Bul týraly Almaty Jedel shuǵyl kómek kórsetý aýrýhanasynyń psıhologi Gúlnara Doshanova áńgimeleıdi. Aldymen Gúlnara Halıdınqyzynyń elimizdiń jetekshi medısınalyq mekemelerinde 27 jyldyq klınıkalyq tájirıbesi bar ekenin alǵa tarta keteıik. Ári karantın kezeńinde «qyzyl aımaqta» naýqastar men dárigerlerge kómektesken eńbegi bar. Osy arada psıholog-dárigerge qoıylǵan saýaldar qoǵamǵa ortaq, jıi qoıatyn saýaldardyń jıyntyǵy deýge bolady.
– Adamdar qazir bastan keship otyrǵan jaǵdaı – apatııa men ashýdyń qospasy. Koronavırýs taqyryby aýyzeki áńgimeden birtindep joǵalyp kele jatyr. Qaýip úırenshikti jaǵdaıǵa aınalǵan sııaqty, endi oǵan qatysty qandaı da bir áreket etýge kúsh qalmady. Shyn máninde, uzaqmerzimdi toryǵý bizdi sarqylýǵa ákeledi. Talaı adam psıhologııalyq turǵydan kúıip ketti, sondyqtan apatııaǵa ushyraıdy. Bizdiń ashýymyz kóbinese «bul bále qashan aıaqtalady?» degen suraqtan kórinis tabady. Biraq bári qalypty jaǵdaı. Eń bastysy – qoryqpaý jáne úreılenbeý. Menińshe, jaǵdaıdyń birinshi tolqyn kezindegiden qıyn bolýy ekitalaı, sondyqtan kóp ýaıymdaýdyń qajeti joq. Ol kezde bárimiz buǵan ekonomıkalyq, medısınalyq turǵydan daıyn bolmadyq. Al endi bizde tájirıbe bar, ıaǵnı ekinshi tolqyn salystyrmaly túrde jeńilirek ótýi kerek. Qazir men sizge ózińiz áser ete alatyn, basqara alatyn ári sheshe alatyn máseleni ǵana tańdap, qalǵan nárseniń bárin ushaqtaǵydaı jiberýge keńes beremin, – deıdi dáriger.
– Munyń bárine tózý úshin psıhologııalyq resýrstarymyz bar ma, ony qalaı jáne nemen jigerlendirý kerek?
– Koronavırýstan qorqýdy tolyǵymen jeńý áldekimniń qolynan keletini ekitalaı. Bul qajet te emes. О́ıtkeni bul adamdy karantındik sharalarǵa nemquraıly qaraýǵa jáne ol óz kezeginde aýrý qaýpiniń artýyna ákelýi múmkin. Bizdiń qolymyzdan keletin eń jaqsy nárse – sabyr saqtaý men barlyq saqtyq sharalaryn oryndaý. Qazirgi jaǵdaıda ınfeksııadan qorqý qalypty jaǵdaı. Sondyqtan onymen kúresýdiń máni joq. Eń bastysy, onyń fobııaǵa aınalýyna jol bermeý.
– Siz «qyzyl aımaqta» jumys istedińiz, pasıentter sizge qandaı suraqtar qoıdy jáne olarǵa qalaı kómektestińiz?
– Men 3 aıǵa jýyq «qyzyl aımaqta» vırýs juqtyrǵan naýqastarmen jumys istedim. Naýqastardyń kópshiligin mazasyzdyq, dúrbeleń, ólim qorqynyshy, eshqashan emdelmeý úreıi mazalady. Olarda ózderin basqara almaý jáne dármensizdik sezimderi boldy, tynys alýdaǵy qıyndyqtardy sezindi. Bul olar úshin óte qorqynyshty boldy. Olarmen únemi áńgimesip, konsýltasııalar berdim. Qorqynysh deńgeıin tómendetý boıynsha psıhokorreksııalyq jumys júrgizdim, sýısıdtik minez-qulyq qaýpin joıdym. Iá, mundaı da naýqastar boldy.
– Kovıd shynynda da psıhıkaǵa áser ete me?
– Iá, ókinishke qaraı, kovıd adamdardyń psıhıkasyna áser etti. Bul ásirese aýyr syrqattanǵan naýqastarda aıqyn baıqaldy. Mazasyzdyq, toryǵý, kúızelis, tipti sýısıd ınfeksııanyń jańa «janama áserlerine» aınaldy. Sonymen qatar «synǵan júrek sındromy» nemese strestik kardıomıopatııa dep atalatyn sırek kezdesetin aýrýdyń tanymaldylyǵy artyp keledi. Atalǵan sındrom kezinde sol jaq qarynshanyń aldyńǵy qabyrǵasynyń mıokard ınfarktisine tán EKG-niń ózgerýimen qatar júretin júrek jetkiliksizdiginiń nemese keýde qýysynyń aýyrsynýy oryn alady.
– Nelikten adamdardyń kópshiligine oqshaýlaý men karantın moraldyq turǵydan óte qıyn tıdi?
– 2020 jyl – senimsizdik pen úlken alańdaýshylyq jyly. Naýryz aıynyń sońynda búkil álemde alǵash ret ózin-ózi oqshaýlaý rejimi engizildi. 3 aıǵa jýyq bizdiń ádettegi qalypty ómirimiz toqtap qaldy, jumys pen oqý onlaın rejimine aýystyryldy, dostarmen jáne týystarmen kezdesýler tek beınebaılanys arqyly múmkin boldy. Biz ózimizdi koronavırýstan qutqarý úshin oqshaýlandyq. Biraq ózimizdi ózimizden qutqara aldyq pa? Kópshilik oqshaýlanýǵa tózbedi. Sondyqtan adamdar kúızeliske jıi berile bastady. Mazasyzdyq pen dúrligý kúsheıip, «paranoııa» deńgeıi joǵarylap, anyq oılaý qabileti tómendedi.
Oqshaýlaý kezinde kóbine bolyp jatqan oqıǵalardaǵy túsiniksizdik, naqty nusqaýlardyń bolmaýy jáne ártúrli derekkózden dáıeksiz aqparat alý saldary óte jaǵymsyz áser etti.
– Siz tájirıbeli psıholog retinde «Pandemııa kezinde adamdar ne isteý kerek?» degen nusqaýlyq bere alasyz ba?
– Úreılenbeńiz! Aqparat kózderin baqylańyz. Onyń áser etýine jol bermeńiz. О́zińiz úshin ýly emes, paıdaly bolatyn aqparattyń ońtaıly mólsherin anyqtańyz. Adamdar karantın men aýrýdan myqty bolýy kerek. «Aýyrmaý» tapsyrmasynan basqa, siz óz ómirińizdi jańa formatta qalaı uıymdastyrýǵa bolatynyn oılaýyńyz kerek. Aýrý – shkaftaǵy sóre ǵana, tutas shkaftyń ózi emes. Aýrý – men emes, aýrý mende bar. Aýyryp qalamyn degen ýaıym nemese onsyz da jaıylǵan vırýs sizdiń tolyq tulǵańyzdy qamtyp almaýy mańyzdy. Karantınnen basqa ómirde ne bar? Vırýs basqanyń bárin joq qylmaıdy. Adamda úmit, senim, raqat, óner, sulýlyq, baýyrmaldyq pen shyǵarmashylyq bar.
Qırandylardy qaıta qurý, ómirdi uıymdastyrý mańyzdy. Kúndelikti turaqty áreketter turaqtylyqty saqtaýǵa kómektesedi. Eger buryn uıymdar, mektepter, ýnıversıtetter, jumys ómir qurylymyn qurǵan bolsa, endi siz óz ómirińizdi «óz betińizshe» qurýǵa tıissiz.
О́zgeretin jaǵdaılarǵa beıimdelý kerek. Esińizde bolsyn, eger jańbyr jaýsa, onda siz qolshatyr alyp, odan ári óz kásibińizben aınalysýyńyz kerek. Úmitsizdik pen jaǵymsyz jaǵdaılarǵa berilýdiń qajeti joq. О́zińizdi jaqsylyqqa baýlyp, ómirge oń kózqaraspen qaraýǵa tyrysyńyz. Esińizde bolsyn, biz buǵan deıin de kóp nárseni bastan ótkerdik, bul da ótedi. О́mir ózgeristerden turady. Al bizdiń turaqtylyqqa degen mahabbatymyz adamdy jalqaý qylady. Sondyqtan jańa máselelermen birge jańa mindetter, múmkindikter men sheshimder keledi. «Men nege áser ete alamyn, ne isteı almaımyn?» dep ózińizge suraq qoıyńyz. Eger siz jaǵdaıdy ózgerte alsańyz, áreket etińiz, ózgerte almasańyz, baqylańyz. Eń bastysyn este ustańyz, pandemııa ótedi jáne onymen baılanysty dúrbeleń de ótedi. Eger siz oǵan moıynsunbasańyz jáne bárin durys jasasańyz, eshkim zardap shekpeıdi. Karantın aıaqtalǵannan keıin qıyn jaǵdaıdyń sizge kúsh bergenin túsinesiz. О́zińizge muqııat bolyńyz, qaýipsizdik sharalaryn ustanyńyz, bári jaqsy bolady.
ALMATY
