osy kúni Qazaqstan turǵyndary úshin qaýipti bolyp barady. Biz beıtanys nómirlerden, ásirese bank qyzmetkerleri bolyp ózin tanystyratyn adamdardyń qońyraýlaryna abaı bolý kerektigin eske salamyz. Naqty bank qyzmetkeri eshqandaı jaǵdaıda kodtar men parolderdi ataýdy suramaýy tıis. Kishkene kúmán týyndaǵan jaǵdaıda, ádepsizdik tanytýdan qoryqpaı, birden telefon tutqasyn qoıyńyz. Bul shyn máninde bankten qońyraý shalý bolǵanyn qaıta tekserý úshin kartanyń arǵy betinde kórsetilgen nómir boıynsha siz árqashan óz betińizben qońyraý shala alasyz», deıdi Ortalyq Azııa, TMD jáne Baltyq elderindegi «Kaspersky» basqarýshy dırektory Evgenıı Pıtolın.
Eýrazııalyq banktiń atqarýshy dırektory, kartalyq jáne tólem operasııalary, prosessıng jáne sıfrlyq qyzmetter baǵytynyń jetekshisi Svetlana Korolevanyń aıtýynsha, Qazaqstan álemniń basqa elderimen salystyrǵanda alaıaqtyq kórsetkishi eń tómen elder qatarynan sanalady. Alaıda pandemııa kezeńinde – maýsym-shilde aılarynda el aýmaǵy boıynsha kóptegen qazaqstandyq bankte alaıaqtardyń belsendiligi kúrt joǵarylaǵan. Al dúnıe júzi ınternet-alaıaqtar kesirinen jylyna 5,2 trln dollar shyǵyn kóredi.
Jetildirilgen kompıýterlik tehnologııalarmen júzege asyrylatyn alaıaqtyqtar ásirese ǵalamdyq ekonomıkalyq daǵdarystardan keıin kúshine mingen. Smartfondy sumdardyń kesirinen úlken qarjy joǵaltyp otyrǵan elderdiń basynda AQSh (51-53 paıyz) tur, ekinshi orynǵa Eýropa elderi jaıǵasady (21-24 paıyz), úshinshi orynda Latyn Amerıkasy (9-10 paıyz) bar.
Mundaıda bank ne isteı alady? Joǵalǵan, urlanǵan kartalardaǵy esepshottarǵa saq bolý, kartochkalyq esepshottar júıesine jasalatyn shabýyl komprometasııamen (jalaqy alatyn kartalardaǵy málimetterdi qorǵaý) kúrese alady.
«Shyǵasyǵa – ıesi basshy» degendeı, ınternet-alaıaqtar kesirinen klıentter qarjysynan aıyrylyp qalǵan jaǵdaıda 85 paıyzyna ózderi kináli, 15 paıyz jaǵdaıda ǵana bank joǵalǵan qarjyny qalpyna keltire alady. Bul – klıentterden beıtarap, alaıaqtar jalǵan kartochkalar jasaý arqyly aqshany qoldy etý syndy oqıǵalar.
Sondaı-aq qarjy salasyndaǵy alaıaqtardyń áreketin zerttep júrgen psıholog Marına Galkına ınternet-saýda keńistiginde kıber-qaskóıler satýshy ǵana emes, satyp alýshy bolyp ta aldaı beretindigin aıtady. Bul jerde adamnyń ashkózdigi, ońaı oljaǵa ıe bola salý, sarańdyq sııaqty qasıetteri de az ról atqarmaıdy. Qysqasy, smartfondy alaıaqtar senimge kirýdiń barlyq aılasyn kásipqoı turǵyda meńgergen dese de bolady. Sizge qysym jasaıtyny sonshalyqty, oılanyp, sozbalaqtap turǵanda úlken oljadan aıyrylyp qalatyndaı kúı keshýińiz múmkin. О́ıtkeni «bul baq» sol sátte tek sizge buıyryp turǵandaı kórinedi.
«Bul negizinen telefondy alaıaqtyq – ol vıshıng (voice phishing) dep atalady. Alaıaqtar ózderin banktiń qaýipsizdik qyzmetiniń nemese koll-ortalyǵynyń qyzmetkeri retinde tanystyrady, senimdi bolý úshin jumys istep turǵan koll-ortalyqtyń dybysy fonda bolady, al arnaıy baǵdarlama – anonımaızerlerdiń kómegimen telefon nómiri banktiń resmı nómiri retinde kórsetiledi. Qazirdiń ózinde álem boıynsha áleýmettik ınjenerııa bank klıentterin aldaý úshin qoldanylatyn belgili bir salaǵa aınalǵan. Munymen tek tólem naryǵynyń barlyq qatysýshylary birigip, klıentterdiń qarjylyq saýattylyǵyn arttyrý arqyly ǵana kúresýge bolady» deıdi sarapshy.
Sonymen qatar psıhologtardyń paıymdaýynsha, alaıaqtar telefon shalý kezinde adamdarǵa psıhologııalyq turǵydan qysym kórsetedi. Iаǵnı olardyń álsiz tustaryn dál taýyp, áreket etetinderin aıtady. Máselen, áıel adamdardy aýrý, múgedek balaǵa sábılerdi emdeý shotyna aqsha aýdartý, erlerdi tıimdi jalǵan nesıelerge alýǵa kóndirý jıi kezdesedi.
«Alaıaqtyń jetistigi onyń jábirlenýshide utymdy sheshim qabyldaı almaıtyndaı etip kúshti emosııalar týǵyzý qabiletine baılanysty. Alaıaqtar sizge qarjyńyzǵa tóngen qaýip týraly aıtyp jatqan kezde bank qyzmetkeri sııaqty yrǵaqty baıypty daýyspen habarlasqandyqtan, siz osy sátte shynynda da qorqynysh, úreıge boı aldyrasyz. Abyrjyǵandyqtan osy sátte sizdi tyǵyryqtan shyǵarar adamnyń nusqaýlaryn oryndaýǵa daıyn bolasyz», dedi onlaın-konferensııaǵa qatysqan psıholog Marına Galkına.
Eń qyzyǵy, onlaın-brıfıngte jýrnalıster qaı jastaǵylar alaıaqtarǵa tez aldanady degen saýaldyń jaýaby tosyn boldy. Buryn hakerlerdiń qarmaǵyna úlken kisiler kóp tússe, sońǵy jyldary jastar ǵana emes, IT mamandardyń aldanǵan kezderi kóp bolǵan.
– Bıyl maýsym-shilde aılarynda «Kaspersky» zerthanasy qazaqstandyqtar arasynda telefon alaıaqtyǵy boıynsha saýaldama júrgizdi. Oǵan 500 respondent qatysyp, suraqtar 2020 jyldyń birinshi jartyjyldyǵyna, ıaǵnı pandemııanyń birinshi tolqynynyń sharyqtaý kezine qatysty boldy. О́zin ózi oqshaýlaý jaǵdaıynda adamdar ózderiniń qarjysyna qatysty aqparatqa óte sezimtal keledi. Máselen, tıimdi nesıe usyný, banktiń qaýipsizdik qyzmeti nemese habarlandyrý saıtynan satyp alýshynyń qońyraýy bolsyn. Bank qyzmetin paıdalanýshylar belgili bir qarjylyq máselelerdi talqylaýdy surap, belgisiz nómirlerden qońyraý shalǵan kezde muqııat jáne saý skeptısızmdi kórsetýi kerek. Banktiń qaýipsizdik qyzmeti tranzaksııalar úshin karta derekterin nemese bir rettik parolderdi suramaıtynyn árdaıym este saqtańyz. Qazir arnaıy baǵdarlamalyq jasaqtama bar – qara tizimder, olardyń kontaktiler tiziminen emes nómirlerdi anyqtaıtyn baǵdarlamalar, antıfıshıng jáne antıspammen qorǵanys sheshimderi sııaqty. Aldymyzdy oılasaq, keleshekte sıfrly saýattylyqty mindetti túrde arttyrý, alaıaqtyqtan, onyń ishinde qazirgi zamanǵy qorǵaý sheshimderinen únemi habardar bolý, sondaı-aq zııankesterdiń qýlyqtaryn zerdeleý qajet. Adamdarǵa sıfrly saýattylyqty mindetti túrde arttyrý qajet, alaıaqtyqtan, onyń ishinde qazirgi zamanǵy qorǵaný túrlerinen únemi habardar bolý, sondaı-aq zııankesterdiń qýlyqtaryn zerdelep otyrý artyq etpeıdi, – deıdi «Kaspersky» zerthanasynyń basqarýshy dırektory Evgenıı Pıtolın.
Sondyqtan sarapshylar telefon alaıaqtaryna qarsy turýǵa múmkindik beretin negizgi qaýipsizdik erejelerin eske sala otyryp, ózderin bank qyzmetkerleri dep tanystyratyn adamdardyń kez kelgen qońyraýlaryna saqtyqpen qaraýǵa shaqyrady. Messendjerlerdegi SMS nemese habarlamalardan kelgen kúmándi siltemelerge de ótpegen abzal.
ALMATY
