Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
– Murat Baqtııaruly, siz Parlament qabyrǵasynda qandastarymyzdyń máselesin jıi kóterip júrsiz. Bıyl sáýirde kóshi-qon prosesterin retteýge baılanysty zańǵa tolyqtyrýlar men ózgertýler engizilgeni belgili. Áńgimeniń álqıssasyn osydan bastasaq.
Murat Baqtııaruly:
– Kóshi-qon máselesi – bizdiń elimizde ǵana emes álemdegi óte ózekti máselelerdiń biri. Ol elimizdiń álemdik qoǵamdastyqtaǵy bedeline, demografııalyq ósimge, shetelde júrgen qandastarymyzdyń taǵdyryna tikeleı qatysty. Siz aıtyp otyrǵan zań jobasyn mynadaı eki baǵytta qaraýǵa bolady.
Birinshi, syrtqy eńbek kóshi-qonynyń tıimdi júıesin qurý jáne zańsyz kóshi-qonnyń aldyn alý. Munda sheteldik jumys kúshin tartqanda burynǵydaı ekonomıkalyq qyzmet túrlerin alyp tastap, kvotany sanattarǵa bólý usynyldy.
Ekinshi, elge kelgen qandastarymyzǵa qolaıly jaǵdaı jasaý. Bul maqsatta zań jobasynda birneshe másele eskerildi. Máselen, shetelde turatyn qandastarymyzǵa Qazaqstanda ruqsat almaı-aq ýaqytsha eńbek etýge múmkindik beriledi. Sondaı-aq qandastar men qonys aýdarýshylardy qabyldaýdyń óńirlik kvotasyn belgileý quzyreti kóshi-qon máseleleri boıynsha ýákiletti organdarǵa júkteý usynyldy. Bul qadam qandastar men qonys aýdarýshylarǵa kómek kórsetýge bólinetin bıýdjet qarajatyn tolyǵymen ıgerýdi jeńildetedi.
Buryn «oralman» mártebesin alý úshin turǵylyqty jeri boıynsha tirkeýdiń bolýy talap etilmeıtin. Mysaly, bir óńirde tirkelgen, shetelden kóship kelgen qazaq «oralman» mártebesin alý úshin basqa óńirge de bara beretin. Endi tirkelgen jer boıynsha ǵana qandas mártebesin ala alady. Budan bólek qandastarymyzdyń Qazaqstan azamattyǵyn qabyldaýdyń múmkindigin keńeıtý men alýyn jedeldetýge jańa normalar engizildi.
– Murat Baqtııaruly, kóshi-qon týraly zańda qamtylǵan negizgi máselelerge toqtalsańyz.
Murat Baqtııaruly:
– «Qazaqstan Respýblıkasynyń zeınetaqymen qamsyzdandyrý týraly» zańynda shetten kóship kelgen qandastarǵa «eńbek qyzmeti» boıynsha zeınetaqy taǵaıyndalsyn dep belgilengen. Biraq bul zańda da, Eńbek kodeksinde de «eńbek qyzmeti» degen uǵym joq. «Eńbek ótili» degen uǵym bar. Endi osy zań boıynsha jergilikti azamattarǵa «Eńbek ótili», al shetten kóship kelip azamattyq alǵandarǵa «eńbek qyzmeti» boıynsha zeınetaqy taǵaıyndalady. Iаǵnı Qazaqstan azamaty bola tura jergilikti zeınetkerler men shetten oralǵan zeınetkerlerdiń eńbek etken jyldaryn esepteýde eki túrli uǵym paıdalanyp, ekeýin ekige bólip qaraǵan. Bul másele aldaǵy ýaqytta ázirlenetin zańda oń sheshimin tabýy tıis.
Taǵy bir másele. Qandas mártebesin alǵandarǵa úı kezegine qatysty jeńildikter qarastyrylǵan. Biraq qandas mártebesiniń merzimi bir jyl bolǵandyqtan, azamattyq alǵan kúni turǵyn úıge qatysty jeńildikten aıyrylyp qalady. Sondyqtan kóptegen qandasymyzdyń páter kezegi artqa shegerilip, qaıtadan úı kezegine turady. Bul olardyń bılikke qatysty ókpe-renishterin týdyryp jatady. Bul máselege qatysty naqty sheshim qabyldaý kerek dep oılaımyn.
Zań jobasyna eger pana izdegen adamnyń týystarynyń ne jaqyn aǵaıyndarynyń bireýi Qazaqstan Respýblıkasynyń azamaty bolsa, bosqyn dep tanylýy múmkin degen tolyqtyrý engizýdi usyndyq. О́ıtkeni sońǵy bir jyl ishinde Qytaıdaǵy saıası jaǵdaıǵa baılanysty bes birdeı qandasymyz elge kelip, «bosqyn» mártebesin surady. О́kinishke qaraı, «Bosqyndardyń jaǵdaıy týraly» Konvensııany ratıfıkasııalap, halyqaralyq mindettemelerimizge qaramastan, oǵan qosa osy azamattardyń barlyǵynyń jaqyn týystary Qazaqstanda tursa da, olardyń eshqaısysyna «bosqyn» mártebesin bere almadyq. Sheteldegi etnostyq qazaqtar tabıǵı apatqa, ekonomıkalyq nemese saıası daǵdarys, túrli kemsitýshilik jaǵdaılarǵa dýshar bolǵanda Qazaqstan Úkimeti tikeleı aralasyp, qandastardyń quqyn halyqaralyq deńgeıde qorǵaı alýǵa zańdyq turǵyda múmkindik joq. Bul usynys ta keleshekte pysyqtaýdy qajet etedi.
– Qandastarymyzdyń atajurtqa oralýy barysyndaǵy ózekti máseleniń biri – olarǵa qujat berý. Sebebi qujaty resimdelmegen, el azamattyǵyn almaǵan qandasymyzdy óz azamatymyz dep aıta almaımyz. Sabyrjan Jarylqaǵanuly, osy oraıda Otanǵa oralǵan qandastarymyzdyń qujat resimdeý barysy týraly aıtyp ótseńiz?
Sabyrjan Seıitjanov:
– Ras, atajurtty ańsap kelgen aǵaıyndarymyzǵa qujat berý máselesi qashanda mańyzdy. Sondyqtan eń aldymen qandastarymyzdyń kelýine jáne olardyń el azamattyǵyn alýyna, qujat berilýine qatysty másele kóterip otyrǵandaryńyz úshin alǵysymdy bildiremin. Al suraqqa kelsek, Qazaqstanǵa vızasyz kirýge kelisken memleketterden, sondaı-aq Qazaqstanmen vızalyq tártibi bar elderden memleketimizge kelgen qandastarymyz ózderine berilgen vızanyń sanatyna qaramastan, turaqty turýǵa ruqsat alý úshin ishki ister organdaryna ótinish bere alady. Oǵan birqatar qujat qajet. Oqyrmandarǵa túsinikti bolýy úshin barlyǵyn ret-retimen aıtaıyn. 1) ótinish-saýaldama, 2) ulttyq pasport, birlesken ótinish bergen kezde on alty jasqa tolmaǵan balanyń týý týraly kýáligi, 3) ketý paraǵy nemese shetelge turaqty turýǵa, ketýge ruqsatty rastaıtyn basqa qujat. Qytaıdan kelgen etnostyq qazaqtar bul qujatty usynbaıdy; 4) sottylyǵy, sottylyǵynyń bolmaýy týraly qujat (Qytaı Halyq Respýblıkasynyń etnostyq qazaqtaryn qospaǵanda), 5) 14 jastan 18 jasqa deıingi balanyń Qazaqstan Respýblıkasynda turaqty turýǵa notarıaldy kýálandyrylǵan kelisimi, 6) ótinish berýshige turýǵa turǵyn úı berý jáne turaqty tirkeý esebine qoıý týraly jeke nemese zańdy tulǵamen notarıaldy kýálandyrylǵan kelisim, 7) medısınalyq kýálandyrý týraly anyqtama, 8) fotosýret.
Qazirgi ýaqytta Qazaqstanda turaqty turýǵa ruqsat alý kezinde qandas mártebesi kózdelmegen, ol úshin qazaq ekendigin rastaıtyn qujatty usyný jetkilikti. Biraq Qazaqstannyń azamattyǵyn qabyldaý úshin zańnamada «qandas» kýáliginiń bolýy kózdelgen, mundaı qyzmet Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtary arqyly kórsetiledi. «Qandas» kýáligin turýǵa yqtııarhat alǵanǵa deıin de, odan keıin de alýǵa múmkindik bar. Qandastarymyz turý merzimine qaramastan, sondaı-aq joǵary oqý oryndarynda oqıtyn etnostyq qazaqtar Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵyn jeńildetilgen tártippen, ıaǵnı tirkeý tártibimen alý úshin oblystardyń, respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń jáne astananyń PD bastyǵynyń atyna ótinish jazyp, birneshe qujat usynady. Qandastar memlekettik baj tóleýden bosatylǵan, ótinishti qaraý merzimi úsh aıdy quraıdy.
– Táýelsizdik alǵan jyly 10 myńnan astam adamǵa kvota bólingeni belgili. Odan keıin 2012-2016 jyldary kvota múlde toqtaǵan... Osy oraıda sóz kezegin «Otandastar» qorynyń vıse-prezıdenti Maǵaýııa Sarbasovqa bersek. Qazirgi jaǵdaı qalaı? Sheteldegi qandastarymyzdyń elge kóship kelýine memleket tarapynan qandaı jeńildikter qarastyrylǵan?
Maǵaýııa Sarbasov:
– Rasymen, mundaı másele bar ekeni belgili. Máselen, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstriniń 2020 jylǵy 17 tamyzdaǵy №323 buıryǵyna sáıkes, qandastardy qabyldaýdyń 2020 jylǵa arnalǵan óńirlik kvotasy 1 378 adamdy qurap otyr.
Atajurtqa oralǵan azamattarǵa memleket tarapynan birqatar jeńildik qarastyrylǵan. El zańyna sáıkes, «qandas» mártebesin alǵandar men olardyń otbasy músheleri qandastardy beıimdeý ortalyqtarynda tegin qyzmet alyp, medısınalyq kómekpen, mektepter men balabaqshalarda orynmen, áleýmettik qorǵalýmen, jumyspen qamtýǵa járdemdesýmen qamtamasyz etiledi. Sondaı-aq jastarymyzdyń kolledj ben ýnıversıtetterge oqýǵa túsýge múmkindigi bar.
Aýyl sharýashylyǵymen shuǵyldanǵysy keletin aǵaıyn úshin sharýashylyqpen aınalysý maqsatynda arnaıy jer qorynan, ımmıgrasııalyq jer qorynan jáne bos jerlerden ýaqytsha jer paıdalaný quqyǵymen jer telimderi beriledi.
Jergilikti atqarýshy organdar atajurtqa kelgen qandastardy qabyldaýdyń óńirlik kvotasynan tys qonys aýdarǵandarǵa turaqty turǵylyqty jerinde jol júrý jáne múlkin tasymaldaý shyǵyndaryn óteýdi qamtıtyn birjolǵy járdemaqy belgileýi múmkin. Sondaı-aq qandastar ózimen birge ákelgen kóligine nemese jeke paıdalanýǵa arnalǵan múlkine salynatyn kedendik tólemderden bosatylady. О́ńirlik kvota aıasynda jumyspen qamtýǵa járdemdesýdiń belsendi sharalaryna qatysýshylarǵa kózdeletin memlekettik qoldaý sharalary usynylady, sonymen qatar tutyný kredıti men turǵyn úı satyp alý maqsatynda ıpotekalyq nesıe alý quqyǵy beriledi.
Otandastar qorynyń keıbir saraptamalyq zertteýlerine sáıkes, alys jáne jaqyn shetelde shamamen 7 mıllıon qazaq turady. Bul Qazaqstannyń ózinde turatyn 12 mıllıon qazaqtyń jartysy degen sóz. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń derekteri boıynsha táýelsizdik alǵannan keıin atajurtqa 1 mıllıonnan astam qazaq oralǵan. Qandastarymyz negizinen О́zbekstan, Qytaı, Mońǵolııa, Túrikmenstan jáne Reseıden keldi.
Bıylǵy málimetterge toqtalsaq, 1 qyrkúıektegi jaǵdaı boıynsha Qazaqstanǵa shetelden 5 190 otbasy, ıaǵnı 10 myńdaı adam kelip, «qandas» mártebesin alyp úlgergen. Kelýshilerdiń 59,1%-y Qytaıdan, 25,6%-y О́zbekstannan, 8,8%-y Túrikmenstannan, 3,5%-y Mońǵolııadan jáne 3%-y basqa elderden qonys aýdarǵandar. Qazirgi tańda atalǵan elderde turyp jatqan aǵaıyn-baýyrlarymyz atamekenge oralýǵa peıil tanytyp, qyzyǵýshylyq bildirip otyr. Biz óz kezegimizde olardyń Qazaqstanǵa tez kelýine bar jaǵdaıdy jasaýǵa atsalysyp jatyrmyz.
– Murat Baqtııaruly, elge kelgen qandastarymyz ǵana emes, sheteldegi qandastarymyzdyń máselesi de mańyzdy ekeni túsinikti. Osy turǵydan alǵanda, olarǵa qandaı qoldaý kórsetilip jatyr?
Murat Baqtııaruly:
– Shetelderde 7 mıllıon qazaq turady. Bul Qazaqstanda turyp jatqan halyqtyń 38%-yn quraıdy. Demografııalyq aspektide úlken áleýet sanalatyn osy resýrstardy durys paıdalanyp jatyrmyz ba?! О́kinishke qaraı, bul resýrs tıimdi paıdalanylmaı otyr. Ol úshin Qazaqstan Úkimeti kóshi-qon jóninde búgingi zaman talabyna saı jańa qujat daıyndap, soǵan oraı naqty is-sharalardy qolǵa alýy tıis. Syrt jerlerdegi mıllıondaǵan aǵaıynnyń atamekenge túpkilikti kelemin degen ystyq yqylasyn sýytyp almaı, saǵynyshy men súıispenshiligine syzat túsirmeı, qazaq kóshin qaıta jańǵyrtýymyz kerek. О́ıtkeni Qazaqstan – shettegi qandastarymyzdyń jalǵyz rýhanı otany. Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń 2017 jyly Dúnıejúzi qazaqtarynyń V quryltaıynda «Qaıda júrseń de qazaqtyń Otany bireý ǵana, ol – Qazaqstan» degen edi. Tuńǵysh Prezıdenttiń tikeleı bastamasymen qurylǵan «Otandastar qorynyń» tapsyrysyna sáıkes júrgizilgen áleýmettik saýaldamalardyń nátıjesinde, Qazaqstanǵa shetelden 1,5 mln qazaq turaqty qonys aýdarǵysy keledi. Soǵan qaramastan, sońǵy 8 jylda (2012-2019 j.) repatrıanttar legi jylyna nebári 10 000 adamdy ǵana quraǵan. 2020 jyly Qazaqstanda elge oralamyn degen qandastarymyzǵa berilgen kvota 1378 adam kóleminde ǵana belgilengen.
Memleketti álemdik básekelestikte alǵa súıreıtin faktorlardyń biri onyń halqynyń sany ekeni sózsiz. Sondyqtan da eldegi halyq sanyn arttyrýda sheteldegi qandastarymyzdy qoldaýdyń yntalandyrý baǵdarlamasyn, ıaǵnı repatrıanttardy áleýmettik-ekonomıkalyq qoldaýdyń keshendi sharalaryn qamtyǵan Arnaıy memlekettik baǵdarlama qabyldaý qajet. Kórshi Reseı óz otandastaryn erikti kóshirýdiń merzimi shektelmegen memlekettik baǵdarlama qabyldady. Qazaqstan Úkimeti joǵaryda aıtylǵan máselelerdi jan-jaqty qarastyryp, etnostyq kóshi-qon jumystaryn órkenıetti elderdegideı naqty bir júıege túsirse degen usynysymyz bar.
– Sabyrjan Jarylqaǵanuly, qandastarymyz jıi kezigetin máseleniń biri – qujat tapsyrý. Ásirese basqa eldiń azamattyǵyn tapsyrý ózekti kúıinde qalyp otyr. Máselen, О́zbekstannan kelgen qandastarymyz óziniń qujattaryn О́zbekstan elshiligine jekeleı aparyp tapsyrý mindetti kórinedi. Osyny eki el arasyndaǵy kelisimder arqyly zańdyq turǵyda ońtaıly sheshýge bola ma?
Sabyrjan Seıitjanov:
– Elimizde turaqty turatyn qandastar «Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyq týraly» zańnyń 16-1-babynyń talaptaryna saı, is-qujattaryn jınaqtap turaqty turatyn jeri boıynsha kóshi-qon qyzmeti bólinisterine ótinish beredi. Qabyldanǵan qujattar «qandas» kýáligi negizinde jeńildetilgen tártipte 3 aıdyń ishinde Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵyn alady.
Elimiz táýelsizdik alǵannan bastap 962 703 qandasymyz Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵyna qabyldandy. О́tken jyly 17 696 qandasymyz elimizdiń azamattyǵyn alsa, osy jyldyń esep berý kezeńinde 14 944 qandasymyz Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵyn ıelendi. Sondaı-aq jyl basynan bastap atajurtyna 6043 etnostyq qazaq turaqty turýǵa kóship keldi.
Eger qandasymyzdyń (otbasy ıesi) qolynda jergilikti atqarýshy organdar bergen «qandas» kýáligi bolsa, onyń áıeli nemese otbasynyń basqa músheleri ózge ult bolǵan jaǵdaıda, olar otbasy ıesiniń músheleri retinde Qazaqstanda turǵylyqty turýǵa jáne yqtııarhatyn alýǵa jeńildetilgen tártipte ótinish bildire alady. Otbasy ıesi (kúıeýi) turaqty turý ruqsatyn alǵannan keıin «qandas» retinde Qazaqstannyń azamattyǵyn jeńildetilgen tártipte alady. Sodan soń ulty basqa onyń áıeli 1957 jylǵy 29 qańtardaǵy «Turmystaǵy áıelderdiń azamattyǵy týraly» konvensııaǵa sáıkes, jeńildetilgen tártippen 3 aıdyń ishinde Qazaqstannyń azamattyǵyn alýyna múmkindik bar. Al otbasy ıesiniń anasy basqa ulttyń ókili bolǵan jaǵdaıda Qazaqstannyń azamattyǵyna jalpy tártippen qabyldanady. Azamattyqqa qabyldaý jónindegi sheshim Qazaqstan Prezıdentiniń Jarlyǵy arqyly retteledi. Qaraý merzimi 6 aı aralyǵynda júrgiziledi. Sonymen qatar anasy jalpy tártippen Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵyna qabyldaý týraly ótinish bergen kezde, mindetti túrde kelgen eldiń azamattyǵynan shyǵýdy resimdeýi qajet.
Qazaqstannyń azamattyǵyna qabyldanǵan kezde Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattyǵyna qabyldanǵan kúnnen bastap kúntizbelik otyz kún ishinde shetel azamatynyń ulttyq pasportyn burynǵy azamattyǵy bar eldiń ýákiletti organyna tapsyrý qajettigi týraly habarlama berý zańda kózdelgen. Sebebi árbir memlekette azamattyqtan shyǵý, ony toqtatý ne joǵaltý tártibi qarastyrylǵan. Sondaı-aq 2019 jyly 15 sáýirde Qazaqstannyń Úkimeti men О́zbekstannyń Úkimeti arasynda «Zańsyz kóshi-qonǵa qarsy kúrestegi yntymaqtastyq týraly» kelisimge qol qoıyldy. Bul kelisimdi О́zbekstan bıyl 22 mamyrda ratıfıkasııalaǵanyn atap ótkim keledi.
Máselen, Kelisimniń 2-babynyń 6-tarmaǵyna sáıkes Qazaqstan Respýblıkasy IIM oblystyq kóshi-qon qyzmetiniń bólimsheleri turaqty negizde jeke basty kýálandyratyn qujattardy О́zbekstan Respýblıkasynyń dıplomatııalyq ókildigine nemese konsýldyq mekemesine Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda azamattyq alýdy resimdeý faktisi týraly habarlamamen birge onyń kúnin kórsete otyryp, tikeleı qaıtarý bóliginde jumys uıymdastyrdy. Osyǵan baılanysty, azamattyǵyn qabyldaǵannan keıin О́zbekstan Respýblıkasynyń burynǵy azamattaryna pasporttardy tapsyrý úshin konsýldyq mekemege óz betinshe barý talap etilmeıdi.
Qazaqstanǵa kelgen qandasymyz azamattyq alǵanǵa deıin turaqty turýdy resimdeý qajet. Sol sebepti turaqty turýǵa qujattar tapsyrý kezinde elimizdiń Ishki ister mınıstrliginiń buıryǵyna sáıkes Qytaı Halyq Respýblıkasynan kelgen qandastardan basqa qandastar óziniń buryn turǵan memleketinen sottylyǵy (sottylyǵynyń bolmaýy) týraly anyqtama talap etiledi. Alaıda turaqty turatyn qandastarymyzdyń Qazaqstan Respýbıkasynyń azamattyǵyna qujattar tapsyrýy kezinde olardan sottylyǵy (sottylyǵynyń bolmaýy) týraly anyqtama talap etilmeıdi.
– Maǵaýııa Qanapııauly, Qazaqstanǵa qonys aýdarǵandarǵa arnalǵan beıimdeý ortalyqtary bar, olar qalaı jumys isteıdi?
Maǵaýııa Sarbasov:
– Qazirgi kezde qandastardyń atajurtqa qonys aýdarýyn eki jaǵdaıǵa bólip qaraýǵa bolady. Birinshisi – alystaǵy aǵaıyn ózi turǵan elinde qujattaryn ázirlep, daıyndyqtaryn jasap, jaǵdaıdy aldyn ala zerttep bilmeı, Qazaqstandaǵy týystaryna qosylý úshin táýekel etip, óz tarapynan kóship kelip jatyr. Ekinshisi – qandastarymyz bala-shaǵasyn, dúnıe-múlkin aman-esen elge jetkizip, «qandas» mártebesin alyp, baspana taýyp, turaqty tirkeýge turyp, kvota boıynsha belgilengen kómekter men Qazaqstan azamattyǵyn alyp, aldyn ala belgilengen algorıtm boıynsha júredi.
Qandastarymyz Qazaqstan azamattyǵyn elge kelgen boıda birden alǵysy keledi. Olardyń arasynda qarjylaı kómek nemese turǵyn úı surap jatqan eshkim joq, basty talaptary «bizge jer berilse, kásip qylyp, aýyl sharýashylyǵymen aınalysýǵa múmkindik jasalsa eken» deıdi.
Sońǵy ýaqytta sheteldegi aǵaıyndardyń kóshi aıtarlyqtaı azaıdy. Onyń túrli sebebi bar. Degenmen basty másele – Kóshi-qon qyzmetiniń jumysynda olqylyqtar kóp. Osy oraıda kóshi-qon máselesi júıeli túrde memlekettik deńgeıde uıymdastyrylatyn asa kúrdeli jumys ekenin umytpaýymyz qajet.
2006 jylǵy 1 naýryzda Elbasynyń «Qazaqstannyń álemdegi básekege barynsha qabiletti 50 eldiń qataryna kirý strategııasyn» iske asyrý maqsatynda Úkimet qaýlysymen Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi Kóshi-qon komıtetiniń qandastardy beıimdeý jáne kiriktirý ortalyqtary jumys isteı bastady. Atap aıtsaq olar Túrkistan oblysynyń Aqsýkent aýylynda, Shymkent jáne Qaraǵandy qalalarynda ashyldy. Úkimet 2010 jylǵy 2 maýsymda Aqtaý qalasynda «Qandastardy beıimdeý jáne kiriktirý» ortalyǵyn qurdy. Qazirgi kezde bul ortalyqtar memlekettik qyzmet kórsetý standarty boıynsha jumys istemeıdi.
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstriniń buıryǵymen oblystarda «Ýaqytsha ornalastyrý ortalyqtaryn» qurý oblys ákimdikterine júkteldi. Qazir qandastardy ýaqytsha beıimdeý ortalyqtary jumys istemeıdi. О́kinishke qaraı, keıbir óńirde qandastardy ýaqytsha beıimdeý ortalyǵy bolsa da, standartqa saı emes degen syltaýmen jumysyn toqtatqan. Biraq keıbir oblystarda ortalyq qyzmetkerleri degen shtat qarastyrylǵan, olardyń qandaı qyzmet kórsetip jatqany bizge beımálim. Osylaısha, jergilikti ákimdikter osy máselege nemquraıdy qarap otyr. Biz ár oblys ákiminiń qandastar máselelerimen aınalysatyn keńesshisin taǵaıyndaý týraly usynysty Úkimetke joldadyq. Olar óńirlerdegi, aýyldardaǵy túıtkildi máselelerdi sheshýge tikeleı yqpal etetin edi. Bul usynysqa Soltústik Qazaqstan, Almaty, Pavlodar oblystary dereý qoldaý kórsetip, keńesshilerin taǵaıyndap úlgerdi. Basqa oblystarda úmitkerlerdi irikteýge kirisip jatyr.
Negizi beıimdeý jáne kiriktirý ortalyqtarynyń jumysyn jaqsartý týraly «Halyqtyń kóshi-qon týraly» zańynda atap kórsetilgen. Osy turǵyda Elbasynyń tapsyrmasy, Úkimettiń qaýlysy, «Kóshi-qon saıasatynyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy» da bar.
Biz aıtyp otyrǵan ortalyqtardyń basty mindetiniń biri – shetten kelgen qandastarymyzdy jańa ortaǵa beıimdeý, kiriktirý turǵysynda uıymdastyrylatyn keshendi sharalardy ótkizý, qandastarǵa Qazaqstan zańdarynan túsinikteme, quqyqtyq aqyl-keńes berýmen qatar qonystanatyn aýyl, aýdanynyń áleýmettik ekonomıkalyq jáne klımattyq jaǵdaılary týraly turaqty aqparat berý. Bul shyn máninde, elge jańa kelgen azamattar úshin óte qajet aqparat.
– Halyqtyń arnaıy baǵdarlama arqyly basqa óńirlerge qonys aýdarý prosesinde azamattyq qoǵamnyń róli de asa mańyzdy. Elimizdiń soltústik óńirine qonys aýdarǵysy keletinderge qolushyn sozyp júrgen bir top erikti bar. Osy oraıda, sóz kezegin osy baǵytqa úles qosyp júrgenderdiń ókilderi – Serik Áltaev pen Berik Qalmuratovqa bersek. Sizder atalǵan qozǵalysqa qatysyp júrgen jannyń biri retinde qordalanǵan máselesi kóp atalǵan salada azamattyq qoǵamnyń ornyn qalaı aıqyndar edińiz?
Serik Áltaev:
– Men Arys qalasynan Soltústik Qazaqstan oblysynyń Qyzyljar aýdany Podgornoe eldi mekenine jeti balammen qonys aýdardym. Jańa mekenge ornalasqannan keıin nege osy baǵdarlamany úı-jaıy joq, páterden páterge kóship júrgen adamdar paıdalanbaıdy degen oı keldi. Sonda máseleniń bir ushy aqparattandyrýǵa kelip tireletinin túsindik. Sebebi, adamdarǵa memlekettik organdardyń resmı jaýabynan góri, osy baǵytpen júrip ótip, Soltústik aımaqta ornyǵyp, beıimdelip ketken otbasylardyń tájirıbesi áldeqaıda tartymdy. Osy rette azamattyq qoǵam uıymdastyrýshylar men qonys aýdarǵysy keletin turǵyndar arasynda dáneker bola alatynyna kóz jetkizdim.
Qoıylatyn suraqtardyń deni aýa raıyna baılanysty. Birinshi kezekte «sýyq emes pe?» degen suraq qoıylady. Ekinshi, árıne turaqty jumysqa ornalasý máselesi qozǵalady. Odan keıin barlyǵyn baspana jaıy qyzyqtyrady. Qonys aýdarýshylar memleket ýáde etken jaǵdaıdyń bárin tolyq alady. Mal sharýashylyǵymen aınalysatyndar «maǵan qosymsha jer bere me?» dep te surap jatady. Sharýa qojalyq ashyp, ne kásipkerlikpen aınalysyp jatsańyz alýǵa bolady dep túsindiremiz. Memleket bekitip qoıǵan sýbsıdııa taǵy bar.
Berik Qalmuratov:
– Seriktiń sózine qosylamyn. Ne jumysy, ne úıi joq adamdar múmkindikter jaıly aqparat izdeı bastaǵan kezde qaıdan bastaryn bilmeı dal bolady. Ákimdikke, basqa da memlekettik organdarǵa baryp sandalyp júredi. Aýyldyq jerlerde turatyndarynyń, tipti aýdan ortalyǵyna baratyn múmkindigi joq. Osy kezde kómekke azamattyq qoǵam keledi. Bul ózi qoǵamnyń zańdylyǵy.
Men Qostanaı oblysyna 2019 jyly aqpan aıynda Túrkistan oblysy, Ordabasy aýdanynan qonys aýdardym. О́tken jyly menen keıin bizdiń okrýgke taǵy bir otbasy kóship keldi. Al bıyl taǵy biri qonys aýdardy.
– Sizderge qıyndyqtaryn nemese týyndaǵan máselelerin aıtyp shaǵymdanatyndary bar ma? Volonter retinde qandaı áreketter jasaısyzdar?
Serik Áltaev:
– Biz jergilikti bılikpen baılanys ornatyp úlgergenimizdi aıttyq. Keıbir máselerdi kóterip, ony osyndaǵy atqarýshy bılikke jetkizetin múmkindigimiz bar. Soltústik Qazaqstan oblysy, Aqqaıyń aýdanyna qonys aýdarǵan turǵyndarǵa ákim «unamasa ketińder, jol shyǵynyn ózim ótep beremin» dep, bir daýdyń sheti shyqqan edi. Sol máseleni qozǵap, sheshimin tabýǵa tyrystyq. Keıbir ákimder memleket bekitken sharaǵa nemquraıdy qarap jatady. «Sýdy ózderiń tartyp alyńdar», «Materıalyn beremiz, úıdi ózderiń jóndep alyńdar» degen áńgimeler aıtyp, mindettemelerin oryndamaı jatady. Aqqaıyńdaǵy másele sheshimin tapty dep oılaımyz. Jóndeý jumystary bastaldy, jer qatqansha sýyn júrgizip beremiz dep otyr. Shamamyz kelgenshe baqylaýda ustap otyrmyz. Jergilikti halyq dán rıza. Al Aıyrtaý aýdanyna qonys aýdarǵandardyń aýyz sýǵa jete almaı otyrmyz degen shaǵymyn oblys ákiminiń áleýmettik máseleleri jónindegi orynbasaryna jetkizdik. Aýdan ákimi ol kisilerdi qabyldaýyna shaqyrypty. Endi bul másele de sheshimin tabatyn shyǵar. Jer aýystyryp, jańa orynǵa sińisý ońaı emes. Kóp nárse adamnyń daıyndyǵy men shydamdylyǵyna kelip tireledi. Qonys aýdarýshylarǵa memleket bólgen sýbsıdııany 2-3 aı ala almaı júretinder de bar. Osy máselelerdi bılik ókilderine jetkizip jatyrmyz. «Kósh júre túzeledi» demekshi, kez kelgen qıyndyqty birge eńseremiz dep senemin.
– Soltústik óńirge qonys aýdarǵysy keletin otbasylarǵa kómek kórsetemiz degen bastama qalaı paıda boldy? Jergilikti atqarýshy bılikpen keri baılanys bar ma?
Serik Áltaev:
– Facebook jelisi arqyly bir qaýym bolyp birigip, ómirde qıyn jaǵdaıǵa ushyraǵan otbasylarǵa qarjylaı kómektesip júretinbiz. Biraq bul kómegimiz ol kisilerdiń áleýmettik máselesin túbegeıli sheshpeıtinin túsindik. Adamǵa balyq emes, qarmaq ber degen qaǵıda bar. Sol sebepti osy memlekettik baǵdarlamanyń úgit-nasıhatyna maýsym aıynan bastap belsene kiristik. Negizi osy másele tóńireginde aqyl-keńesimizdi ótken jyldan beri ár jerde berip júretinbiz. Basynda 5 adam «Jańa aımaqqa kóshý» chatyn júrgizip júrdik. Keıinnen qatarymyz tolyp, 15 shaqty volonter tize qosyp jumys isteı bastadyq. Qazir barlyq áleýmettik jelide chat ashyp qoıdyq. Qonys aýdarǵan otbasylardyń turmys-tirshiligin salyp otyramyz. Shama-sharqymyz kelgenshe barlyq suraqtarǵa jaýap berýge tyrysamyz. Bul eńbegimizdi saýapty is dep sanaımyz. Bizge baqytty otbasylardyń alǵysy jetip jatyr.
Halyqty jumyspen qamtý ortalyqtary jáne ákimdiktermen baılanysymyz bar. Barlyq aýdanmen tolyq qarym-qatynas ornatyp úlgermesek te keıbir aýdandardyń mamandaryn áleýmettik jelidegi toptarǵa qosyp qoıdyq. Biz – aqparatty, habardy jetkizýshimiz. Qyzyǵýshylyq tanytqan adamdy mamanmen baılanystyramyz. Memlekettik baǵdarlamalardyń jańalyqtary kópshilikke jete bermeıdi. Ásirese, karantın kezinde halyqty shaqyrý máselesi qıyndap ketti. Sol kezde Jumyspen qamtý ortalyqtarynan kómektesý týraly ótinishter tústi. Jaqynda, Jambyl aýdanynyń mamandary habarlasty. Qostanaı oblysynan da qandaı mamandar kerek ekenin aıtyp otyrady. Qonys aýdarýǵa nıetti otbasyny mamanmen baılanystyrǵan soń biz araǵa túspeımiz. Osylaısha jemqorlyq, osynyń arqasynda paıda kórip júr degen sózdiń bolmaýyn qadaǵalaımyz. Qujat tapsyrý kezeńinde baılanysty územiz. Odan keıin qonys aýdarǵandar ózderi kelip osy toptyń arqasynda kóship keldik dep alǵysyn bildirip jatady. Qalaı ornalasqanyn, qandaı úı berilgenin baqylaýda ustap otyramyz, árıne.
Berik Qalmuratov:
– Men belsendiler qatarynda júrsem de, chatta suraqtarǵa jaýap berýge qyzmetime baılanysty kóbine múmkindigim joq. Sarykól aýdanyndaǵy Sorochınka selolyq okrýginiń ákimi retinde bizge qandaı mamandar kerek ekenin aıtyp otyramyn. Qyzyqqandarymen ári qaraı ózim jumys isteımin. Jaqynda taǵy eki otbasy kelip, aýyl-aımaqty kórip ketýdi josparlap otyr. Bireýi – medısına qyzmetkeri, ekinshisi – bastaýysh muǵalimi. Bizde bos jumys orny bolmasa, basqa aýdandardan surap bilemin.
Men memlekettik qyzmette júrgendikten tikeleı barlyq kezeńge qatysa almaımyn. Alaıda bos jumys ornyna ornalastyrý, úı berý máseleleriniń basy-qasyndamyn. Máselen, bizdiń aýyldaǵy mektepke muǵalim kerek, mektepke oqýshylar qajet. Osy habardy eriktiler arqyly halyqqa taratamyn. Bıyl eriktiler tobynyń arqasynda Sorochınkaǵa jeti balasy bar otbasy Taldyqorǵannan kóship keldi. Jumysyn, úıin daıyndap qoıdyq. Jergilikti jerdiń ereksheligi jaıly da aıtyp túsindirdik. Qonys aýdarǵan otbasylarmen baılanysymyz úzilmeıdi. Olar aýylǵa beıimdelip ketkenshe kómektesip, qoldap otyramyz.
– Áńgimelerińizge rahmet.
P.S. Elimiz táýelsizdigin jarııalaǵannan beri osy kúnge deıin bas-aıaǵy 962 703 qandasymyz Qazaqstannyń azamattyǵyn alypty. Bul kórsetkish kóńilge jylylyq uıalatqanymen, oǵan toqmeıilsýge bolmaıtyndaı. О́ıtkeni, syrt elderde áli mıllıondaǵan qandasymyz júr. Sondyqtan olardy atamekenge tartý isi, ishki kóshi-qondy úılestirý máselesi áste báseńdemeýi tıis. Bul aınalyp kelgende elimizdiń búgini men bolashaǵy úshin, ulttyq qaýipsizdigimiz ben aýmaqtyq tutastyǵymyz úshin, táýelsizdigimizdi nyǵaıta túsý úshin asa mańyzdy. «Kóp halyq joǵalmaıdy kóptigimen, Myqty bolmaı bolmaıdy al bizderge» dep Qadyr Myrza Áli jyrlaǵandaı, myqtylyǵymyzdy kórsete otyryp, ol qasıetti atajurtta halqymyzdyń upaıy túgel bolýyna ushtastyra bilgenimiz abzal.
Abaı ASANKELDIULY,
Raýan QABIDOLDA,
Merýert BÚRKITBAI,
Svetlana ǴALYMJANQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
