IаDROLYQ QARÝSYZ ÁLEM QURÝ ISINDE QAZAQSTANNYŃ ÚLKEN ABYROIǴA IE BOLYP OTYRǴANY KÚMÁNSIZ

Búgingi tańda atom qarýyn azaıtý máselesi – álem nazarynda. 2 sáýir kúni Reseıdiń “Izvestııa” gazetinde Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń “Alyp aýqymdy álem jáne ıadrolyq qaýipsizdik” atty kólemdi maqalasy jaryq kórdi. Osy oraıda Parlament Májilisiniń Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń múshesi, general-polkovnık, “Nur Otan” HDP fraksııasynyń múshesi Sát TOQPAQBAEV Elbasynyń maqalasynda kóterilgen máseleler boıynsha óz oılaryn ortaǵa salady. – Sát Besimbaıuly, Elbasynyń Reseıdiń “Izvestııa” gazetinde jarııalanǵan maqalasynan qandaı oı túıdińiz? Atom synaǵynyń adam balasyna tıgizip otyrǵan zalaly týraly ne aıtasyz? – Atom qarýyn synaý elimizge, halqymyzǵa úlken qaıǵy-qasiret ákeldi. Onyń zardapta­rynan áli kúnge aryla almaı kelemiz. Synaq aımaǵynyń alyp jatqan jer kólemi Belgııa sekildi elder aýmaǵynyń ekeýindeı. Radıasııa­lyq ý jerge, sýǵa, tasqa sińip ketken. Ol jerge jemis-jıdek ósirýge bolmaıdy. Endi ǵana az aýmaqtyń topyraǵyn aýystyrý jumystary júr­gizile bastady. Bıyl bir myń gektardaı jerdi tazalap, ónim alý úshin paıdalanýǵa berilmek. Al Elbasy maqalasynan alar taǵylym kóp. Ol búgingi kúnniń eń ózekti bolyp tabylatyn problemasy týraly naqty istelýi kerektigin kórsetýimen qundy dep sanaımyn. – Semeı óńirindegi Jer-Ananyń dertin qalaı jazýǵa bolady? – Sáýirdiń 6-sy kúni Birikken Ulttar Uıymynyń Bas hatshysy Pan Gı Mýn Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Semeı ıadrolyq polıgonyna ózi baryp, synaq aımaǵyndaǵy kúıip ketken dalany, bolǵan qasiretterdiń fotosýretterin, beınetaspalaryn kórip, tebire­nip turyp sóz sóıledi. Jantúrshigerlik jary­lystar ótkenin júregimen sezine bildi. Qazaq­standa bolǵan atom qarýynyń zardaptaryn álemge jarııa etti. Otandyq BAQ-tarmen qatar, álemniń áıgili aqparat agenttikteri, gazetteri men radıo jáne telearnalary BUU Bas hatshysynyń sózin dúnıe júzine taratty. “Qazaqstan ıadrolyq qarýsyzdanýda erekshe  artyqshylyǵyn ańǵartýda. 1991 jyly Prezıdent N.Nazarbaevtyń Semeıdegi ıadrolyq polıgonyn jaýyp, ıadrolyq qarýdan bas tartýy – úlken erlik. Bul qadam kóregendilik, naǵyz táýelsizdikti jarııalaý”,– dedi Pan Gı Mýn. Sonymen qatar mártebeli meımannyń: “Men barlyq memleketter basshylaryn, onyń ishinde ıadrolyq derjavalardyń basshylaryn, Qazaqstannan úlgi alýǵa shaqyramyn! Rýhtaný úshin olar Qazaqstannyń úlgisin baıqaýy kerek”, – degeni elimizge bergen úlken baǵasy dep bilemin. Bizge Pan Gı Mýnnyń sapary óte mańyzdy ekeni anyq. Osy ýaqytqa deıin biz qansha aıtsaq ta, ózge eldiń adamdary “Semeı synaq aı­maǵynda son­shama qaıǵyra­tyndaı eshteńe joq shyǵar” de­gen oıda bolyp keldi. Oǵan kókeıkesti másele dep qaraǵan joq. Endi joıqyn qarýdyń qanshama zardap ákeletinin tipten bile túsetin bolady. Sáýirdiń 12-13-i kúnderi Vashıngtonda ótken sammıtte ıadrolyq qaýipsizdik máselesi kún tártibine shyǵaryldy. Onda Birikken Ulttar Uıymynyń Bas hatshysy Pan Gı Mýn Qazaq­standa kórip, kóńiline túıgenin ortaǵa saldy. Bul basqosýǵa álemniń 50-ge jýyq eliniń basshylary qatysty. Baıandama jasaǵan aldyńǵy bes basshynyń biri  Elbasymyz Nursultan Nazarbaev boldy. Prezıdentimiz osy alqaly basqosýda dúnıe júzine atom qarýynan bas tartý jónindegi óz úndeýin jarııa etti. Sol mańyzdy jıynda atom qarýyn synaýdan zardap shekken Semeı synaq aımaǵyn qalpyna keltirýge baılanysty naqty usy­nystar aıtyldy. Bir kezde qunarly ólke bol­ǵan Abyraly aýmaǵynyń topyraǵyn tazartýǵa ınvestısııa bólinse, sol óńirdiń ekologııalyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa, turǵyndardyń ál-aýqatyn arttyrýǵa jol ashylar edi, úlken qoldaý bolar edi. Máselen, 1945 jyly Japonııanyń Hıro­sıma men Nagasakı qalalaryna tastalǵan atom bombasynyń jarylysynan jer bederi órtenip, ýǵa bógip qaldy. Sodan beri radıasııa zarda­byna ushyraǵan jerlerdi qalpyna keltirý úshin birneshe jyl boıy Japonııa úkimetiniń ózi qan­shama qarjy bóldi, dúnıe júzinen qanshama ın­vestısııa berildi?! Ýlanǵan jerlerdi tazalady. Salystyrý úshin aıtsaq, uly Abaı týǵan óńir­de barlyǵy 456 ıadrolyq synaq ótkizilse, olar­dyń jıyntyq qýaty Hırosımaǵa tastalǵan atom bombasynyń qýatynan 2,5 myń ese artyq eken. – Iаdrolyq qarýsyz álem qurýdaǵy Qazaq­stannyń róli týraly aıtyp ótseńiz. – Semeı óńirinde sońǵy ıadrolyq synaq 1989 jylǵy qazannyń 19-y kúni jasaldy. Elbasynyń kúsh salýymen, halyqtyń qarsy turýymen 1989 jyly Semeı polıgonynda josparlanǵan 18 ıadrolyq synaqtyń 11-i toqtatyldy. 1991 jyly tamyzdyń 29-y kúni Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen Semeı synaq polıgony jabyldy. Bul álem boıynsha atom qarýyn aýyzdyqtaýǵa jasalǵan alǵashqy qadam boldy. Ol – elimiz táýelsizdik almaı turǵan kezdiń ózinde Elbasy qabyldaǵan tarıhı sheshim. Kelesi jyly tamyzdyń 29-y kúni Semeı synaq polıgonynyń jabylǵanyna 20 jyl tolady. Bir qýantarlyǵy, búgingi tańda ıad­rolyq qaýipsizdik máselesinde Qazaqstan Pre­zıdentiniń jaqtastary kún sanap kóbeıe túsýde. – Iаdrolyq qaýipsizdik máselesi aldaǵy ýaqytta qandaı baǵyt alýy múmkin? – Áýeli bir máselege toqtala keteıin. Bizdiń el ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartty. Osy oraıda aıta ketetin bir jáıt bar. Keıde munyń maǵynasyn tereń túsinbegen keıbir azamattar: “О́zgelerdi moıyndatý úshin qajetti ıadrolyq qarýdan nege aıyrylyp qaldyq? Alpaýyt elder ózderinde saqtap otyr ári damytyp jatyr emes pe?” degen pikir aıtady. Bul – teńizdiń tereńine boılamaı, astynda ne bar ekenin dolbarmen aıtqan adamnyń sózi. Halqymyz “Sotqar shoqpar jınaıdy” deıdi ǵoı. Sondyqtan Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdan bas tartýy  Elbasynyń úlken erligi men kóregendigin kórsetedi. Bul – eldiń adamzat damýyn qorǵaýdaǵy, densaýlyǵyn saqtaýdaǵy naqty qadam. Elimizde ornaǵan beıbitshiliktiń arqasynda 18 jyldyń ishinde Qazaqstan TMD elderiniń aldyńǵy qatarynda bolyp, ekonomıkalyq ta­bystarǵa qol jetkizdi. Elbasy alǵashqy kezden bastap birinshi kezekte ekonomıka, odan keıin saıasat turatynyn aıtty. О́ıtkeni, ekonomı­kanyń damýy degenimiz –  halyqtyń áleýmettik jaǵdaıynyń jaqsarýy, eldiń órkendeýi. Jýyrda Reseı Prezıdenti Dmıtrıı Medve­dev pen AQSh Prezıdenti Barak Obama Pragada atom qarýyn azaıtý maqsatyndaǵy mańyzdy qujatqa qol qoıdy. Kelisimge sáıkes Reseı jáne AQSh elderi atom qarýlaryn 1500-ge deıin azaıtty. Bul da óte mańyzdy bastama. Oǵan atom qarýy bar ózge elder de qosylyp, ıadrolyq qaýipsizdikke qol jetkizsek, keleshek urpaq aldyndaǵy basty paryzymyzdyń oryndalǵany dep sanaımyn. BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýnnan keıin Kýrchatov qalasyna MAGATE ókilderi baryp, “Atom qarýyn jasaıtyn qural-jabdyqtar joq pa?” dep tekserý jumystaryn júrgizdi. Onyń bári beker emes, apta basynda ótken Vashıng­ton sammıtinde Qazaqstannyń beıbitshilik­súıgish el ekeni, irgeli ister atqaryp jatqany álemdik qoǵamdastyq aldynda málim etildi.  BUU Bas hatshysy  Nursultan Nazarbaevty búkilálemdik ıadrolyq atom qarýyna qarsy kúrestegi qozǵalystyń basshysy bolýǵa shaqyrdy. Sebebi, moraldyq, etıkalyq quqyq tek bizdiń Elbasynda bar ekenin, halyqty qıyndyqtan shyǵaryp, beıbitshilikke bastap kele jatqanyn aıtty. Buryn, Keńes Odaǵynyń quramynda bolǵan kezimizde Qazaqstandy shetelde eshkim de bilmeıtin edi. Elbasynyń álemde beıbitshilik ornatý jolyndaǵy bastamalary memleket qaıratkeri retinde tek ózin ǵana emes, bizdiń elimizdi, qazaq halqyn dúnıe júzine tanytty. Oıymdy qoryta kele aıtarym, ıadrolyq qarýdy aýyzdyqtaý, álemdik qaýipsizdikti qorǵaý isinde Qazaqstan halyqaralyq qoǵamdastyqta úlken abyroıǵa ıe bolatynyna degen senimim mol. – Keshendi másele boıynsha keleli oıla­ryńyz­dy ortaǵa salǵanyńyz úshin rahmet. Áńgimelesken  Aıbatyr SEITAQ, jýrnalıst.