Jat jarylqamaıdy

Bóten eldiń bir jylt ete qalǵan nársesin áleýmettik jelide atoılap jarnamalap, «pálen elde mynadaı kere­met bolyp jatyr», «ana halyq búıtedi, myna jurt sóıtedi eken» degen keıipte únemi ózgeni ózińnen ozdyra oı saptaý men basqanyń basyn tórge jaıǵastyryp sóıleýdiń óz ishińnen jatty kóbeıtip, óskeleń urpaqtyń sanasyn ýlap, bótenge eliktep-solyqtaýyn kúsheıtkennen basqa halyqqa ákeletin túgi joq. Jalt etkenge jalp etip jabysa qulaýdan mán shyqpaıdy. Munyń soraqylyǵyn tilimizdiń basyndaǵy qazirgi ahýaldan ańǵarý qıyn emes. Mysaly, orys tiliniń «artyqshylyǵyna» ıek artý psıhologııasynyń paıda bolýy, ásirese tilimiz men máde­nıetimizdi mensinbeıtin qara­gózderimizdiń muny uıat, ar sanamaýy, ana tilimizdiń kúndelikti ómirde qoldanys aıasynyń taryla bastaýy – osynyń jarqyn dáleli.

Qazir onsha mán berilmeı, kóńil ból­megen usaq-túıek máse­le­lerdiń sońy­nan qym-qýyt úl­ken qıyndyqtar paıda bolýy múmkin. Oqýshy balalar turmaq egde jastaǵy qazaqtardyń ózi bir-birine «okeı», «davaı», «poka», «konechno» dep til qatysyp jatady. Bir qaraǵanda, mun­da turǵan ne bar táıiri, dep kóńil-kúıińizdi buzbaı kete berýińizge bola­dy. Qazir oryssha aralastyrmaı, taza ana tilinde sóıleıtin adam tabý qıyn. Biraq mundaı soraqylyqtyń ar jaǵynda tek tildi shubarlaý ǵana emes, ózińdi qur­mettemeý, tómendetý jat­qanyn sezemiz be deseńshi?.. Ult týraly kózqaras qaı kezde de jekelegen adamdardyń pikiri­men qalyptasatyny belgili. Jurt seni aqyl-parasatyń men bilik­tiligińe, óneriń men kásibı she­ber­ligińe qarap qurmetteıdi. Sol arqyly elińdi, halqyńdy ta­nyp-qanyǵady. Abaı jıyrma tórtinshi qarasózinde: «Bizdiń qazaqtyń dostyǵy, dushpandyǵy, maqtany, myqtylyǵy, mal izdeýi, óner izdeýi, jurt tanýy eshbir ha­lyqqa uqsamaıdy» deıdi. Osy oı búgingi adamdardyń shy­naıy bolmysyn sıpattaıtyn­daı. О́zge jurtty tanýymyz, baǵalaýymyz áli de qyzyq. Kóbine basqa halyqty qazaqqa úlgi-ónege etkendi jaqsy kóremiz. Áser­shilmiz. Tamsanǵyshpyz. Tabyn­ǵysh­pyz. Jaqynda qarapaıym bir satýshynyń áńgimesi qaıran qaldyrdy. Turmystyq taýarlar dúkeniniń ıesi orystildi qazaq áıeli eken. Odan alatyn zatymyzdyń sapasyn sura­ǵanymyzda: «Muny kóbine orys­tar satyp alady. О́te tamasha. О́kinbeısiz», dedi. Zattyń maq­taýyn asyrǵysy kelgen poshymynyń túri. Osy bir aýyz sózde kóp maǵyna bar. «Reseıde ón­dirilgen, sapasy joǵary» de­gendi estýimiz bar edi, al endi saý­dasyna orysty mysalǵa kel­tirip jarnamalaýdy birinshi ret kezdestirýimiz. Asa bir mán bere qoıatyn nárse emes sııaqty, biraq túsingen janǵa «kóbine orystar satyp alady» deýdiń astarynda soıqan nasıhat jatyr. Netken sumdyq paıym. Bul jerde bóten halyqtyń namysyna til tıgizeıin degen nıetimiz joq. Ja­nymyzdy kúıdirip, ózektegi órtke maı tamyzǵan múlde basqa másele. «Zattyń jaqsysy men jamanyn tek orystar ǵana biledi» degen pıǵyldy saýda júrgizýdiń amalyna aınaldyrǵan satýshy áıel osy bir aýyz sózimen óziniń deńgeıin tómendetip turǵanyn sezbeıtini ókintti. Bir-birimen oryssha sóılesip, óz halqynyń baǵasyn tómendetip júretin mundaı jaramsaqtarmen betpe-bet kelgende, ne derińdi bilmeı, abdyraısyń. Onsyz da az qazaq bir-birimizben bet jyrtysyp, ja­ǵamyzǵa jarmasqanda ne opa tabamyz, degen oıǵa toqtalyp, amalsyz únimizdi ishimizge jutyp qala berdik. «Qarǵaıyn desem, jalǵyzym, qarǵamaıyn desem, jalmaýyzym» degendi qazaq osyndaılarǵa kúıingennen aıtqan bolsa kerek.

* * *

Urpaq tárbıesi – ult tár­bıesi desek, biz qazir ár ult ózi­niń myqtylyǵyn ozyq oıy­men, ǵylym men bilimdegi, óner men mádenıettegi ilgeri qada­mymen, ilkimdi isterimen ǵana dá­leldeıtin dáýirge taban tirep turmyz. Búginde búkil el osy múmkindikti paıdalanyp qalýdyń báse­kesine kóshken. Iаǵnı erteńgi kúni etekte qalyp qoımaýdyń qamy. Tym quryǵanda qorlanyp, basqanyń kómegine táýeldi bol­maýǵa tyrysyp-baǵady. Qan­shama ulttar jer betinen osyndaı qam-qareketsizdiginen, bola­shaǵyna durys baǵdar jasaı almaǵanynan jo­ıyly­p ketkeni tarıhtan málim. О́ıtkeni sanalyq deńgeıi qalyptaspaǵan ulttyń qorǵanys rýhy álsireıdi, kúsh-jigeri úziledi... Árkimge tam­saný­men, árnege umtylýmen qanshama altyn ýaqytymyz zaıa ket­ken. Jan-jaǵymyzǵa, erte­gige tańyrqaýymyzdy qoımaı, tek qııaldap, arman qýyp júre beretin bolsaq, ómir atty úlken teńizde qoltyǵymyzdan eshkim kelip dememeıdi. О́zimizdi ózi­miz súı­relemesek, ózimizdi ózi­miz súımesek, bizdiń ańsar-armany­myzdy basqa jurt qaıtedi?! Birimiz Amerıkaǵa, endi birimiz taǵy bir elge umsynyp, «anaǵan qarap boı túzesek, qulpyrǵan elge aınalyp ketkeli turmyz», «mynadan úlgi alsaq, aıymyz ońynan týa salady eken» degen sııaqty baqytty basqa elden izdeýdi qoıatyn kez keldi. Bul túsinik boıynsha bizden bas­qanyń bári baqytty da, biz ǵana «baqytsyz Jamaldyń» kúıin keship otyrǵan sııaqty bolamyz. Onsyz da ultty baıyrǵy tól bolmysynan aıyrýǵa barynsha kúsh jumsaǵan otarlaýshy ımperııalardan jegen taıaǵymyz az emes edi. Sondaı zobalań-zulmattan aman qalǵan qazaq dalasyn endi munan bylaıǵy ýaqytta ózgelerdi, ózine tamsantatyn, tanytatyn, syılata alatyn, únine basqalar qulaq asatyndaı baıtaq el deń­geıine jetkizýge múddeli bolýymyz kerek. Qoǵam óziniń tól bolmysyn túgel zerdelep, tanymaıynsha básekege qabiletti bola almaıdy eken. Eldiń damý bolashaǵyn aıqyndaıtyn, qoǵam­nyń damý órisin keńeıtetin rýhanı irgetasymyz berik bolýy úshin jańa ýaqyttyń ozyq dúnıelerin ózimizge tán qundy­lyqtar men qasıetterdi saqtaı otyryp baǵyndyra alsaq, urpaq tárbıesinde qoǵam tarapynan jiberilip jatqan qatelikterge tosqaýyl qoıylar edi, ulttyń mádenıetine jat qubylystardyń etek jaıýyna jol berilmes edi.

* * *

Álemdik sahnada kimniń qaı orynǵa jaıǵasatyny órkenıetke qosqan úlesimen belgilenip jatyr. Sondyqtan bankten nesıe alyp qudalyq, toı-dýman ótkizýdi tyıyp, jıǵan dáýletimizdi, qaı­rat-qýatymyzdy qazaqtyń álem órkenıetine qosatyn úle­sine jumsasaq, nur ústine nur bolar edi?! Bolashaqtyń bosa­ǵasynda qalmaı, tórtkúl álemniń tórine ozǵymyz kelse, solaı is­teýge tıispiz. Mindettimiz. Buǵan mysaldy tarıhtan, alys­tan izdeýdiń qajeti joq. Abaı Qunan­baıulynyń 175 jyldyq mereı­toıy aıasynda el Pre­zıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen aqyn shyǵarmalarynyń álem tilderine, atap aıtqanda, aǵylshyn, arab, túrik, qytaı, nemis jáne japon tilderine qazaq tilinen tikeleı aýdarylýy ulttyq ádebıetimizdiń ǵalamat je­tistigine balanady. Alǵash ret uly aqyndy aǵylshyn tiline aýd­arý, basyp shyǵarý jáne ta­ra­tý jumysyna Kembrıdj ýnıversıteti baspasynyń, ıspan tilinde sóıletýge Servantes ınstıtýty men «Visor» baspa­synyń, fransýz tiline aýdarý, basyp shyǵarý jáne taratýǵa Fransııanyń eń iri Galımar (Editions Gallimard) baspa úıiniń, ıtalıan tilindegi aýdarmaǵa Ita­­lııa iri baspalarynyń biri – «Gruppo Mondadori»-diń, Abaıdy arab álemine tanystyrýǵa Arab memleketteri lıga­synyń Bilim, ǵylym jáne mádenıet uıy­my (ALECSO) baspa úıiniń, qy­taı tilinde sóıletýge tanymal jazýshy, QHR Memlekettik syı­lyǵynyń ıegeri Aqpar Májıttiń, túrik tiline aýdarý jumysyna Túrik ádebıeti qory baspasynyń (Türk Edebiyati Vakfi), jınaqty nemis tiline aýdarý jáne basyp taratýǵa «Alles Druckbar» baspa­synyń, japon tiline aýdarylýyn­a Tokıo ýnıversıtetiniń professory Sakaı Hırokı, qa­zaq ádebıetin zertteýshi Mıkııa Nı­shımýra, japon-qazaq sóz­digin qurastyrýshy, aýdar­ma­shy Shıgenobý Masýdjı­malap­tyń qatysyp, «Hanadensha» baspasynyń tartylýy bul joba­nyń joǵary sıpatta, memlekettik deńgeıde qolǵa alynǵanyn ańǵar­tady. Mundaı aýqymdy jumys buryn-sońdy ádebıet áleminde bolǵan emes. Bizdegi barlyq salaǵa qazir osyndaı ulttyq jobalar qajet-aq.

* * *

Sana quldyǵynan qutylyp, ózińdi materıaldyq ta, rýhanı da jaǵyńnan azat ekenińdi sezinbeseń, órmekshiniń toryn­daǵy shybynnyń aıanyshty ha­line túsý op-ońaı. Osy oraıda qazaqty qazaq qylyp turatyn ulttyq bolmysy qandaı bolýy kerek degen suraq týady. О́ıtkeni ulttyq bolmysynan aıyrylǵan adamnyń turaqty mekeni bolmaıdy, murnyn tesken taılaqtaı aldamshy tirliktiń jetegine qul­dyrańdap erip júre beredi. Kim bal jalatsa, sonyń aıtqany zańǵa telinip, jat aǵym men túrli nanym-senimniń qurbanyna aınalýy ǵajap emes. Bolmysyn joǵaltqan ulttyń keleshegi kelte bolary anyq. Jaqynda Azamat Qurmanǵalıev esimdi azamat feıs­býktegi paraqshasynda bastaýysh synyp oqýshylaryna Helloýın sabaǵyn ótkizgen mu­ǵalim men oqýshylardyń sýretin jarııalady. Avtor jazbasynda: «Osydan soń keler urpaq pen bolashaqtan úmit kútpese de bolatyn sııaqty. ...Besikten beli shyqpaǵan, neniń jaman, neniń jaqsy ekenin áli durys ajyrata bilmeıtin bas­taýysh synyp oqýshylary osy Helloýınniń qaıdan, qalaı kelgenin bile me eken ózderi?!

...Jalpy, mektep qabyrǵasynda osyn­daı is-shara ótkizýge qan­shalyqty ruqsat etilgen?..» degen janaıqaıyn jetkizdi. Aqparat kózderi málimetterine júginsek, beıresmı mereke retinde tirkel­gen 31 qazandaǵy Helloýın me­rekesi mek­tep oqýshylaryna biraz jyldan beri dáriptelip kele jatqanǵa uqsaıdy. Mysaly, Almaty oblysy, Eńbekshiqazaq aýdany Aqbastaý orta mektebiniń aǵyl­shyn tili páni muǵalimi Shol­pan Abdý­qalyqovanyń «BILIMDILER.KZ» portalyna 2012 jyly 16 qyrkúıekte ja­rııalan­ǵan myna bir ádistemelik sabaǵy osy oıymyzdyń rastyǵy­na kóz jetkizedi:

«7 synypta ótkiziletin bul synyptan tys sabaq oqýshylardyń aǵylshyn eliniń mádenıeti týraly bilimin keńeıtýge, osy halyqtyń salt-dástúrin bilýge, oqýshylardyń tilin damytýǵa arnalǵan. Sabaqtyń taqyryby: Celebrating Halloween. Maqsaty: 1. Oqýshylardyń osy tilde sóı­leıtin halyqtardyń mádenıeti jóninde, salt-dástúrleri jó­nin­de bilimderin keńeıtý; 2. Oqý­shy­­lardyń tilin damytý, sóz­­dik qoryn tolyqtyrý. 3. Aǵyl­shyn halqynyń mádenıe­tine qyzyǵýshylyq týdyrý, olar­dyń salt-dástúrlerin bilý, ja­ýap­kershilikke tárbıeleý. Qol­danǵan qural­dar: rýhtardyń, jeztyrnaqtardyń, jarqanattyń, skelettiń kostıýmderi asqa­baq, balaýyz, kompıýter, ın­te­rak­tıvtik taqta, sharlar, tát­tiler, «Happy Halloween!» taqy­rybyna arnalǵan sýretter, ja­ńa sózder». Qazaqtyń balasyna kók tıyndyq paıdasy joq merekeni táptishtep túsindirgen muǵalimniń sózin ári qaraı oqýǵa dátimiz shydamaǵandyqtan jaba saldyq. Áli oń men solyn tanyp úlgermegen balanyń kókirek kózin ashýǵa tól dástúrlerimiz nege osylaı joǵary deńgeıde nasıhattalmaıdy? Jat eldiń jan shoshyrlyq qubyjyq beınesine eliktep ósken olar keıin qaı eldiń múddesine qyzmet etedi? Mundaı masqaralyqty elimizdiń bolashaǵyna jasalǵan qastandyq dep sanaımyz. Balalardy bóg­deniń bózine eliktirgenshe, qazaq­tyń umytyla bastaǵan «Asyq atý», «Aqsúıek», «Ushty-ushty», «Aıgólek», «Soqyrteke», «Aqshamshyq»... sııaqty ulttyq oıyndarymen baılanystyryp sabaq ótse, ulttyq bol­mysymyzǵa jarasymdy durys tárbıe qalyptaspaı ma?

 Eń qorqynyshtysy, jyldan-jylǵa bul pálekettiń aıasy keńeı­mese, kemıtin túri joq. Asta­na­daǵy keı kafelerde osy kúni asqa­baqtyń ishine sham jaǵylyp, qyzmet kórsetýshilerdiń bet-aýy­zyn­daǵy qorqynyshty boıaý jurt­tyń úreıin týdyryp júr. Tipti «Blıýz» kafesinde jat eldiń bul merekesine qarsy pikirimizdi basshysyna aıtyp barýyn suraǵanbyz. Alaıda taǵy da sol baıaǵy Abaı atamyzsha aıtqanda, «Adasqan kúshik sekildi. Oılarym jurtta qaldy ulyp» demekshi, eskertpemizge qyńq etken jandy baıqaı qoımadyq. Munan asqan soraqylyq bo­la ma?! Jyldyń sońynda úl­ken qalalardaǵy barlyq dúken shyrshanyń salpynshaq oıyn­shyqtaryna, «rojdestvo» mere­kesiniń sýretterine tolyp ke­tedi. Satýshylarymyz basyna Santa Klaýstyń qalpaǵyn kıip alatyndy shyǵardy. Ult­tyq mádenıetimizdiń kó­mes­­kilenip, kerisinshe ata-dástú­rimiz­ben qabyspaıtyn osyndaı merekelerdiń jadymyzǵa shege­lenýi kóńilge qaıaý tú­siredi. Bul – sanasy ýlanyp, baıyrǵy ba­balar dástúrin mensinbegen qoǵamnyń belgisi. Bul – ózin ózgeden kem sanaıtyn, ulttyq bolmystan ada, eldik múdde-murattan jurdaı sana. Bútin bir ulttyń adasýyna ákelip soqtyratyn Helloýın, áýlıe Valentın kúni sekildi jat eldiń ómir saltyn dáripteıtin, zulymdyq pen ar­syzdyqty úlgi-ónege etip kórsetetin on­­daı aram shópterdi túbine deıin sýy­ryp ju­lyp tastamasaq, ulttyq kel­betimizge syn.

* * *

О́zin baǵalamaǵan, ózine-ózi jany ashymaǵan jurt dandaısyp, masaırap, tapqan tabysyn toıǵa shashyp-tókkenge máz bolady. Al erteńin oılaǵan esti eldiń urpaǵy bilim qýyp, ǵylymda keremet jańalyq ashqanyna qýa­nyp jatyr. Tehnologııasymen, mádenıetimen ozsaq deıdi. «Shy­ryldaýyq shegirtke yrshyp jú­rip án salǵan. Kógaldy qýyp gólaıttap, Qyzyqpen júrip jazdy alǵan» demekshi, ókinishke qaraı, bizdegi baı-baǵlannyń deni shetelge qydyryp, jon arqasyn teńizdiń qumyna qyzdyrǵanǵa, dúrkiretip toı ótkizgenge, báıgege qos-qos mashına tigip, jalǵandy jalpaǵynan basqanǵa rıza. Abaı atamyzdyń óleńindegi «ósek, óti­rik, maqtanshaq, erinshek, beker mal shashpaǵy» adam boıyna ense, álbette ol jannyń ımany kemip, rýhy álsireıdi. Daraqylyq, maq­tan­shaqtyq – qasiret, al baryńdy aıalaı maqtana bilý óne­gelik desek, jelbýazdyqqa saly­nyp, «Boratqa» býlyqqan bir sáttik kóńil kúı aýanyndaǵy namys­shyldyq emes, anyqqa taban tireı sóıleý mádenıeti qajet búgin.

Ol úshin tálim-tárbıe quraly sanalatyn telearnalardaǵy anımasııadan bastap, barlyq ónimder ulttyq qundylyqtardyń nasıhattalýyna qyzmet etse deımiz. Telearnalardy ashyp qalsańyz – óńsheń ózderin juldyz sanaǵan bireýler. Saǵattap solardyń ómiri men júrip-turǵany nasıhattalyp jatady. Aqseleý Seıdimbek pen Jánibek Kármenovtiń qazaq televızııasynan taraǵan sonaý bir jyldardaǵy syr-suhbattyq ádebı-sazdy baǵdarlamalary aǵa urpaqtyń jadynan áli kúnge nege óshpeı keledi? Ekeýi de óz sala­synyń naǵyz bilgir mamany bolǵandyqtan. Osydan kelip halyq arasynda «Jánibek án salady, Aqseleý tamsanady…» degen qanatty tirkes paıda bolǵan edi. Halyq pen televızııanyń úni, múddesi egiz bolatyn. Kóshe ánderi emes, kósheli ánder tyńdalatyn. «Boztorǵaı» áni bylaı týǵan edi» bolmasa «Kóksholaq» – aqynnyń basynan keshken qaıǵysyn kúlip otyryp jetkizgen úlken muńy bar, oıy bar án, sondyqtan osyny oryndaǵan kezde qashan da sol zerdelilikti umytpaı otyrǵan abzal ǵoı» degen syńaıda ár ánniń shyǵý tarıhy týraly qatar syr shertilýimen mýzykalyq jaýhar týyndylar halyqtyń janyna jaqyndaı túspedi me?! Ár jaq­sy ándi nasıhattarda osy dástúrdi jalǵastyryp, qazaqtyń qazynasyna aınaldyra berýge qazir kim kedergi keltirip otyr? Án-marjany týraly bilikti mamandar sóılep, shynaıy óner adamdary qatystyrylsa rýhanı mura qaǵajý tartpas edi-aý. Sheteldiń serıaldary men batysqa elikteýden týǵan tok-shoýlardan góri qazaqtyń keleshegine qajet osyndaı dúnıeler qymbat emes pe?!