Biz kezinde ósimtal el bolǵan edik. 1911 jylǵy sanaq boıynsha qazaqtyń sany 8,5 mln bolypty. Onyń aldynda ult kósemderiniń biri Ahań (Ahmet Baıtursynov) «Álhamdýlılla, alty mıllıon qazaqpyz» degen eken. Sol san kúrt tómendep, 1939 jylǵy sanaq boıynsha 2,4 mıllıonǵa quldyrapty. Bul qazaq halqyna ashyqtan ashyq jasalǵan qastandyqtyń saldary edi.
Jalpy qazaq HH ǵasyrda jeti zulmat pen zobalańdy bastan keshirdi. Aldymen qazaq 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisten jáne 1918-19 jylǵy azamat soǵysyndaǵy aq pen qyzyl jasaqtarynyń soıqandarynan, sol tustaǵy asharshylyqtan qyryldy. Oǵan 1921-22 jylǵy asharshylyqty qosyńyz. Osy kezeńde 1,5 mıllıon qazaq sheıit bolǵan. Bul kezde Turar Rysqulov pen Muhtar Áýezov shyryldap júrip, jer-jerge baryp, biraz qazaqty ashtyqtan alyp qalǵan. Sodan keıingi 1932-33 jylǵy alapat asharshylyq. Munyń kesirinen 2,5 mıllıon qandasymyz opat boldy, 130 rýdyń shejiresi qurdymǵa ketti. Sóıtip úsh asharshylyqtan halqymyz 70 paıyzynan aıyryldy. Endi 1937-38 jylǵy qýdalaý, naqaqtan «halyq jaýy» dep sottaýdan ulttyń 25 myń betke ustar qaımaǵy atylyp, 110 myńy bosyp ketti. Odan keıin 1941-45 jyldar qanquıly soǵysta qazaq taǵy da qyryldy. Osy soǵystan keıin tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgeremiz degen jeleýmen soltústikten nesheme basqa ult ókilderin tógip, jergilikti halyq óz jerinde azshylyqqa tap boldy. Sońǵy zulmat – 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisi. Munda da halqymyzdyń birazy tentirep, qatty kúızeliske ushyrady. Sóıtip 1959 jylǵy sanaqta qazaq jurty 29 paıyz bolsa, 1989 jyly 39 paıyzǵa áýpirimdep jetti. Sonda, 1911 jylǵy 8,5 mıllıon halyq ósýdiń ornyna 80 jyldan soń sol kólemde qalǵan!
1991 jyly táýelsizdik aldyq. Sodan bergi 2009 jylǵy sanaq kórsetkendeı, 20 jyl ishinde qazaq 63 paıyzǵa jetti. Endi qarańyz. Qazir shyn máninde qazaq 75 paıyzǵa jetti degen derekter aıtylyp júr. Nur-Sultan qalasynyń ózinde 79 paıyz bolyppyz, álhamdýllıllá! Bul degen sóz, biz tolyq mánde basym halyqpyz. Egerde, sol zulmattar bolmaǵanda zertteýshilerdiń paıymdaýynsha, biz qazir 60-70 mıllıon bolar ma edik. Aıbyndy, qazir álemdik derjava dárejesine jetken baýyrlasTúrkııa halqynyń sany 80 mıllıonnan asady.
Alla qýat berip, myna pandemııadan tezirek arylyp, ekonomıkamyz alǵa bassa, elimiz aman, jurtymyz tynysh bolsa, 2060 jyly 60 mıllıondyq mejege jetýimiz ábden múmkin. Alla taǵala soǵan jetkizsin. Halqymyz aýrý-syrqaýdan aman bolyp, jetkinshekterimiz sapaly bilim alsa eken dep tileımiz. Elimizge Alla jar bolsyn!
Baqytjan TOBAIаQOV,
Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet salasynyń úzdigi,
Á.Bókeıhan atyndaǵy syılyqtyń laýreaty
