Osy Asanbaı qol jaıyp, birden bizdiń úıge bas suǵatyn. Bul shańyraqta beıshara, qaryp-qaserler qaıyrymdylyq kóretinin ol da biledi. Múskin jan bizdiń úıdiń tabaldyryǵyn attasymen-aq sheshem baıǵus bir tynym kórmeıtin. Saqypjamal anam oshaqtyń mańynda únemi taý bop úıilip jatatyn sekseýil men jyńǵyldy molynan jaǵyp, qazan-qazan sý ysytyp, ony úlken temir astaýǵa toltyra quıyp qoıatyn. Odan qaldy Asanbaıdyń ter men kir, shań-tozań men maıdyń túr-túri sińgen kıimderin birneshe qaıtara ysqylap jýyp, muntazdaı tazalap beretin. Sheshem ismer kisi edi. Asanbaı óz betinshe saqal-murtyn basyp, arnaıy daıyndalǵan ystyq sýǵa jýynyp-shaıynyp jatqanda, sheshem óziniń tigin mashınasyn zyryldatyp, oǵan sátennen sý jańa kóılek-dambal tigip bere qoıatyn.
Kir-qońyn jýǵany, qadirli qonaqtaı kútkeni, barlyq as-sýyn aldyna tosqany óz aldyna, anamyz qaıyrshyny bos qaıtarmaıdy: keter kezde arnaıy qazanjappaı pisirip, ystyq kúıde taza shúberekke orap, onyń joldorbasyna salyp berýshi edi. Mundaı ystyq yqylasqa, úlken qoshemetke qatty rıza bolyp, kózi jasaýrap, kóńili bosaıtyn Asanbaı qaıyr-qosh aıtysarda tili sheshilip, anamyzǵa qaıta-qaıta alǵysyn aıtyp, shyn peıilimen rahmetin jaýdyratyn. Tilemsek kisi úıden uzaǵan kezde sheshem kúrsinip: «Allanyń isine ne amal bar?! Tekti adamnyń tuqymy edi... Bul kisige jasaǵan azdy-kópti izgiligim men qolǵabysym balalaryma yrys-jaqsylyq bolyp qaıtýǵa jazsyn!» dep tileýshi edi.
Taǵy bir esimde qalǵany, birde Asanbaı qart meniń aǵama aǵashtan jonyp, ádemi, zerli tıek jasap berdi. Dombyranyń tıegin. Al ákem Smaǵul bolsa, Asanbaı ketýge yńǵaılanǵanda oǵan aǵash jelimin berip jatatyn. Ol Asanbaıǵa ne úshin, ne isine kerek bolmaq? Onyń egjeı-tegjeıin sol boıy bile almadym. Ákem ómirden erte ótti. Bálkim, Asanbaı sheber bolsa kerek, «ol aǵash jelimin paıdalanyp, qolóner týyndysyn jasasyn» degen tilegi bolar.
Sheshem sekildi ákem marqum da kórshi-qolańǵa kómekke kelýge, qysylyp-qınalǵanǵa qol ushyn berýge ár kez ázir turatyn. Kópshil, qaıyrymy mol, shyndyqty betke aıtatyn, jamandyqqa jany qas, batyr tulǵaly qaısar adam edi. О́mirde kórgeni kóp, áńgimesi de – telegeı teńiz.
–Asharshylyq jyldary halyq qynadaı qyryldy, – dep eske alatyn ákem. –Aýyldaǵy qatary sıregen adamdardy aman saqtap qalý úshin qaz-úırek atyp alý oıyma keldi. Biraq oǵan qajetti oq joq. Sodan úlken shegelerdi «týrap», ony tas dıirmenge salyp ılep, odan egep, dóńgelek qalypqa keltirip, oq jasadym. Endi qaz-úırek mekendeıtin jerge jetý kerek, al oǵan ál-dármen joq. Qý asharshylyqtyń dińkeletkeni sonsha, áýdem jer júrsek, býyn-býynnan ál ketip, sharshap, qulaı ketemiz. Aýylda qalǵan jalǵyz kári esekke súıenip, bir kúni mıtyńdap otyryp, kóldiń jaǵasyna da jettim-aý. Muz qata bastaǵan shaq edi. Alaıda kóldiń ortasy áli jylymdanyp jatyr. Sol jerde eki qaz qatar júzip júr. Demikken demimdi basyp, qosaýyzdy qolǵa alyp, muz ústimen álim jetkenshe, súrine-qabyna qazdarǵa qaraı júgire jóneldim. Ondaǵy oıym: qazdarǵa neǵurlym jaqyndaı túsýim kerek. О́ıtkeni qorǵasyn oq emes, shegeden jasalǵan oq alysqa ushpaıdy. Meniki qaıbir júgiris deısiń, birneshe metr ilgerilegenim sol, qos qaz da sýdan kóterile berdi. Muz ústine tizerleı otyra qalyp, tez kózdeı sala shúrippeni bastym.
Qudaıdyń qarasqany osy shyǵar, myltyqtyń tútini seıilgen soń zer salyp qarasam, qazdyń ekeýi de moıny qaıyrylyp, muz ústinde sileıip jatyr. Biraq ol jer jylymǵa jaqyn. Muzy adamnyń salmaǵyn kótermeıdi. Endi ne isteý kerek? Ashyqqan adam izdengish keledi. Sýdyń jaǵasy syńsyǵan nar qamys. Sonyń ishinen naızadaı uzyn bireýin kesip alyp, ushyn eki qyrynan kertip, ashaladym. Eger nar qamystyń asha sııaqty ushyn qazdyń denesine iliktirip, burasam, qazdyń kúzgi qalyń júni qamys ushyna oratylady. Osydan keıin qamyspen birge qazdy da qosa ilestirip tartyp shyqpaqpyn. Áıtse de bul «quraldy» qoldaný úshin «qamys sozym» jerge jaqyndaýym kerek. Sondyqtan taǵy da biraz qamysty jyǵyp, býyp, tósenish sııaqty jaımalap shyqtym. Osy qamys tósenishke jer baýyrlaı jatyp, muz ústimen syrǵı, abaılap jyljı otyryp, eki qaz qulaǵan muzy juqa tusqa da jettim. Ashalanǵan ushy bar nar qamysty qoldanyp, qazdarymdy jaǵaǵa alyp shyqtym. Abyroı bolǵanda, eki qaz da keremet semiz eken. Muzǵa qulaǵanda, semizdikten terisi tilinip, tósi aırylyp ketipti...», – deıdi ákem Smaǵul.
Osydan keıin ne boldy deısiz ǵoı? Ákem úlken beınetpen tapqan eki qazdyń bireýin sheshem júnin julyp, tazalap, kórshilerge bólip berdi. Árıne, ákemniń kelisimimen.
«Kórshiniń qaqysy qıyn, aınalaıyn. Sen toq bolyp júrgende, kórshiń ash otyrsa, bul qudaıshylyqqa da, qazaqshylyqqa da, adamshylyqqa da jatpaıdy. «О́le jegenshe bóle je» degen ata-babamyz, bul eń áýeli kórshi qaqysyna qatysty sóz. «Kórshimen bólisý» degen ne? Bul – kóńil jylylyǵy, nıet durystyǵy, peıil tazalyǵy. Iаǵnı, adamshylyqtyń basy, izgiliktiń bastaý-kózi. Qudaıy kórshisimen bólispegen jigit erteńgi kúni aǵaıyn-týǵanyna da kóńil bólmeıdi, aýyl-aımaǵyna qaraılaspaıdy. Asy, baılyǵy basynan qansha artylyp, asyp bara jatsa da!» – dep otyrýshy edi ákem jaryqtyq.
Men ómir boıy ákemniń osy ósıetin ustanýǵa tyrysyp kelemin, joq-jitikke, kembaǵalǵa qamqor, aǵaıynǵa qaıyrymdy, jalpyǵa meıirban bolýdy qaǵıda sanaımyn.
Qazaqtyń altyn besigi – aýyl qasıet pen kıege toly ǵoı. Osy oraıda bir oqıǵa oıǵa oralyp otyr. Budan biraz jyl buryn bir syrqat adamdy Qopa degen jerde turatyn táýip Aq Ananyń aldyna aparǵan bolatynmyn. Sonda ol kisi maǵan qarap turyp: «Saǵan tıesili bir qazanyń bar!» dedi. Men túk túsine almadym. «Qazany nesi? Qaıdaǵy qazan?» dep oıladym da qoıdym. Mine, sol qazan aqyry aldymnan shyqty.
Ámıt qarııanyń balasy Aqylbek degen aǵaıynym bir kúni bizdiń úıge qazan ákelip tur, Kádýilgi qara qazan. Ras, ábden kónergen. Ámıt aqsaqal dúnıeden ótkesin onyń kempiri Aımankúl apamyz Kenjebek degen balasynyń qolyna kóshedi. Bárimiz de qadir tutatyn sol sheshemiz birde uly Aqylbekti shaqyryp alyp, bylaı deıdi:
–Balam, bul – Saqypjamaldyń qazany. Saqypjamal – anaý Baqytbek Smaǵuldyń anasy. Baıaǵyda, Uly Otan soǵysy jáne odan keıingi joqshylyq kezde jaryqtyq Saqypjamal bizge qatty qaraılasyp edi. Ákeń ekeýimiz jańa ǵana bas quraǵanbyz. Topyraǵyń torqa bolǵyr Saqypjamal osy qazandy qaqpaǵymen, qyrǵyshymen qosa tabystady. Buǵan qosa ydys-aıaǵyn, kórpe-jastyǵyn, ıne-jibin taǵy berdi. Ol qazanyn shyn yqylasymen beripti, sodan úıimizge qut qonyp, eńsemizdi tiktep, mereıli otbasyǵa aınaldyq. О́stik, óndik, órken jaıdyq. «Saqypjamal bergen qazan bizdiń úıge qut bop qonyp, yrys bop endi» dep yrymdap, bul qazandy uzaq jyldar boıy kózdiń qarashyǵyndaı saqtadym. Qazir jasym keldi, bir kún aýrý, bir kún saýmyn. Saqypjamaldyń qazanyn burynǵydaı kózden tasa etpeýge shamam da joq. Qaı kúni edi, áldene qańǵyrlaǵan soń, terezeden qarasam, bizdiń ala sıyr ol qazandy tumsyǵymen túrtip, múıizimen jaıqap, dańǵyrlatyp jatyr. Sóıtsem, bizdiń kelin sıyrǵa jemdi eski qazanǵa salyp beripti. Kıeni kelemej etpegen jón. Dereý balalardy shaqyryp, qazandy úıge aldyryp, jýyp-shaıǵyzyp, kórpege orap, tósegimniń astyna qoıǵyzdym. Men ketkesin ol qaıda qalady? Sol sebepti balam, osy qutty qazandy ıesine, Baqytbekke aparyp ber. Sheshesiniń kózi ǵoı, kútip ustasyn! – depti Aımankúl apamyz.
Anamnyń kózindeı bolǵan aıaýly qazan kózime ystyq kórindi. Joralǵy jasap, erneýine ernimdi tıgizdim. Biraz kúnnen keıin Aımankúl apamyzǵa (ol bertinde ómirden ótti) oramal-qamzol, shaı-kámpıt aparyp, arnaıy sálem berip qaıttym. Kenje uly Kenjebekke jańadan úlken qazan satyp áperdim. Eski qazannyń tóleýi úshin emes, árıne. Anamnyń bir kezdegi jaqsy nıetiniń jalǵasy bolsyn degen tilek.
Qazany ottan túspegen qaıran anam bar bolǵany 48 jasynda dúnıe saldy. Búkil ǵumyryn, bar qajyr-qaıratyn otbasynyń bereke-birligi, adamdardyń toqtyǵy úshin sarp etti. Toqshylyqtyń da qadirin bildi, joqshylyqtyń da qasiretin tartty. Erin kútip, 12 balasyn balapandaı baǵyp-qaǵyp, eshkimnen kem qylmaı mápelep ósirdi. On eki balasynyń birde-bireýine daýys kótergen emes. Tabaǵy altyn bolsa da, qabaǵy salqyn bolsa, ol áıeldiń úıine jan jýymaıdy emes pe?! Asyl anam úıge kim kelse de jadyrap kúlip, jarqyrap qarsy alyp, qonaǵy men kórshi-qolańnyń kóńilin taýyp, aǵaıyn-týystyń alǵysyn alyp, rızashylyǵyna bólenip júretin.
Álemniń jaryǵy da, aınalanyń jylylyǵy da áıeldiń júregi men alaqanynan taralady. Al Otannyń bereke-birligi ár otbasydaǵy bereke-birlik qaınarynan bastaý alady.
Otbasynyń yrys-berekesiniń qamyn qamdaǵan, qazandy qasıet tutqan áıelderdi biz de qadirleı, baǵalaı bilýimiz kerek. Otbasylyq qarym-qatynasty, januıadaǵy bereke-birlikti saqtaý – úlken eńbekti, zor kúsh-jigerdi talap etetin is. Buǵan shydamdylyq, tózimdilik, jaıdarylyq, qajyrlylyq qana emes, sondaı-aq aqyl-parasat, danalyq kerek.
«Qara qazan, sary bala Qamy úshin qylysh sermedik», – deıdi batyr, aqyn Mahambet. Mahambettiń «qara qazan, sary balanyń qamy» dep otyrǵany – halyqtyń qamy. Demek, qara qazandy qasıet tutqan, óz oshaǵy men otbasynyń yntymaq-yrysyn oılaǵan, sol úshin ýaıym jep, beınet shegip júrgen barlyq áıelderdi «halyqtyń qamy úshin ter tógip júrgen tulǵa» dep tanysaq jón.
Otanyn satqandardy zań «opasyz, satqyn» dep tanıdy. Osyǵan uqsas, shańyraǵynyń shyrqyn buzǵan, otbasyn oırandaǵan erlerdi de, áıelderdi de «opasyzǵa» teńeýge bolady. Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń múshesi retinde osy máselemen biraz jyldan beri aınalysyp kelemin. Erin esh kinásiz, syrtqy syqpyty unamsyz bolǵany úshin úıinen qýyp jibergen, tabaldyryqtan keri attatpaı qoıǵan talaı áıel bar.
Erkek jigersiz bolsa, áıel shidersiz ketedi. Kúıeýiniń bar múlkin tartyp alyp, ózin bomj qylyp qańǵyrtyp jibergen, úıde ózi oıyna kelgenin istep, shidersiz ketken áıelderdi keıbireýlerdiń «oı, qasqyr áıel ǵoı!» dep tamsana aıtyp, qolpashtaǵanyn da kórdik. Mundaı psıhotıpti jastar jaǵy «vamp-áıel» dep áspetteıtin kórinedi. Shynynda otbasylyq garmonııadan, jubaılyq iltıpattan irgesin aýlaq salǵan áıel ózgege de, ómirge de sýyq qarap, depressııaǵa ushyrap, bárinen baz keshýi múmkin. Ondaı azamattardyń elimizdi, ultymyzdy damytýǵa, jańǵyrtýǵa súbeli úles qosa qoıýy neǵaıbyl. Qoǵamymyz bulaısha birde bir múshesin joǵaltpaǵany abzal.
Genderlik teńdik degen jaqsy, biraq salt pen eldikti de umytpaıyq. Bul qundylyqty qazaq babam sonaý yqylym zamannan qyzǵyshtaı qoryp, kózdiń qarashyǵyndaı saqtap kelgen. Áıeldik paryz. Analyq meıirim. Analyq mahabbat. Ananyń aıaly alaqany. Muny qazirgi zamannyń birde bir ıgiligi aýystyra almaıdy. Osynyń bári áıel adamnyń tektiliginiń basty bir nyshany. Muny kóne súrleýmen órleýge tyrysý dep emes, ulttyq qalyppen úılesimdi órkendeýge umtylý dep túsingen durys.
Tipti ultymyzdyń taǵdyry áıeldik paryz ben jaýapkershilik deńgeıine táýeldi. Erkekter sııaqty, óz jaýapkershiligi men mindet-paryzyn umytqan áıelder de qoǵamdy kúıretip jiberýi múmkin.
Jaqynda qaıratker inimiz Darhan Qydyráli ózi basqaryp otyrǵan «Egemen Qazaqstan» gazetiniń betinde «besik terbetip otyrǵan áıelge eskertkish ornatsaq!» degen ıgi usynys aıtty. О́te oryndy usynys dep sanaımyn, ári qoldaımyn. Biz Darhan baýyrym aıtqandaı, áıelderge eskertkish ornatsaq, onda eń aldymen besik ustaǵan, otbasynyń bereke-birligin oılaǵan áıelderge ornatýymyz kerek. Bul elimizdiń, eldigimizdiń bolashaǵy názik bolmys ıeleriniń qolynda ekenin kórsetip, áıelderdiń qoǵamymyzdaǵy úlken rólin pash etpek.
***
Búgingi kúnniń bıiginen ótkenime, balalyq kezeńime kóz tastap, áke-sheshemniń sol kezdegi tirshiligin, qam-qareketin oı eleginen ótkize otyryp, qatty súısinemin. Úkimettiń joǵarǵy oqý ornyn bitirmese de, úlken ómir mektebinen ótken ákem men sheshem eshkimge aıtpaı-aq, attandamaı-aq, óziniń qajyry men qaıratyna, aqyly men eńbegine súıenip, qyrýar izgi is tyndyrypty. El ishindegi jarly-jaqybaıǵa, jetim-jesirge, sharasyz ben panasyzǵa, aýrý-syrqaý, kem-ketikke shamalary jetkeninshe, qoldarynan kelgeninshe járdemdesip, súıeý bolypty. Olardyń aıaý kóńilindegi qaıaýdy óshirýge, solardyń kóziniń jasyn óz júreginiń jylýymen qurǵatyp-keptirýge tyrysyp baǵypty.
Shyn jaqsylyq, tabıǵı izgilik dál osylaı suraýsyz, mindetsiz, qaıtarymsyz jasalady. Qaıyrymdylyq bireý suraǵan, jylaǵan, ne bolmasa jata qap jalynǵan soń jasalynbasa kerek. Shyn izgilik eshqandaı esepke qurylmaıdy: baqaı esepke de, noqaı esepke de!
Qasıetti Hadıske júginsek, árbir adam izgilik pen qamqorlyqty, qaıyrymdylyqty shyn nıetimen, bar yqylasymen jasaǵany jón jáne osy jaqsylyqtaryn Alla bergen aýany sát saıyn simire jutqany, kúndelikti sýǵa qanǵany sekildi qatardaǵy qalypty is dep sanaǵany lázim. Ne úshin? Adam tabıǵaty búlinbesi úshin. Fánı dúnıeni ustap turǵan uly Úılesim buzylmasy, bolashaqqa saqtalýy úshin.
О́kinishke qaraı búginde adamzat izgiliktiń qalypty is ekenin jáne onyń qalypty is bolýǵa tıistigin múlde umytty. Izgiliktiń ózin qazir tek «arnaıy naýqan, áldebir aksııa» túrinde, ıakı «qaıyrymdylyq is-sharasy» retinde ótkizetin jáne qabyldaıtyn boldyq. Jarymjan, muqtaj jandarǵa shyn nıetimen kómektesetin volonterlerdi bir kórse bas ızeı quptaıtyn, qaıtara kózi shalsa: «osylar da aqsha jınaı berýden jalyqpaıdy!» dep jekkórinish pen jıirkenishin ashyq kórsetetin adamdar baryn erikti jastarymyz muń shaǵa aıtady.
Bolmasa, iri qaıyrymdylyq is-sharasynyń ar jaǵynda qaısybir toptyń, ne bolmasa ataǵyn jaıyp, atyn shyǵarýǵa janyn salǵan qaısybir tulǵanyń esepke qurylǵan múddesi jatatyny da shyndyq. Al endi azdy-kópti esepke qurylsa, ol qalaı izgilik bolmaq?
Bizdiń árqaısymyz ULY IZGILIKTI ózimizden alshaqtatqanymyz, aınalamyzdan alastatqanymyz sonshalyq, qazirgi kezde «Izgilik jasaý – demeýshilerdiń isi», «mesenattarǵa barsyn, men ne isteı alamyn?», «qaırymdylyq sharalarymen aınalysatyn arnaıy uıymdar ne bitiredi?» dep jaýapkershilik pen adamı paryzdy ózgege syrǵytyp, jaltarýǵa daıyn turatyn, izgilikti teris uǵatyn «dárejege» jettik.
«О́zińnen basta!» dersiz. «Osy sen úlken tabysyńmen ózgege kómektesken keziń boldy ma?» dep suraıdy bazbir adam. Shynymdy aıtaıyn, men baılyq jımaǵan adammyn. Depýtat retindegi jalaqymnyń úshten eki bóligin qaıyrymdylyqqa jumsaımyn. Kúndelikti tirshilikke ǵana qarjy qaldyramyn. Kemtar balalarǵa, muqtaj jandarǵa, odan qaldy aǵaıyn-týysqa qaraılasamyn. Oraıy kelgen soń, esep berip otyrmyn.
«Igiliktiń erte-keshi joq» deıdi dana qazaq. Sol sııaqty izgiliktiń de úlken-kishisi bolmaıdy. Tek sol izgi nıetińdi shyn yqylasyńmen jasasań bolǵany. «Bolmashy nársege bola ózimdi de áýre etip, ózgeni de áýrelep...» dep sheginshekteme, keri tartpa. Sen úshin bolmashy nárse ózgeniń jyrtyǵyna – jamaý, kóńiline – demeý, úmitine – medeý bolýy ábden múmkin.
Áńgimege sabaqtastyryp, óz basymnan ótken bir qyzǵylyqty jaǵdaıdy baıandaı ketsem. Men Aýǵan soǵysynan elge oralǵan soń, qoǵamdyq uıymdardaǵy qyzmetke aralasqanǵa deıin biraz jyl jeke sektorda eńbek etkenmin. Astanaǵa kóshpegen, Almatyda turatyn kezim. Jumys adamy retinde adal qyzmettiń eshqaısysynan bas tartpadym. Sodan avtoturaqtyń dırektory bolyp júrmin. Túske taman keńsemizdiń aldyna egde jastaǵy bir orys áıeli keldi. Úısiz, kútimsiz ekeni kórinip tur. Ústinde jeńsiz kóılek. Aıaq-qoly shıdeı. Tym júdeý. Beınekameradan bári kórinip turady. Áıel kúzetshige taıap: «Meni bastyqqa kirgiz, sharýam bar...» degendeı, meniń kabınetimdi nusqap-nusqap qoıady. Qańǵybas adamdy qýyp jibermekke oqtalǵan kúzetshige: «Jiber!» degen belgi berdim. Kabınetime kirip, usynǵan oryndyqqa jaıǵasqan boıda ol: «Pomogıte!» dedi. Qaltamdy qarap, sol kezdegi 100 dollarǵa jeterlik aqshamdy aldyna qoıdym. Áıel qarjyǵa qarap turyp: «Muny menen báribir tartyp alady», – degeni.
Kókeıde: «Kimder tartyp alyp qoıady?» degen saýal týsa da, tergep jatýdy yńǵaısyz sanadym. Onyń ornyna qabyldaý bólmesindegi kómekshime tapsyrma berip, bir paket azyq-túlik alǵyzdym. Únsiz otyrǵan áıel paketke bir qarap, maǵan bir qarap:
–Men muny kótere almaımyn, – dedi. Saǵatyma qarasam, túski astyń ýaqyty kelip qalypty. Tapsyrys berip, dámhanadan eki adamǵa ystyq as aldyrttym. Birge otyryp tamaqtandyq. Ábden júdep-jadaǵan áıel apyl-ǵupyl tamaqqa bas qoıdy. О́zinen jıirkenbeı, birge as ishkenime rıza boldy. Júzine jylý tarap, jarqyn únmen alǵysyn jaýdyrdy.
–Kelip turyńyz! – dedim men bala kezden ata-anamnan juqqan daǵdyly ádetpen. Sodan birer kún ótkende, álgi áıel qaıta oraldy. Qasyna jas mólsheri ózimen shamalas, bákene boıly, mosqal qazaqty ilestirip alypty. Úsh adamǵa tamaq aldyrttym. Biraz kúnnen keıin bulardyń sany 5–6 adamǵa jetti. Qazdyń balapandaryndaı biriniń artynan biri ilesip, keıde araǵa úsh-tórt kún salyp, keıde aptasyna bir ret kelip, menimen birge tamaqtanyp júrdi. Men de tarynǵan emespin, jalaqymnan jumsap, bárine toıǵanynsha as-sýyn aldyrtyp otyrdym.
Muny ne úshin aıtyp otyrmyn? Meni osy adamdardyń qanaǵatshyldyǵy keremet qaıran qaldyrdy. «Sen dırektorsyń ǵoı, bárimizge aqsha ber, kıindir, úı alyp ber» dep eshqaısysy etegime jabysqan joq. Áıeli de, erkegi de qarny toıǵanyn mise tutyp, bergen tamaqty iship, alǵysyn aıtyp kete baratyn. Artyq suramsaqtanbaıdy. Qosymsha eshteńe dámetpeıdi. Qoldarynyń da suǵanaqtyǵy joq: men shyǵyp ketkende, kabınetimnen birdeńeni jymqyrǵany bolǵan joq. Aramyzda ózara senim ornady. Meni marqaıtqany: tamaqtanǵasyn, qazaǵy, basqa ulty bar, bári qoldaryn jaıyp, maǵan jamyrap bata beredi. Uzaq ómir, myqty densaýlyq, baq-bereke tileıdi. О́zderiniń soǵan qatty zárý ekenine esh nazalanbaıdy.
Bir jyl óte basqa jumysqa aýysyp kettim. Almatydaǵy jańadan ashylǵan bıznes nysandardyń birine ákimshi-admınıstrator bolyp ornalastym. Qalaı izdep tapqanyn bilmeımin, úsh-tórt kún ótkende álgi adamdar kabınetimniń esigin qaǵyp tur. Qýana qarsy alyp, dereý tamaq aldyrtyp, ádettegideı ózim de solarmen birge tamaqtandym. Bular ketkesin býhgalter laýazymyndaǵy kekse áıel esikten bas suǵyp, kókeıin tesken saýalyn qoıdy:
–Baqytbek-aý, seniń dostaryń osy ma? Kileń músápirlerdi qaıdan jınap alǵansyń? Qalaı birge otyrdyń, ushynyp, ýlanyp qalamyn, aýrýy juǵady dep qoryqpadyń ba? – dedi kóńilindegi kirbińdi jasyra almaı.
Kóp uzamaı aýyryp qaldym. Qatty aýyrdym. Ushynyp emes, árıne. Baıaǵy Aýǵan soǵysynda basqa túsken aýyr kesel ǵoı, sol qaıta asqynǵan. «Qaıta shapqan jaý jaman» degen, aýrýhanaǵa aýyr halde tústim. Kirpigim áreń qımyldaıdy...
Ne kerek, tósekke uzaqqa tańyldym, em-domym uzaqqa sozyldy. Tory etten túgel arylyp, qur súlderim ǵana qaldy. Shyqpa janym, shyqpa kúıdemin, qozǵalyssyz, keıde es-tússiz jatyrmyn. Dárigerler de maǵan músirkeı qaraıdy. «Janǵan shyraq, aqqan bulaq, jalǵyz kúnde qurydyń» degen osy shyǵar dep, ómirden kúder úze bastaǵanymda, kútpegen jerden, ǵaıyptan taıyp bir kúni basymdy kóterdim. Esimdi jıyp, betim beri qaraǵasyn medbıkelerden estidim: álgi músápir jandar top bolyp, kún qurǵatpaı aýrýhanaǵa keledi eken.
–Kúnde keledi. Aýrýhana aldyna ár jaqtan jınalady. Jınalyp bolǵan soń siz jatqan terezege qarap: «Aıyǵyp ketińiz!», «Aıaǵyńyzdan turyp ketińiz!» dep qazaqsha-oryssha tilekterin aıǵaılap aıtady. Biz olardyń nege olaı isteıtinin túsinbeımiz. Keıde tipti sizge tamaq – aıran, sút, irimshik ákeledi. Aýrýhanamyzdyń tártibi qatań ekenin ózińiz bilesiz ǵoı: olardyń tamaqtaryn da almaıdy, ózderin de esikten qaratpaıdy, – deıdi medbıkeler.
Júrýge jaraǵannan keıin medbıkeniń súıemeldeýimen terezege jetip, tómenge kóz tastasam, meniń tilektesterim tómende top bolyp úıirilip tur. Meni kórip qatty qýandy, jas baladaı máre-sáre bop qaldy. Jamyrasa aıǵaılap, izgi tilekterin jaýdyryp jatyr. Bireýi: «Mynaý sizge ákelgen azyn-aýlaq saýqatymyz edi!» degendi bildirip, qolyndaǵy búıiri tompaıǵan paketin maǵan kórsete joǵary kóterip-kóterip qoıady. Kembaǵal tirshilik keship júrse de izgilik tanytýdy umytpaǵan, meıirimnen qol úzbegen álgi adamdardyń shynaıy yqylasy men aq nıeti ishki dúnıemdi alaı-túleı etip jiberdi. Boıyma erekshe qýat, meıirimdi shýaq quıdy.
Biraz kún ótkende aýrýhanadan da shyqtym. Osylaı qatarǵa qosylyp, aýrýymnan qulan-taza aıyǵyp ketýime, árıne, aq halatty abzal jandardyń qosqan úlesi mol. Degenmen, óz basym muny eń áýeli Allanyń sharapaty, sondaı-aq hali múshkil bolsa da, jany taza sol kisilerdiń tileýlestigi men meıir-shapaǵaty dep qabyldadym. Osy oıǵa berik taban tiregenim ári nyq sengenim sonsha, buǵan áli kúnge deıin shák keltirgen emespin.
Baqytbek Smaǵul,
Májilis depýtaty,
Qazaqstan Ardagerleri Qaýymdastyǵynyń tóraǵasy
