Amerıkada da naýqastar sany artyp otyr
Osyǵan deıin mamandar kúnniń sýytýymen baılanysty indettiń qaıta órshýi múmkin ekenin aıtqan-dy. Birinshi tolqynnan keıin biraz ýaqyt «kútý rejiminde» bolǵan vırýs Batys elderi men Amerıkany qaıta jaýlaı bastady. Osy aptanyń ózinde on shaqty elde COVID-19 juqtyrǵandardyń sany rekordtyq kórsetkishke jetken.
Buǵan Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy men memleket basshylary da alańdap otyr. Degenmen zertteýshiler arasynda jaǵdaıdy óz erkimen jiberý kerek degen de pikir kezdesedi. Birneshe kún buryn baspasóz máslıhatynda DDU basshysy Tedros Gebreısýs Amerıka men Eýropada indettiń qaıta beleń alǵanyn aıtyp, memleket basshylaryn kúreste jeńiske jetken elderden úlgi alýǵa shaqyrdy. Indetpen kúreste basty qarý ázirge keshendi sharalar ǵana ekenin taǵy da eskertti. 2020 jyly adamzattyń tirshiligin túbegeıli ózgertken bul jaǵdaıdyń áli de tolyq zerttelip bitpegeni belgili. DDU basshysynyń málimdemesi de naqty ǵylymı nátıjeler joq bolǵandyqtan tájirıbe júrgizip japa shekkenshe, tekserilgen sharalarmen qorǵana turýǵa týra keledi degenge saıady.
Keıbir zertteýshiler jaqynda «ujymdyq ımmýnıtet» taqyrybyn qaıta qozǵaı bastady. Ol boıynsha oqý oryndary, bıznes jáne ózge de óndiris oryndary tolyǵymen ashylyp, vırýstyń erkin jaıylýyna jaǵdaı jasalady. Egde jastaǵy turǵyndar men densaýlyǵy nashar adamdar ǵana qorǵalyp, qalǵandary indet juqtyryp, tez jazylyp ketýi kerek. Bul tujyrymdy qoldaıtyn mamandar osylaısha ujymdyq ımmýnıtet qalyptasady degen pikirde.
Alaıda mamandardyń kópshiligi bul qadam odan da kóp adamnyń vırýs juqtyryp, ólim sanynyń kúrt ósýine alyp keletinin alǵa tartady. DDU basshysy da bul pikirge qarsy shyǵyp, ony tipti etıkaǵa jatpaıdy dep synady. Ujymdyq ımmýnıtet uǵymy vaksına salynǵannan keıin paıda bolatynyn aıtady. Máselen, qoǵamda qyzylshaǵa qarsy ımmýnıtet paıda bolýy úshin halyqtyń 95 paıyzy vaksına alýy kerek, sonda qalǵan 5 paıyzyna indet juqpaıdy. Sol sebepti ujymdyq ımmýnıtetke vırýsty erkine jiberý emes, tek vaksına salý arqyly jetýge bolady.
AQSh úkimeti osy ujymdyq ımmýnıtet teorııasyn qoldap, Aq úı vırýsty baqylaýsyz qaldyrdy degen pikir aıtylýda. Elde vırýs juqtyrǵandar sany 8 mıllıonǵa jýyqtady, al ótken aptanyń ózinde 6 myńǵa jýyq adam qaıtys bolǵan. Birneshe apta qatarynan naýqastar sany úzdiksiz ósip keledi. Árıne jaǵdaı shilde-tamyz aılaryndaǵydaı ýshyǵa qoımaǵanymen, vırýs juqtyrǵan 40 myńnan astam adam kúndelikti anyqtalýda. Mamandar bul qubylystyń naqty sebebin aıta almaı otyr. Degenmen Aýrýlardy baqylaý jáne aldyn alý ortalyqtary júrgizgen zertteý 2 tamyz ben 5 qyrkúıek aralyǵynda tirkelgen jaǵdaılar boıynsha 18-22 jas aralyǵyndaǵy naýqastardyń 55 paıyzǵa artqanyn anyqtaǵan. Bul indettiń taralýyna oqý oryndarynyń ashylýy sebep bolýy múmkin ekenin bildirse kerek. Odan bólek aýa raıynyń salqyndaýy da áser etýi múmkin.
Jaqynda AQSh prezıdenti Donald Tramp pen onyń jubaıynyń jáne ózge de sheneýnikterdiń indet juqtyrǵany belgili. Keminde 11 adamnyń vırýs juqtyrýyna sebep bolǵan basqosýdy uıymdastyrǵany úshin Aq úıdiń basy daýǵa qalǵan-dy. Elde atyshýly jıynmen baılanysty vırýs juqtyrǵandar sany áli de artyp keledi. Degenmen aýrýhanadan shyqqan Tramp saılaýaldy naýqanyna belsene kirisip ketti. Prezıdenttiń indetten tolyq aıyǵyp-aıyqpaǵany kópshilikti áli de alańdatatyny sózsiz. Vırýstyń qaýipsizdik sharalaryna qulaq aspaı erkinsip ketken AQSh prezıdentine juqqany talaıdy oılandyryp tastady.
AQSh-tyń soltústiktegi kórshisi Kanadada indet keı óńirlerde ǵana órship tur. El úkimeti jalpyulttyq qatań sharalardy engizbeıtinin málimdegen. Tek vırýstyń oshaǵyna aınalǵan «qyzyl aımaqtaǵy» mekender ǵana basty nazarda bolady. Degenmen resmı tulǵalar maska taǵýdan bas tartqan turǵyndarǵa qaýiptiń jaqyn ekenin aıtyp, qaýipsizdik sharalaryn ustanýǵa shaqyryp keledi. El halqyn áleýmettik qoldaý sharalary da qarqyndy túrde júzege asyp jatyr. Kanadada vırýs juqtyrǵandar sany 189 myń adamnan asty, al qaıtys bolǵandar sany 8 myńǵa jýyq. Qatań sharalar tek baqylaýǵa alynǵan indet oshaqtaryna ǵana qatysty bolady.
Al Latyn Amerıkasy indettiń qursaýynda qalǵany belgili. Qurlyqtaǵy elder koronavırýs eń kóp taraǵan memleketterdiń ondyǵyna engen. Máselen, Brazılııanyń ózinde 5 mln-nan astam naýqas anyqtalǵan. Aımaqtaǵy kedeılik sekildi áleýmettik máseleler kúnnen-kúnge ýshyǵyp barady. Chılı zertteýshileri bolsa el aımaqtarynyń birinde vırýstyń mýtasııalanǵan túri tarap jatýy múmkin dep dabyl qaǵýda. El halqynyń 1 paıyzy ǵana ómir súretin ońtústik aımaqta vırýs juqtyrǵandar sany elde tirkelgen jaǵdaıdyń 20 paıyzyn qurap otyr. Al Argentınada eldegi qıyn jaǵdaıǵa qaramastan úkimetke qarsy sherýge myńdaǵan adam shyǵyp jatyr. Halyqtyń narazylyǵyn týdyrǵan máseleler shash etekten. Kópshiligi úkimettiń daǵdarysty eńserý boıynsha áreketin quptamaıdy. Al elde vırýs juqtyrǵandar sany 1 mıllıonǵa jaqyndap keledi. Latyn Amerıkasyndaǵy jaǵdaıdy indetten bólek, birqatar áleýmettik máseleler de qıyndatyp tur.
Vaksınaǵa keletin bolsaq, synaqtyń 3-kezeńine ótken halyqaralyq iri jobalardyń ekeýi ýaqytsha tájirıbeni toqtatty. Oksford ýnıversıteti men AstraZeneca farmasevtıkalyq kompanııasynyń synaqty toqtata turý týraly habarynan bir aıdan keıin osy dúısenbide Johnson&Johnson kompanııasy da vaksına synaǵyn ýaqytsha toqtatý týraly sheshimin jarııalady. Eki jaǵdaıda da volonterlerdiń birinde paıda bolǵan «kútpegen belgisiz aýrý» sebep bolǵan. Zertteýshiler mán-jaıdy anyqtap jatyr degennen basqa aqparat berilmeı otyr. Bul indetti zertteýdi ári qaraı jalǵastyrý kerek ekenin jáne ózge vaksınalardyń muqııat tekserilýi kerektigin kórsetip otyr.
Qart qurlyq karantın rejimin kúsheıtedi
Koronavırýs indeti qaıta órshigen elder qataryn Eýropa qurlyǵyndaǵy memleketter de kún sanap tolyqtyryp keledi. Keshe bir kúnniń úshinde qart qurlyqtyń 100 turǵyny vırýs juqtyrǵan. Bul jaǵdaı eýropalyqtardy ájeptáýir alańdatyp otyr.
Qalypty ómirge orala bastaǵan elder qaıtadan karantın rejimin kúsheıtýge kiristi. Máselen, Latvııa úkimeti qazannyń ortasyna josparlanǵan Rıga marafonyn ótkizbeýdi durys dep uıǵardy. Premer-mınıstr Krıshıanıs Karınsh «Azamattarymyzdy qaýipsizdikke shaqyryp otyryp, osyndaı úlken shara ótkizý – bassyzdyq. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta úlken jıyndar men jınalystar ótkizýdi toqtata turýymyz kerek», dedi. Al atalǵan marafon osy elde 1991 jyldan beri dástúrli túrde ótkizilip kele jatqan eleýli shara bolatyn.
Qart qurlyqtyń ońtústiginde de jaǵdaı máz emes. Pandemııa bastalǵanda dúrligip, asa qaýipti aımaq sanalǵan Italııa naýqastarynyń sany 5 myńnan asqanyn málimdedi. Keshegi kórsetkish – 5 372. Italııa úkimeti naýqastar men ólim sanynyń qazan aıy bastalǵaly beri kúrt óskenin de jasyrmady. Al Ispanııada búginge deıin 896 myńnan astam adam vırýs juqtyrǵan. Keshe naýqastar sany 7 118 boldy.
Karantın sharalaryn kúsheıtip jatqan elderdiń taǵy biri – Germanııa. Eýropa keńesiniń Yntymaqtastyq qory birqatar memleketke pandemııa jáne onyń saldarymen kúres úshin qarjylaı kómek kórsetetin boldy. Germanııamen qatar Irlandııa, Grekııa, Ispanııa, Horvatııa, Majarstan men Portýgalııa da 132,7 mln eýro kóleminde kómek almaq. Germanııa densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń habarlaýynsha, elde 337 myńnan kóp adam vırýs juqtyrǵan, 10 myńǵa jýyq adam qaıtys bolǵan. 2021 jyldyń qazanynda elde parlament saılaýy ótýi kerek. Germanııa úkimeti pandemııa jaǵdaıynda saılaý ótkizýdiń mehanızmin oılastyryp qoıǵan. Saılaý dástúrli formatta ótpegen jaǵdaıda úmitkerlerdi usyný reti ózgermek. Germanııa ishki ister mınıstri Horst Zeehofer arnaıy quqyqtyq ereje daıyndap, elektrondy nemese poshta qyzmetine júginý jaǵyn qarastyrýda.
Vırýs órship turǵan Eýropa elderiniń kósh basynda Chehııa tur. Bogemııa elinde úshinshi kún qatarynan jaǵdaı aýyr. 9 qazannan beri vırýs juqtyrǵandar 5 myńnan asyp, jalpy sany 100 myńnan asyp tústi. Polsha da dabyl qaqqandardyń biri. Varshava memlekette 135 myńnan astam adamnan vırýs anyqtaǵanyn málimdedi.
Skandınavııa elderi ázirge tynysh. Norvegııada keshe jalpy 15 793 adamnyń vırýs juqtyrǵany habarlandy. Danııada 33 myńnan astam adamda vırýs anyqtalǵan, al Fınlıandııada naýqastar sany 12,5 myńǵa jýyqtaǵan. Pandemııa bastalǵaly karantın engizbeı, tótenshe jaǵdaı jarııalamaǵan Shvesııada 2 203 naýqas tirkeldi. Sarapshylar Shvesııa modeli kerisinshe qaýipti ekenin alǵa tartady. Olardyń baqylaýynsha, Shvesııada vırýstan kóz jumǵandar sany kórshi Danııa, Norvegııa, Fınlıandııadan kóp. Pandemııa bastalǵaly Shvesııada shamamen 6 myń adam kóz jumǵan.
Eýropadaǵy eń kishkentaı memleket Vatıkanda búginge deıin 19 naýqas tirkelgen. Grekııada 23 myń adamnyń indet juqtyrǵany anyqtalǵan. Qazanǵa deıin eýropalyqtar jumystaryna oralyp úlgergen-di. Endi ár memleket karantın rejimin kúsheıtýdi qarastyryp jatyr. Offlaın rejimde jumys istep jatqan mektepter taǵy da qashyqtan oqýǵa kóshýdi oılastyryp jatyr. Buǵan deıin Estonııadaǵy mektepterdiń jappaı onlaın oqýǵa kóship jatqany habarlanǵan-dy. Búginde Eýropa elderindegi tamaqtaný oryndary men qoǵamdyq oryndar keshki 19:00-ge deıin jumys isteıdi, toptasyp jınalýǵa áli de ruqsat etilmeıdi.
Azııadaǵy ahýal da adamzatty alańdatady
Koronavırýs pandemııasy Azııa qurlyǵyna da ońaıǵa soǵyp jatqan joq. Kún saıyn shartaraptyń túkpir-túkpirinde 250 myńnan astam naýqas tirkelse, sonyń 100 myńǵa jýyǵy sary qurlyqqa tıesili. Ásirese Úndistandaǵy jaǵdaı óte qıyn. Búginge deıin Bolıvýdtyń otanynda vırýs juqtyrǵandar sany 7 mıllıonnan asyp ketti.
Osylaısha Úndistan álem boıynsha koronavırýstan eń kóp zardap shekken AQSh-taǵy kórsetkishke jaqyn qaldy. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetine súıensek, ótken táýlikte 70 myńǵa jýyq turǵyn qaterli derttiń tyrnaǵyna ilingen. 110 myńnan astam adam bul dúnıemen qoshtasty. Úndistan vırýs juqtyrǵandar sany jaǵynan birneshe kún boıy aldyńǵy qatardan túspeı tur. Iаǵnı eldegi ahýal áli de kúrdeli qalpynda qalyp otyr.
Bul rette vırýs juqtyrǵandar sanynyń ósimi táýligine qyrkúıektegi 100 myńnan 70 myń adamǵa deıin kemigen. Indettiń sál de bolsa báseńdegeni ańǵarylady. Máselen, qyrkúıektiń ortasynda bir kúnde júz myńǵa jýyq adam naýqastansa, qazir bul kórsetkish 60-70 myńnyń aınalasynda. Eldiń densaýlyq saqtaý mınıstrligi vırýs juqtyrǵandar sany azaıǵan jaǵdaıda úndistandyqtardyń jańa jyly – Dıvalı merekesin toılaýǵa múmkindik týady dep úmittenip otyr. Bıyl atalǵan mereke 14 qarashada atap ótilmek.
COVID-19-dyń otany Qytaıda qaýipti indetpen jańadan aýyrǵandar sany bir táýlikte jıyrma shaqty adamdy quraıdy. Eldiń memlekettik densaýlyq saqtaý komıteti taratqan málimetke súıensek, búginge deıin naýqastardyń barlyǵy vırýsty shetelden juqtyryp kelgen. Alaıda kúni keshe Sındao qalasynda eki aıdan keıin alǵash ret vırýsty Qytaıda juqtyrǵan adam tirkeldi. Osyǵan baılanysty dúısenbiden bastap jappaı testileý júrgizilip jatyr. Bul óńirdi 9 mıllıonnan astam turǵyn mekendeıdi. Atalǵan naýqas koronavırýspen aýyratyndardy emdeıtin aýrýhananyń qyzmetkeri kórinedi.
О́tken dúısenbide anyqtalǵan 13 naýqastyń jeteýi shetelden juqtyrǵan, al altaýy Sındao qalasynyń turǵyndary eken. Sońǵy ret Qytaı koronavırýstyń jergilikti jerde juǵýy týraly málimetti 15 tamyzda habarlaǵan edi. Ol kezde anyqtalǵan 4 adam Shynjań avtonomııalyq oblysynda turatyny belgili boldy. Búginge deıin Qytaıda naýqastar sany 85 myńnan asyp, 4 634 adam qaıtys boldy.
Irandaǵy jaǵdaı da máz emes. Birneshe kúnnen beri osy elde indet saldarynan baqıǵa attanǵandar sany rekordtyq deńgeıde tur. Máselen, dúısenbide 272 adam bul dúnıemen qoshtassa, 4 206 turǵynnyń vırýs juqtyrǵany anyqtaldy. Osylaısha Irandaǵy indettiń tyrnaǵyna ilingender 500 myń adamnan asyp ketti. Sonyń 30 myńǵa jýyǵy baqıǵa attandy.
Osy oraıda aıta ketken jón. Iran pandemııanyń úshinshi tolqynyn bastan ótkerip jatyr. О́ıtkeni alǵash ret naýryzdyń aıaǵy men sáýirdiń basynda naýqastar sany kúrt kóbeıgen-di. Biraq mamyrda jaǵdaı sál de bolsa turaqtalyp, jańadan vırýs juqtyrǵandar sany báseńdedi.
Al mamyrdyń aıaǵynan bastap indet qaıta órshidi. Jaǵdaı tamyzdyń sońyna deıin tynyshtalǵan joq. Sóıtip, Iran ekinshi tolqyndy eńsergendeı kóringen. Áıtse de, qyrkúıekte ahýal taǵy qıyndaı tústi. Qazir naýqastar sany kúnnen kúnge kóbeıip barady.
Koronavırýstyń qarqyny Iran ekonomıkasyna kúırete soqqy berdi. Ásirese ulttyq valıýtasy rıal quldyraı bastady. Qazir naryqta bir dollar 42 136 rıalǵa satylyp jatyr. Buǵan deıin Irannyń aqshasy munshalyqty qunsyzdanbaǵan edi. Byltyrǵy osy kezeńmen salystyrǵanda rıal 138 paıyzǵa qunyn joǵaltqan.
Iordanııa bıligi koronavırýstyń taralýyna jol bermeý úshin demalys kúnderi shekteý sharalaryn kúsheıtti. Apta aıaǵynda turǵyndardyń syrtqa shyǵýyna tolyq tyıym salyndy. Kóshede medısınalyq qyzmetkerler men epıdemııalyq zertteý júrgizýshi toptarǵa ǵana júrýge ruqsat. Polıseıler komendanttyq saǵatta tártiptiń saqtalýyn qatań qadaǵalaıdy. О́tken jumadan bastap mektepterdegi sabaq toqtatyldy. Bilim oshaǵynyń qaıtadan qashan esigin ashatyny ázirge belgisiz. Stýdentter qashyqtan oqýǵa kóshirildi. Iordanııada koronavırýsty juqtyrǵandar sany 22 myńǵa jýyqtady, 144 naýqas kóz jumdy.
Japonııada koronavırýs saldarynan sýısıd sany kúrt artypty. Ásirese elge tanymal «juldyzdarǵa» ońaıǵa soqpaı tur. Máselen, mamyrda balýan ári túrli tok-shoýdyń qatysýshysy Hana Kımýra, shildede akter Harýma Mıýra, qyrkúıekte akter Seı Ashına men Iýko Takeýchı óz-ózine qol jumsaǵan.
Bıylǵy shilde aıynda sýısıd kórsetkishi byltyrǵy merzimmen salystyrǵanda qatty aıyrmashylyq baıqalmaǵan. Biraq tamyzda 2019 jylmen salystyrǵanda 15 paıyzǵa artqan. Japonııa úkimetiniń málimetine súıensek, munyń basty sebebi óz-ózine qol jumsaýdy boldyrmaýǵa jumsalatyn qarajatty 40 paıyzǵa azaıtýmen tikeleı baılanysty. Jyl saıyn Japonııa sýısıdpen kúresý úshin 55 mıllıon dollarǵa jýyq qarajat jumsaıdy.
Koronavırýs alǵash álemge taraı bastaǵanda, qańtar-mamyr aılarynda Kúnshyǵys elinde sýısıd kórsetkishi 10 paıyzǵa tómendegen edi. Biraq pandemııanyń ekonomıkaǵa tıgizgen zardaby saldarynan áleýmettik jaǵdaı qıyndaı túsip, kóptegen japonııalyq azamat kúızeliske túsken kórinedi. Jumyssyzdar sany da kúrt artyp, shaǵyn jáne orta bıznes ókilderi kásibin toqtatýǵa májbúr bolǵan.
Indet saldarynan sýısıd kóbeıgenine qaramastan, COVID-19 juqtyryp qaıtys bolǵandar kóp emes. Búginge deıin Japonııada 90 myńǵa jýyq adam naýqastanyp, 1600-den astam turǵyn ajal tyrnaǵyna ilindi.
Aýstralııa bıligi eldegi jaǵdaı áli de turaqtalmaǵanyna qaramastan keı shtattardaǵy karantındik shekteýlerdi jeńildetýdi josparlap otyr. Búginge deıin osy elde 27 myńnan astam adam vırýs juqtyrǵany anyqtalyp, sonyń 900-i pánı jalǵanmen qoshtasty. Qazirgi tańda Aýstralııada kúndelikti 30 shaqty adam vırýs juqtyrady. Degenmen bul tamyzdyń basyndaǵy kórsetkishten áldeqaıda az. Sol kezde kúnine 700-ge jýyq adam naýqastanǵan edi.
Osyǵan baılanysty el bıligi Jańa Ońtústik Ýels shtatynda syrtta tamaq ishýge ruqsat berdi. Sondaı-aq meıramhanalar men dámhanalardaǵy ústelderdiń araqashyqtyǵy 4 metrden kem bolmaýy tıis. Aýstralııa úkimeti osyndaı qadamdar arqyly karantındik shekteýlerdi birte-birte jeńildetpek.
Malaızııa bıligi kerisinshe el astanasyndaǵy júrip-turýdy shekteýge sheshim qabyldaǵanyn málimdedi. Keıingi eki aptada bul memlekettegi ahýal nasharlap, naýqastar kúrt kóbeıdi. Máselen, 6 qazanda vırýs juqtyrǵandar sany rekordtyq deńgeıge jetip, bir táýlikte 691 adam qaýipti derttiń tyrnaǵyna ilindi.
Ońtústik Koreıada ótken táýlikte 97 adamnyń vırýs juqtyrǵany anyqtaldy. Buǵan deıin koreıalyqtar indetti sátti aýyzdyqtap kelgen edi. Alaıda keıingi derekterge súıensek, Ońtústik Koreıada koronavırýs qaıta kúshine minip kele jatqandaı.
Daıyndaǵandar
Merýert BÚRKITBAI, Svetlana ǴALYMJANQYZY, Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
