Zamannyń bet alysyn, ýaqyttyń aǵymen birden ańǵarǵan suńǵyla aqsaqaldyń júregine berish bop qatqan túınek tarqatylyp, týǵan halqyna taýsylmas shejire-baıan, syryn aqtarǵan tusy da osy jyldar edi-aý.
Áli esimde 1989 jyly Qaraǵandy Memlekettik ýnıversıtetiniń mádenıet saraıyndaǵy óner keshinde sharshańqy, áldeneni sonshalyqty sarǵaıyp, saǵynyp kútken adam keıpinde, qarlyǵyńqy daýsyn qyrnaı sóılep, saraı toly bes júzdeı stýdenttiń aldynda, «Shyraqtarym súıinshi, búgin Shákárim aqtaldy» degen Jákeń daýysy áli kúnge deıin sanamyzda kúńgirlep tur.
Keshegi Alash zııalylarynyń kózin kórip, qolyn ustaǵan, olarmen múddeles, qyzmettes bolǵan Jaıyq Kágenulynyń Táýelsizdik tańyn qarsy alýy, osy bir abyz aqsaqaldyń uzaq ǵumyryndaǵy teńdessiz baqyty edi.
Azat eldiń abyzyna aınalyp, sol bir baqytty ǵumyr dámin az-kem tatsa da, Jákeń alash halqyna aıtaryn aıtyp ketti. Keshegi keńester zamanynda ıdeologııa yńǵaıyna ıkemdelgen qazaq tarıhyndaǵy aqtandaqtardy shamasy kelgenshe aqıqat turǵysynan tarazylady.
1995 jyly jaryq kórgen «Aqıqaty osy edi...» estelikter jınaǵy osy sózimizdiń kýási. Aýmaly- tókpeli XX ǵasyrdaǵy qazaq tarıhy úshin, onyń búgingi urpaǵy úshin jazýshy-pýblısıst J.Bekturov shyǵarmashylyǵynyń kókeıkestiligi hám ómirsheńdik murattary nede degen saýalǵa mynadaı paıymdaýlar keltirýge bolady.
– Birinshiden, Jaıyq Kágenuly XX ǵasyrdyń tól perzenti. Qazan tóńkerisin bala Jaıyq kózimen kórse, keshegi baıdyń baryn, kedeıdiń janyn saýdaǵa salǵan tárkileý ýaqytynda 16-18 jastaǵy bozbala edi. 32-niń asharshylyǵy men 37-niń zobalańynda Jaıyq Kágenuly at ústinde júrgen azamat bolatyn. Pýblısıstıka janrynyń negizgi krıterııi qashan, qaıda, nege degen úsh saýal tóńireginde órbıtinin eskersek jazýshy-pýblısıst Jaıyq Kágenulynyń shyǵarmashylyǵy tolyǵymen osy ólshemge saı keledi.
– Ekinshiden, ult zııalylary Álıhan, Mirjaqyp, Maǵjan, Ahmet, Júsipbek, Sáken, Ilııas, Beıimbettermen taǵdyrlas, múddeles bolǵan Jaıyq Kágenuly sol ýaqyttyń tynysyn, zaman aǵymyn kózimen kórip, júregimen sezindi. Osy alyptar bastan keshken «tar jol taıǵaq keshýdi» Jákeń de basynan ótkerdi. Ol jyldar týraly Jaıyq Kágenuly bylaı dep eske alady: «1937 jyldyń aıaǵynda «Lenınshil jas» gazeti redaktorynyń orynbasarlyǵynan alyndym. «Halyq jaýlaryna» baılanysty desti. Ortalyqtaǵy zalym basshylar jumysymyzda qate bolypty, ony túzetemiz dep biraz kópirip, jurtty aldaýsyratyp sóılegen kezde, «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetine qyzmetke jiberildim. 1939 jyly jańadan Jambyl oblysy qurylyp, oblystyq gazetke jaýapty redaktor boldym. Alaıda túngi qońyraý syldyry qulaqqa shalyna berdi. Soǵys bastalǵan kezde áskerge alyndym. Bul tusta otyz jetinshi jylǵydaı gazet betterinde anaý jaý, mynaý jaý dep aıǵaılaý basylyp, kógendeýli qozynyń quıryǵyn túnde kelip, soratyn borsyqtaı ún-túnsiz adam ustaý basylmady. Aqyry soǵys bastalǵanda, Jambyl qalasynda qurylǵan 105-ulttyq atty ásker dıvızııasynyń «Qyzyl semser» atty dıvızııalyq gazetine redaktor boldym. Shtaby Tashkenttegi Orta Azııalyq soǵys okrýginde ótken redaktorlar keńesinen №82 Tashkent-Novosibir poıyzynyń tórtinshi vagonynda Jambylǵa kelgenimde, jolaýshylap oralǵan súıikti týysyn kútkendeı aldymnan vagon esigi – baspaldaq-tabaldyryǵynan kók jaǵalary tikireıgen úsh-tórt adam kelip, tutqynǵa aldy. Burynǵy otyz jetinshi jylǵy jazylǵan las, bylapyt jala, jaǵylǵan qara kúıe qaǵazdar kóktemde qoqys astynan qybyrlap shyqqan qara qońyzdaı, sary bas jylan qurttardaı jan bitip, qaıta tirilipti».
Qazaq halqynyń XX ǵasyrda bastan ótkergen «soqpaly, soqpaqty joly», «qıly kezeńi» men «tar jol, taıǵaq keshýi», «úreı men ókinishi», «ańsary men muraty» sııaqty sıpattardyń barlyǵy da J.Bekturovtyń táýelsizdik jyldarynda jazǵan pýblısıstıkalyq shyǵarmashylyǵynda boıamasyz kórinis tapty.
Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, kózimen kórip, júregimen túısingen shynaıy shyndyqtar edi bular.
Jákeń qalamynan týǵan «Taǵdyry qıyn talant», «Batyr Baıan jáne Maǵjan», «Aqan seri jáne Maǵjan», «Maǵjannyń anasy men jubaıy» atty maqalalarynyń barlyǵy Maǵjan Jumabaev ómirine qatysty ǵana emes, ol sol Maǵjan aqyn ómir súrgen dáýirdiń barlyq bolmys-bitimin aıqyndap, sol ýaqyttyń shyndyǵyn baıandaıdy. Maǵjanmen rýhtas, múddeles alash zııalylarynyń deni osy shyǵarmalarda kórinis taýyp, olardyń is-áreketi, azamattyq ustanymy men ulttyq kózqarasy naqty is-áreketteri arqyly ashylyp, aıqyndalady.
J.Bekturov ultyn súıgen bıik tulǵa. Biz búgingi urpaq bul sózdi batyl hám senimdi túrde aıta alamyz. Ult súıý uǵymy ult týraly ulaǵatty oılar men halyqty álpeshtep, áspettegen ádemi sózdermen ólshenbeıdi. Ultty qadirleý degenimiz sol halyqtyń bolashaǵyna ólmes mura, óshpes sáýle qaldyrý ekendigin barshamyz jaqsy bilemiz. Jákeńniń qalamynan týǵan «Kenesary kerýeninde», «Osy eken samuryqtyń ólgen jeri», «Kıik» sııaqty shyǵarmalaryn zerdeleı otyryp, osyǵan anyq kóz jetkizdik.
XIX ǵasyrdaǵy Abaı dáýirine aman jetken uly dala áfsánasyn búgingi XXI ǵasyrǵa jetkizip ketken alyptar tobynyń bir asqary bizdiń Jaıyq Bekturov aǵamyz bolatyn.
Jákeńniń 80 jyldyq mereıtoıy 1992 jyly Qaraǵandyda dúrkirep ótti. Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń quttyqtaý sózi oqyldy. Biz ol kezde jıyrmanyń ústindegi bozbala edik. Toıǵa kelgen qonaqtardy kútip, zyr júgirip júrdik. Jákeń aqsaqal maǵurlanyp «meniń jaýyngerlerim!» dep mańdaıymyzdan sıpady. Myna bir egiz shýmaq sol bir jyldardan qalǵan tábárik edi. Jákeń aqsaqalǵa arnalǵan...
Kótersem kósheli jyr, sóz baıraǵyn,
Siz keshken tar jol taıǵaq kezdi oıladym...
Qatepti qara nardaı qaıran Jáke,
Qosyldy uly kóshke boztaılaǵyń.
Aqıqat nárin jıyp tal-qaıyńnan,
Jyr tuma tamshylasyn tańdaıymnan.
Sákenniń qolyn alǵan alaqanyń,
Sıpaıdy búgin meni mańdaıymnan...
Endi birer jylda Jaıyq Kágenulynyń júz jyldyq mereıtoıy bolady. Tutas bir dáýirdiń ensıklopedııasy ispettes, jazýshy, tarıhshy, pýblısıst Jaıyq Bekturov aqsaqaldyń shyǵarmashylyq murasy qazaq halqy jylnamasynyń shejireli paraqtary. Búgingi urpaqqa úlgi, ónege bolarlyq «soqpaqty, soqtyqpaly» tarıhymyzdy tanyp bilýge, taǵylym alýǵa turarlyq qazynaly dúnıe. Osy estelikti jazý maqsatymyz da «Jaqsynyń aty, qalamgerdiń haty ólmeıdi» degen qaǵıdany taǵy da bir eske salý turǵysynan edi...
Qoılybaı ASANULY,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory,
E.A.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy ýnıversıtetiniń professory
