Elbasy – Qazaqstan Qarýly Kúshteriniń negizin salýshy

Qazaqtyń arǵy-bergi tarıhyn qarap otyrsaq, el bastaǵan hany men ony qostaǵan halqynyń san taraý joldardy basynan ótkergendigi jóninde mol maǵlumattar ala alamyz. Osy jolda ulttyq qun­dy­lyq­tarymyzdy ulyqtap, jeke shańyraq kóterip, qazaq degen ha­lyqty saqtap qalý tek syrttan tónip kelgen jaýǵa naızanyń ushymen, bilektiń kúshimen oısyrata soqqy bergen bilimi men biligi, jaýyna bas ımes qaıtpas qaısar qasıeti, saıasatkerligi óte joǵary bolǵan, dana basshylardyń ǵana qolynan kelgeni sózsiz. Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin sol aýyr júk Elbasymyz Nursultan Ábishulynyń ıyǵyna tústi. Prezıdentimiz Qarýly Kúsh­terdiń memleket ómirindegi róli men mańy­zyn tereń túsinip, táýel­siz el­diń qorǵanys salasynyń qa­lyp­­tasýy men damýyna kúnbe-kún kóńil bólip, tikeleı basshylyq jasap keledi.

Elbasymyz «Ǵasyrlar toǵy­syn­da» atty kitabynda: «Meniń áske­rı máselelerge toqtalýym te­gin emes. Bárinen buryn osy ás­ke­rı-tehnıkalyq jáne áskerı-strategııalyq salada qoǵamnyń, memlekettiń, ekonomıkanyń, tipti, tutas qoǵamdyq-saıası júıelerdiń shyn qaýqary anyq kórinedi», dep jazǵan bolatyn.

Qazaqtyń arǵy-bergi tarıhyn qarap otyrsaq, el bastaǵan hany men ony qostaǵan halqynyń san taraý joldardy basynan ótkergendigi jóninde mol maǵlumattar ala alamyz. Osy jolda ulttyq qun­dy­lyq­tarymyzdy ulyqtap, jeke shańyraq kóterip, qazaq degen ha­lyqty saqtap qalý tek syrttan tónip kelgen jaýǵa naızanyń ushymen, bilektiń kúshimen oısyrata soqqy bergen bilimi men biligi, jaýyna bas ımes qaıtpas qaısar qasıeti, saıasatkerligi óte joǵary bolǵan, dana basshylardyń ǵana qolynan kelgeni sózsiz. Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin sol aýyr júk Elbasymyz Nursultan Ábishulynyń ıyǵyna tústi. Prezıdentimiz Qarýly Kúsh­terdiń memleket ómirindegi róli men mańy­zyn tereń túsinip, táýel­siz el­diń qorǵanys salasynyń qa­lyp­­tasýy men damýyna kúnbe-kún kóńil bólip, tikeleı basshylyq jasap keledi.

Elbasymyz «Ǵasyrlar toǵy­syn­da» atty kitabynda: «Meniń áske­rı máselelerge toqtalýym te­gin emes. Bárinen buryn osy ás­ke­rı-tehnıkalyq jáne áskerı-strategııalyq salada qoǵamnyń, memlekettiń, ekonomıkanyń, tipti, tutas qoǵamdyq-saıası júıelerdiń shyn qaýqary anyq kórinedi», dep jazǵan bolatyn.

Iá, jas memlekettiń Qarýly Kúshteriniń qalyptasýy barsha­myz­dyń kóz aldymyzda ótip jatyr. Máselen, 1991 jylǵy 10 jel­toqsanda Qazaq Keńestik Sosıa­lıstik Respýblıkasyn Qazaqstan Respýblıkasy dep ózgertý týraly Zańǵa qol qoıylsa, 1991 jylǵy 16 jeltoqsanda Qazaqstan óziniń memlekettik táýelsizdigin barsha álemge jarııa etti. Mine, sol kúnderden bastap Tuńǵysh Prezıdentimiz eldiń Qarýly Kúshteriniń qalyptasýyna belsene aralasyp, ony zamana talaptaryna saı joǵary sapada jetildirý máselesin qolǵa aldy.

Keńes Odaǵy ydyraǵannan keıin Qazaqstan Qarýly Kúshteriniń jaǵdaıy tym tómendep ketken edi. Al táýelsizdikke qol jetkizgen eldiń óziniń egemendigi men aýmaq­tyq tutastyǵyn qorǵaıtyn qýat­ty qorǵany – Qarýly Kúshteri bolýy ómirlik mańyzdy mindet edi. Jańa úlgidegi armııa qu­rý úshin eń aldymen áskerı qury­lys­tyń zańnamalyq negizin, tujy­rym­damasy men tetigin jasaý qajet boldy. 1991 jylǵy 25 qazan­da Qa­zaq­stan Prezıdenti osy ıgi maq­sat jolyndaǵy eń alǵash­qy qada­myn jasady, sóıtip, bul kúni Mem­lekettik qorǵanys komı­te­tin qurý týraly Jarlyqqa qol qoı­dy. Qa­zaq KSR Memlekettik qor­ǵa­nys komıtetiniń tóraǵasy bolyp táýel­siz Qazaqstan Qarýly Kúsh­teri­niń qurylýy men damýynda erek­she oryn alatyn tulǵalardyń biri, meniń ustazym taıaý­da ǵa­na ara­myz­dan ketken Saǵadat Nurma­ǵam­betov taǵaıyndaldy. Az ýaqyt ishinde komıtettiń negizgi laýazymdary tájirıbeli ofıserlerden ja­saq­talyp, jumys qyzý júrip jatty.

Bul kezde el aýmaǵyndaǵy ás­kerı qurylymdardyń kópshiligi Or­talyqqa baǵynatyn Túrkistan áskerı okrýgine qaraıtyn. Son­dyq­tan olardyń basshylyǵymen tıisti baılanys ornatý da Memlekettik qorǵanys komıtetine ońaıǵa túsken joq.

1992 jylǵy 7 mamyrda Pre­zı­dentimiz táýelsiz eldiń áskerı qaýipsizdik júıesin qurýdaǵy kelesi sheshýshi quqyqtyq akt – «Qazaqstan Respýblıkasynyń Qa­rý­ly Kúsh­terin qurý týraly» Jar­lyqqa qol qoıdy. Osy mańyzdy qu­jat Qazaqstan aýmaǵynda orna­las­qan Qarýly Kúshter men onyń búkil múlki respýblıkanyń quzy­retine kóshetinin anyqtap berdi. Osy kúni Memleket basshysy jas memlekettiń qorǵanys salasyndaǵy taǵdyry úshin óte mańyzdy «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik qor­ǵanys komıtetin Qazaqstan Res­pýblıkasy Qorǵanys mınıstrligi etip qaıta qurý týraly» Jarlyqqa qol qoıdy. Táýelsiz eldiń alǵashqy Qorǵanys mınıstri bolyp general-polkovnık S.Q.Nur­maǵambetov taǵaıyndaldy.

Osy kezeń týraly Halyq Qahar­many S.Nurmaǵambetov kezinde bylaı dep jazǵan edi: «Elbasynyń Qa­rýly Kúshterdi qurý týraly Jarlyǵy shyqqannan keıin uıym­dasyp, qajyrly eńbektený qajet boldy. Biz áskerler arasynda úlken túsindirý jumystaryn júrgizdik. Bul jumysty Prezıdent Nursul­tan Nazarbaevtyń ózi basqardy. Ol ýaqytynyń azdyǵyna qaramastan barlyq úlken garnızondarda bolyp, áskerı bólimder basshylarymen, jeke qurammen jáne olardyń otbasylarymen kezdesti, sondaı-aq, olardyń oqý-jattyǵýlaryna da qatysty. Memleket basshysy jas memlekettiń qorǵanys salasynyń taǵdyryna qatysty: «Eshkim senderge tımeıdi. Sender basqaryp otyrǵan oryndaryńda bolasyńdar. Qarjylandyrýdy biz qamtamasyz etemiz. Eskertemin, biraq birde-bir «ıne» joǵalmaıtyn bolsyn», – dedi. Elimizdiń Qarýly Kúshterin qura otyryp, biz áskerdi odan ári qaraı damytýdy da oıladyq».

Prezıdent Jarlyqtary men О́kimderi negizinde Qorǵanys mı­nıstrliginiń basqarýshy quramy jasaqtaldy. Mınıstrdiń birinshi orynbasary bolyp Seıilbek Al­tyn­bekov taǵaıyndaldy, keıinnen, onyń Respýblıkalyq ulanǵa qol­bas­shylyqqa aýystyrylýyna baı­lanysty bul laýazym Álibek Qasy­movqa júkteldi. Ár jyldary Anatolıı Rıabsev, Toqtar Áýbá­kirov te bul joǵary laýazymdy at­qardy. Mınıstrdiń orynbasary bolǵan ári Qarýly Kúshter túrlerin basqarǵan Muhtar Altynbaev (Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys kúshteriniń qolbasshysy), Alıı Volkov (Áskerı-áýe kúshteriniń qolbasshysy), mınıstrliktiń bas­ty baǵyttardaǵy jumysyn bas­qarǵan Aıtqalı Isenǵulov, Sabyr Temirbekov, Valerıı Sapsaı sekildi ofıserler de júktelgen mindet­terdi abyroımen atqaryp, táýelsiz memlekettiń qorǵanys isiniń qalyp­tasyp, aıaǵynan tik tu­ryp ketýine úlesin qosty.

Árıne, Qazaqstannyń keń-baı­taq jerinde kóptegen áskerı bólimder, bazalar, ǵaryshty zertteý jáne áýe shabýylyna qarsy qorǵanyspen de aınalysatyn túrli áskerı-zertteý nysandary men polıgondary ornalasqan bolatyn. Keńes Odaǵynyń Qazaqstanda qal­ǵan áskerı «murasynda» mem­le­kettik táýelsizdik pen aýmaqtyq tutas­tyq­ty qamtamasyz etýshi ás­kerı qu­ry­lysty qalyptastyrý men jan-jaq­ty damytý úshin ne qa­jettiń bári bar edi.

Aldymen Qazaqstan armııasy Qurlyq áskerleri, Áskerı-áýe kúshteri, Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys áskerleri men Áskerı-teńiz kúshteri sekildi dástúrli tórt túrinen turdy.

Elbasy óz eńbekterinde Qa­zaq­stan táýelsizdiginiń alǵashqy kezeńinde elimiz bastan keshken qıyndyqtardy eske alyp otyrady. Árıne, jas memlekettiń al­ǵash­qy qalyptasý jyldarynda túr­li qıyndyqtar bolmaı qal­ǵan joq. Sondaıda keıbir sarapshylar býyny áli qataımaǵan elde kúrdeli áleýmettik-saıası, ult­ara­lyq kıkiljińder bolýy múm­kin degen qaýiptiń de shetin shyǵa­ryp júrdi. Rasynda da, bul kezderi burynǵy Keńes Odaǵynyń kóptegen aımaqtarynda ultaralyq qaqtyǵystar boı kórsete bastaǵan edi. Osyndaı kúrdeli jaǵdaılarda qazaqstandyqtar ózderi rııa­syz sengen kóshbasshysymen bir­ge elimizdegi turaqtylyq pen ult­ara­lyq beıbitshilikti saqtap qa­la aldy. Oǵan qosa 1993 jyly 11 aqpanda Prezıdentimiz bekit­ken alǵashqy Áskerı doktrına Qazaqstannyń soǵys pen beıbit­­shilik máselelerine, basqa memle­ket­terdiń múddeleri men qaýip­sizdigin eskere otyryp, óziniń áske­rı qaýipsizdigin qamtamasyz etýge degen jańa kózqarastaryn, baǵyt-baǵdaryn anyqtap berdi. Alǵashqy Doktrınada: «Prezıdent Joǵarǵy Bas qolbasshy bolyp tabylady, ol eldiń qorǵanysy men Qarýly Kúshterine jalpy basshylyq jasaıdy», – dep atap kórsetildi.

Áskerı doktrınany júzege asyrý úshin birqatar áskerı zańdar qabyldaý qajet boldy. Soǵan baılanysty qysqa merzimde áskerı máselege qatysty birneshe zań qabyldandy. 1993 jylǵy 9 sáýirde Prezıdent memlekettiń áskerı qaýipsizdigin qamtamasyz etetin, basqa da kóptegen qujattardy ázirleýge negiz bolǵan «Qazaqstan Res­pýblıkasynyń qorǵanysy jáne Qarýly Kúshteri týraly» Zańǵa qol qoıdy. Qarýly Kúshterdiń quramy: Áskerı basqarý organdarynan, Qurlyq áskerlerinen, Áskerı-áýe kúshterinen, Áýe shabýylyna qarsy qorǵanys áskerlerinen, Áskerı-teńiz kúshterinen, Tyldan turatyn bolyp bekitildi. Al soǵys bolǵan jaǵdaıda Ulttyq qaýipsizdik ko­mı­tetiniń Shekara áskerleri, Ishki ister mınıstrliginiń Ishki ásker­leri, Respýblıkalyq ulan jáne Azamattyq qorǵanys basqarmasy men bólimderi de Qarýly Kúshter qataryna kiretini aıqyndaldy.

Qarýly Kúshter qurylǵan kúnnen bastap Elbasy qorǵanys júıesi basshylyǵyndaǵy laýazym ıelerine táýelsizdigimizdi qyraǵy qorǵaý qajet ekenin únemi eske salyp keledi. 1992 jyly 8 jeltoqsandaǵy Qarýly Kúshter basshylyq quramynyń komandırlik jıynyna qatysýshylar aldynda alǵash ret Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Joǵarǵy Bas Qol­basshysy retinde sóılegen sózinde N.Nazarbaev: «Ishki jáne syrtqy saıasattyń qurylymyndaǵy negizgi irgetas – qaýipsizdikti qamtamasyz etý. Sondyqtan bizge el egemendigin qorǵaý múddesi úshin kez kelgen qaterge tótep beretin, sany az bolǵanmen, sapasy bıik zamanaýı ásker qajet», – dedi. Mine, sol kezden bastap kúni búginge deıin Memleket basshysy Qarýly Kúsh­ter, basqa áskerler men áskerı qurylymdardyń qalyptasý úde­ri­sine belsene qatysyp, áskeri­mizdiń damý baǵyttaryn aıqyn­daıdy, ulttyq qaýipsizdiktiń jańa tetikterin belgileıdi, jas mem­lekettiń táýelsizdigi men aýmaqtyq tutastyǵyn saqtaýǵa baǵyttalǵan isterdiń sapasyn udaıy arttyrýdy vedomstvo basshylarynan talap etip, osy maqsatta olardyń aldyna naqty mindetter qoıyp keledi.

Únemi ýaqyt talabyna saı oń­taı­ly sheshim qabyldaıtyn Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev 1997 jylǵy 17 qarashada Qarýly Kúshter qurylymyna eleýli óz­ge­rister engizgen Jarlyqqa qol qoıdy. Áýe­li Qorǵanys mınıs­tr­ligi men Bas shtabtyń qyz­met aý­qymy ajyratyldy. Qorǵa­nys mınıstrligine áskerı-saıası bas­shy­lyq jasaý, eldegi qorǵanys qu­ry­lysyn uıymdastyrý jáne Qa­rýly Kúshterdiń túrlerin bas­qarý júkteldi. Bas shtabqa Qa­rý­ly Kúshterdi shuǵyl-stra­tegııa­lyq qoldanýshy organ qyzmeti tap­­syryldy. Sondaı-aq, Qarýly Kúsh­ter úsh túrli quramnan: Jalpy maq­sattaǵy kúshter, Áýe qorǵanysy kúshteri, Memlekettik shekarany qorǵaý kúshterinen turatyn bolyp bekitildi.

Osy ózgeristerdiń barlyǵy: «Basqa memleketter sııaqty Qazaq­stan da óziniń qorǵanysqa qabilet­tiligin nyǵaıtýdy búkilhalyqtyq is jáne memlekettiń eń basty murat­tarynyń biri dep sanaıdy. Biz­diń basty maqsatymyz – Qazaq­stannyń egemendigi men aýmaq­tyq tutastyǵyn qorǵaý», – degen Pre­zıdentimiz N.Á.Nazar­baevtyń jiti qadaǵalaýynda boldy.

Memleket basshysy eldiń ás­kerı qaýipsizdiginiń syrtqy jáne ishki qaterlerin eskeretin jańa Áskerı doktrınanyń qajettigin tereń sezindi. О́tken ǵasyrdyń toq­sanynshy jyldarynyń sońynda qabyldanǵan birinshi áskerı dok­­trı­nanyń kóptegen baǵyt-baǵ­dary Qazaqstannyń geosaıası jaǵ­daıynda bolyp jatqan ózge­ris­terge, onyń eko­nomıkalyq múm­kin­dikteri men eli­mizdiń ult­tyq qaýipsizdigine tón­gen jańa qaterlerge saı bolmaı qaldy.

Áskerı salanyń basty qujatyna sáıkes Qazaqstan áskeriniń qury­ly­mynda kúrdeli ózgerister júze­ge asty. Prezıdentimizdiń 2000 jyl­ǵy 6 shildedegi Jarlyǵy negi­zinde Qa­zaqstan Qarýly Kúshteri eki túr­li qurylymǵa oraldy (Jal­py maq­sat­taǵy kúshter jáne Áýe qor­ǵany­sy kúshteri). Jal­py maqsat­ta­ǵy kúshter quramy Zymy­ran­dyq ás­ker­ler men artılle­rııa jáne Áýe shabýylyna qar­sy qorǵanys ásker­leri bolyp ajy­ra­tyldy. Qarý­ly Kúshter áskerle­ri­niń derbes Aero­utqyr áskerleri quryldy. Jańa ás­ke­rı-aýmaqtyq qury­lymǵa ótý iske asyryldy, áske­rı okrýgter qu­ry­lyp, áskerlerdiń quramy bekitildi.

2000-2002 jyldar aralyǵynda Ońtústik, Shyǵys, Batys, Ortalyq áskerı okrýgteri quryldy. 2001 jylǵy 7 mamyrda Ońtústik, Shy­ǵys, Batys okrýgteriniń qolbas­shy­lary jáne Astanada jańa­dan qurylǵan Utqyr kúshter óki­li saltanatty jaǵdaıda óz ásker­leri­niń Jaýyngerlik týlaryn Pre­zıdenttiń qolynan qabyldap aldy.

Qazaqstan halqyna Jol­daý­ynda da Prezıdentimiz jańa myń­jyl­dyqta táýelsiz Qazaqstan armııa­synyń qandaı bolatynyna toq­talyp, jeke quramnyń daıarly­ǵyna qoıylatyn talaptaryn jet­kizdi. Onda Qazaqstannyń HHI ǵa­syrdaǵy jaýyngeriniń Otanyna adal, jan-jaqty bilimdi, densaýlyǵy myqty, kelbeti kelisken beınesin somdaýdy búginnen bastaýy­myz qajet ekendigin aıtty. Soǵan saı Elbasy Qazaqstan táýelsizdigin alǵan kúnnen bastap búginge deıin Qarýly Kúshterdiń, basqa áskerler men áskerı qurylymdardyń zamana talabyna saı ekpindi damýyna, álemniń ozyq elderi deńgeıine jete alýyna qoldaý kórsetip, jan-jaqty jaǵdaı jasaýda.

Bul oraıda, Elbasymyz memleket ómiriniń basqa salalary sekildi qorǵanys salasyndaǵy suraqtar men máse­lelerge de tereń boılap, jan-jaq­ty sarapqa salýymen erek­shelenedi. Ol egemen Qazaqstan armııa­synyń damý úderisinen únemi habar­dar jáne eldiń áskerı kúsh-qýaty­nyń artý barysynyń basty kýágeri.

Memleket basshysy ás­ker túr­­leriniń damýyna asqan isker­­­lik­­­pen mán beredi, olar­dyń jeke qu­ra­mymen jıi-jıi kez­desip, mańyz­dy áskerı jatty­ǵý­larǵa qatysady. El Pre­zı­den­ti­niń ártúrli deńgeıdegi áske­rı jattyǵýlarǵa qatysýy, bólim­she­ler­diń jaýyngerlik daıar­lyq deńgeıin baǵalaýy jaýyn­ger­lerdi jańa jetistikterge jeteleıdi, olar­dyń sanasynda patrıotızm, Otan aldyndaǵy borysh sezim­derin bekitip, Qazaqstan memle­keti men onyń áskeriniń jarqyn bolashaǵyna degen senimin nyǵaı­tady. Máselen, Memleket basshy­sy – Joǵarǵy Bas qolbasshy N.Á.Na­zar­baevtyń ózi 2013 jylǵy 9 ma­myrdaǵy áskerı sherýge qaty­syp, Jambyl oblysyndaǵy Gvar­deıskıı kentinde bolýy, áske­rı saladaǵy sońǵy tehnıkalar ashyq alańqaıda synalǵan kezde, oǵan jaqsy baǵa berýi elimizdiń qorǵanys salasyna degen shynaıy qamqorlyǵynyń kórinisi.

Prezıdent jańa qaterler men synaqqa toly, myna aýmaly-tók­peli zamana aǵymyna saı áskerı­lerdiń jedel áreket ete alýyna mán berý qajettigin basa aıtty. О́ıt­keni, búgingi kúni jahandaǵy jáne aı­ma­q­taǵy ahýal turaqty emes, son­dyqtan der kezinde qamdanyp, tıisti shara qoldanýdyń, tosyn jaı­larǵa árkez daıyn bolýdyń mańyzy zor.

Egemen Qazaqstannyń Qarýly Kúsh­teri kez kelgen jaǵdaıda Jo­­ǵar­ǵy Bas qolbasshy qoıǵan mindet­­terdi múltiksiz oryndaýǵa qabi­­letti. Búgingi áskerimiz memle­ket­ótiń áskerı qaýipsizdigine senimdi kepil bola alady. Sheteldik sarap­shy­lardyń baǵalaýynsha, Qazaq­stan­nyń Qarýly Kúshteri keńesten keıin­gi keńistiktegi ozyq úshtiktiń qata­rynda, al Ortalyq Azııa aıma­ǵynda bizdiń armııa eń úzdik dep tanyldy.

Táýelsizdigimizdiń arqasynda Altaı men Atyraý arasyn, keń baıtaq Saryarqany meken etken Qazaqstan – búginde Eýrazııanyń júreginde ornalasqan, tatý-tátti ómir súrip jatqan kópultty memle­ketke aınaldy. Tatýlyq pen bir­likti tý etken Elbasymyz uly kósh­ti senimdi bastap keledi.

Men Elbasy Nur­sultan Nazar­baev­tyń Qazaqstan Qarýly Kúsh­teriniń qalyptasýy men elimizdiń qorǵanys qabiletin nyǵaıtýdaǵy róli týraly baıandaıtyn «Joǵarǵy Bas qolbasshy – áskerı qaýipsizdik kepili» dep atalatyn eńbegimdi jastarǵa pat­rıottyq tárbıe berý maqsatynda jazyp usyndym. Az da bolsa osy eńbegim arqyly ós­ke­leń jas urpaq Qazaqstan Qarý­ly Kúshteriniń bir kúnde quryl­ma­ǵanyn, onyń ózindik tarıhy bar ekenin bile júrsin degen nıetten týyndaǵan edi.

Abaı TASBOLATOV,

Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń

depýtaty, Halyqaralyq ister qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń múshesi.