Taıaqtyń eki ushy nemese tuıyqtan shyǵar jol qaısy?

Bıznesti qarjylandyrý

О́ndiristiń ońalmaýynan ınflıasııa kúsheıip, aınalyp kelip qaıtadan baza­lyq mólsherlemeni ósirip otyr. Ekono­mıkany osy tu­ıyq sheńberden alyp shyǵýǵa min­detti Úkimettiń uzaq merzimdi strategııalyq jospary joq. Qoldan bar keletini – azyq-túlik baǵasyn baqylaý.

Bul sheńberden shyǵý úshin ne Ulttyq bank makroeko­no­mı­kalyq táýekelge baryp bazalyq mólsher­lemeni túsirýi, ne bank­ter bızneske nesıeni arzandatyp berip shyǵynǵa batýy kerek. Iа bolmasa bıznes jańa qar­jy kózderin tabýǵa tıis. Osy­nyń ishinde eń ońaıy jáne tıim­disi – bızneske aqsha taýyp berý.

Zertteý ınstıtýttary men jeke­legen sarapshylar­dyń bol­jamyna súıensek, koro­nadaǵdarystyń keri áseri­nen Qazaqstandaǵy shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileriniń orta­sha eseppen úshten biri ban­­krotqa ushyraıdy. Dese de, basqa-basqa shaǵyn jáne orta bıznes bankrot bolǵany úshin ekonomıka toqyraıdy deý­ge kelmes. Búgin bankrot bol­ǵan sha­ǵyn jáne orta bıznes kúni er­teń ońaı qalpyna ke­letini bel­gili. Qazir bolmasa da, er­teń naryqtaǵy bos oryndy bas­­qa­lar toltyrady. Másele shaǵyn jáne orta bıznestiń qal­pyna keler-kel­mesinde emes, aına­lymdaǵy aq­shany qaıdan alatynynda jáne ha­lyq­tyń satyp alý qabiletiniń qan­sha­lyqty qalpyna keletininde jatyr.

«Bankter shaǵyn jáne orta bızneske nesıe bermeıdi», «Bank nesıesi tym qymbat». Bul – kásipkerlerdiń tarapynan bıznesti ashýǵa jáne ony aınaldyrýǵa qatysty eń kóp aıtylatyn shaǵymdar. Ras, bankter shaǵyn jáne orta bızneske ońaılyqpen aqsha bere qoımaıdy. Onyń obektıvti sebepteri bar. Birinshiden, jalpy bank ataýly shaǵyn jáne orta bızneske aqsha salýǵa tym saq qaraıdy. Bul bizdiń elge ǵana tán emes. О́ıtkeni shaǵyn jáne orta bıznes uzaq merzimdi ólshemde tym turaqsyz.

Shaǵyn jáne orta bıznestiń basty ereksheligi de osy. Jyl ótpeı bankrot bolýy da qalyp­ty qubylys. Sondyqtan bank­ter iri, ásirese belgili bir deń­geı­de kepildigi bar jobalar­ǵa qa­ra­­jat salady nemese jeke tul­­ǵa­larǵa tutynýshylyq, taýar­­­lyq, ıpotekalyq, avto ne­sıe­ler usynady. Aınalyp kel­­gende, osynyń ózi bıznesti qar­­jy­­landyrý emes pe? Son­dyq­­tan shaǵyn jáne orta bıznes áý bastan, tabıǵatynan jeke tul­ǵalardyń qarajatyna súıenedi.

Ulttyq banktiń málimetinshe, 2020 jylǵy qyrkúıekte zańdy tulǵa­larǵa ulttyq valıýtamen be­rilgen nesıeler boıynsha or­tasha alynǵan syıaqy mólsher­lemesi 12,1% bolǵan. Byltyrǵy qy­r­­kúıekte kórsetkish 11,7% bol­­ǵan edi. Esesine jeke tul­ǵa­lar­­ǵa berilgen nesıeler boıyn­sha ortasha syıaqy mól­sher­leme­si byltyrǵy 18,4%-dan bıyl qyr­kúıek­te 17,3%-ǵa tústi. Bız­neske berile­tin nesıe­niń qym­battaýyn daǵdarys­pen baı­­lanys­tyrýǵa bolady. Al jeke tulǵa­lar úshin paıyz­dyń tómendeýi eń aldymen osy naryqtyń bankter úshin ma­ńyz­­dyly­ǵy. Bankterdiń nesıe port­­felinde jeke tulǵalardyń úle­si aldaǵy ýaqytta áli de óse tú­se­­tini boljanýda. Shaǵyn jáne orta bızneske senbeıtin bank­ter bul naryqty jeke tulǵalar ar­qyly ıgerip otyr. Olar úshin eko­nomıkalyq turǵyda eń aqyldy ádis te osy. Qaryz alyp, qaıtara al­­maı qalýy múmkin bızneske qa­ra­ǵanda, olardyń ónimin nesıege alatyn qarapaıym ha­lyq­ty qar­jylandyrǵan áldeqaıda tıimdi.

Bıznesti qarjylandyrýdy bankterden úırengen abzal

Qazaqstanda shaǵyn jáne orta bıznestiń jalǵyz ınvestory – mem­leket. Munaıdyń qymbat kezi­nen qalyptasqan dástúr kvazı­mem­lekettik saladan bastap jeke kásip­­kerlerdiń ózin bıýdjetke masyl etip qoıǵan. Zamannyń ty­nysh kezinde Ulttyq qordyń mıllıardtarymen ázer júrgen sha­ǵyn jáne orta bıznes qazir tipti qıyn jaǵdaıda qaldy. Jalǵyz úmit memlekette. Al memleket bu­rynǵy kómeginen ary asa almaıdy. Tıisinshe bıznestiń «taby­sy» azaıady. Tabıǵatynan tym qara­paıym shaǵyn jáne orta bızneske bylaıǵy ınvestorlar da qara­jat sala qoımaıdy. Táýekeli óte joǵary bolmasa da, básekelestik kúshti.

Jalpy, memleket bıznesti qarjy­lan­dyrýdy bankterden úı­renýi qajet. Jyl saıyn bıýd­jetten salalyq, óńirlik jáne basqa da maqsattarǵa mıllıard­taǵan teńge bólinetini málim. Osy qarajattyń ekono­mıkaǵa qan­­sha­lyqty jumys istep jat­qanyn eshkim eseptemeıdi. Mem­le­kettiń salǵan ınvestısııasy kór­keıgen bızneske aınaldy ma, álde kásipkerler tarapynan «ıge­rilip» ketti me, onyń da esebi shama­ly. Memlekettiń bıznesti osy­laı­sha qoldaýy naryqtyq eko­no­mıkada nonsens sanalady. Qansha jerden popýlıstik pikir bolsa da, sol qarajatty bıýdjet qyzmetkerlerine jalaqy retinde berse, ekonomıkaǵa sol tıimdi bolar edi. Nege deseńiz, bıýdjet qyz­metkerleriniń jalaqysy bári­bir shaǵyn jáne orta bızneske baryp túsedi. Orta taptyń tabysy «jas­tyqtyń astynda jınalatyn» aqsha emes, saıyp kelgende aınalyp bızneske tabys bolyp túsedi. Al bul degenińiz qazirgideı óndirilmeıtin taýar úshin emes, óndirilgen taýar úshin tólegen aqy bolady.

Reforma bir ǵana salada jasalmaıdy

Aılyqty jappaı kóbeıtý ınflıasııaǵa tóte jol. Byltyr Prezıdent Q.Toqaevtyń áleýmet­tik bastamalary iske qosylyp, atap aıtqanda jalaqy men járdem­aqy kóbeıip, qosymsha áleý­met­tik tólemder paıda bol­ǵan­da birinshi kúndelikti tu­ty­ný taýarlarynyń kúrt qym­bat­tap ketkeni esimizde. Jala­qy­ny kóbeıtý ońaı, ol ınflıasııany kúsheıtip, tıisinshe halyqtyń satyp alý qabileti sol qalpy qalady deıtin oryndy pikir aıtylýy múmkin. Sóz basynda ınflıasııa, nesıeniń qymbattyǵy, óndiristiń joqtyǵy sekildi bıznes pen Ulttyq banktiń proble­malaryn tizgende bul másele­ler­di tek Úkimet pen Ulttyq bank­­­­tiń úndesken saıa­saty, ortaq strategııasy arqyly ǵana eńse­rýge bolatynyn aıttyq. Sondyq­­­tan, makro­eko­nomıkalyq turaq­ty­lyq pen shaǵyn jáne orta bıznestiń kórkeıýi ekonomıkalyq refor­manyń basy desek, onda jekelegen vedomst­volardy ǵana mindettemeı, barlyq memleket­tik apparatty jumyldyrý kerek. Jal­aqyny kóbeıtkennen ke­ıin ınflıasııa kúsheımeýi úshin proteksıonıstik saıasat qajet. Eýrazııalyq odaqtyń ishin­de mun­daı bastama qanshalyqty óteti­ni belgi­­siz, alaıda jalǵyz jol – ımportqa salyq­ty kóbeıtý. Taýaryn Qazaqstanǵa tasıtyn eksporttaýshylarǵa kedendik baj saly­ǵyn tólegennen góri, olardyń óndiristi Qazaq­stanǵa kóshirip ákelýine yqpal etkeni tıimdi.

Tranzıttik ekonomıkadaǵy problemanyń sheshimi naryqtyń betine qalqyp shyǵyp kóri­nip turatyny ras bolsa kerek. Ulttyq bank pen kásipkerlerdiń bazalyq mólsher­lemege qatysty daýlarynyń bir sheshimi osylaısha Salyq kodeksinde jatyr. Import qymbattasa otandyq kásipkerler óndiristi kúsheıtpese de, sheteldik kompanııa­lardyń óndiristi ishke alyp kelýine alǵyshart bolady. Bul ishki óndiristi arttyryp, tıisin­she ınflıasııany tómendeter edi, al ınf­lıasııanyń tómendeýi – bazalyq mól­sher­lemeni túsirýdiń jalǵyz joly. Ol tómen­detilse, kásipkerler de arzan qarajatqa qol jetkizedi. Bastapqydaǵy jalaqy­nyń kóbeıýi keıin sozylmaly dertke aınalmaı, kásip­kerler úshin naryqta balama qarjy kóz­deri de qalyptasady.

Túıindeı kelgende, munyń bar­­lyǵy kúr­deli máseleniń ońaı she­shimi sekildi kóri­nedi. Ekono­mı­ka­lyq reformanyń tym kúr­deli kóri­netin sebebi – ár organ ózi­niń qysqa merzimdi min­det­terin ory­n­daýdy ǵana oılaıdy. Ult­tyq bank­tiń bıylǵy min­deti ınf­lıa­­sııa­ny 8%-dan asyrmaý bolsa, Úki­met­tiń bir mindeti – jyl sa­ıyn bel­gili bir mólsherdegi qara­jat­ty kásip­kerlerge taratý. Uzaq mer­zim­di ortaq strategııalyq jos­par qaras­tyrylsa, ár organ óz kór­setkishin ǵana jaqsartýdy oılamas edi.