Abaı • 09 Aqpan, 2021

Hakimniń asyl murasy

45 ret kórsetildi

Byltyr Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń Jarlyǵymen qazaqtyń uly aqyny Abaı Qunanbaıulynyń (1845-1904) 175 jyldyq mereıtoıyna arnalǵandyǵy qalyń qaýymǵa aıan. Memlekettik deńgeıde uıymdastyrylǵan aqynnyń torqaly mereıtoıynyń aıasynda elimizdiń túkpir-túkpirinde onyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn nasıhattaý maqsatynda kóptegen aýqymdy mádenı, ǵylymı is-sharalar ótkizildi. Árıne, bul zańdy úderis sanalady, óıtkeni artynda qaldyrǵan rýhanı murasy tek qazaq halqyna ǵana emes, búkil adamzatqa ortaq uly tulǵalardyń biregeıi hakim Abaıdy dáripteý árbir parasatty adamnyń boryshy dep bilemiz.

Sóz joq, aqyn shyǵarmalary – ulty­myzdyń rýhanı dúnıesindegi shoqtyǵy bıik, qaıtalanbas dara týyndylary, ári ǵasyrlar boıy mańyzyn joımaıtyn tálimi men taǵylymy mol sarqylmas baı qazynasy. Olaı bolǵan kúnde, Abaı murasyn saqtaý, nasıhattaý, zertteý ju­mystary Memlekettik ortalyq mý­zeıinde (ári qaraı MOM) de nazardan tys qalǵan joq (MOM-i ulttyq tarıhı-mádenı qundylyqtardy saqtaıtyn ári dáripteıtin oryn ǵana emes, 2005 jyldan beri san salaly irgeli ǵylymı-zertteý joba­laryn júıeli túrde júzege asyryp kele jatqan beldi ǵylym ordasy bolyp sana­lady).

Búgingi tańda mýzeı qo­ryn­daǵy sırek kezdesetin qol­jaz­balar men basylymdar kolleksııasy qorynda Abaıdyń jeke ómiri, shyǵarmashylyǵy jáne qo­ǵamdyq-saıası qaıratkerligi týraly birsypyra jazba eskert­kishter saqtalynyp otyr.

Uly aqynnyń mereıtoıyna baılanysty Memlekettik or­talyq mýzeı ǵalymdary arab jáne latyn qarip­terimen jazylǵan onyń ómirbaıany men shyǵar­mashylyǵy týraly 5 túpnusqa qoljazbany ǵylymı-ınventarlyq katalogtar retinde jaryqqa shyǵardy. Ǵylymı zerdeleýden ótken bes qoljazba eki kitaptan turady:

«Abaıdyń ómirbaıany men­ shy­ǵarma­shylyǵy týraly túpnusqa qoljazbalar» (Qazaqstan Respýblıkasy Mem­lekettik or­talyq mýzeıi qorynan) atty ǵy­lymı-ınventarlyq ka­ta­log­­tyń 1-kitabyna arab árip­te­ri­men (qadymsha) qazaq ti­linde qara qaryndashpen ja­zyl­ǵan Abaıdyń óziniń «Biraz sóz qazaqtyń túbi qaıdan shyqqan­dyǵy týraly» týyndysy; Tura­ǵul Ibrahımulynyń (1875-1934) «Qazaqtyń ataqty aqyny Abaı Qunanbaıuly» atty arab áript­erimen jazǵan eńbegi jáne Múrseıit Bikiulynyń (1860-1917) qoljazbasy engizildi. Atal­ǵan qoljazbalardyń faksı­mılesi men kırılshe nusqalary qatar berilip otyr.

«Abaıdyń ómirbaıany men shyǵar­mashylyǵy týraly túp­nusqa qoljazbalar» (Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik orta­lyq mýzeıi qorynan) at­ty­ ǵylymı-ınventarlyq kata­log­­tyń 2-kitabyna Ahat Sháká­rim­uly Qudaıberdıevtiń (1900-1984) arab áripterimen jazyl­ǵan qol­jazbasy; «Músiráli aqsa­qal­dyń aıtýynsha» atty latyn áripterimen qazaq tilinde ja­zylǵan eńbegi engizildi. Atalǵan qoljazbalardyń faksımılesi men kırılshe nusqalary qatar berilip otyr.

Abaı shyǵarmashylyǵyna qatysty ǵylymı-ınventarlyq katalogtardy qu­rastyrý bary­synda atalǵan túp­nusqa qol­jazbalar men olardyń kırılshe nusqalaryndaǵy óleńder men qara sózder­diń barlyǵy jolma-jol nómir­lenip, ıaǵnı ekeýi bir-birimen sáı­kestendirilip beril­di. Qoljazbalardyń túpnusqa­la­rynyń faksımıleleri tıisti kırılshe nusqalarymen birge tuńǵysh ret jarııalanýy bul jınaqtardyń bas­qa basylymdardan ereksheligin kór­se­tip qana qoımaı, onyń tanymdyq taǵy­lymyn aıryqsha arttyrar biregeı jaıt deýge əbden bolady. Sonymen qatar túpnusqa qol­jazbalardaǵy sózder qalaı dybystalyp, jazylsa, kırıl­she nusqalarynda da dál solaı berildi. Katalogtarda mate­rıal­dardyń osyndaı təsil­men uıymdastyrylyp beri­lýi abaıtaný salasyndaǵy bola­shaqtaǵy tekstologııalyq zertteýlerge aıryqsha jeńildik týǵy­zary sózsiz. Ásirese aqyn shyǵar­malarynyń tekstolo­gııa­­syn əleý­mettik jəne gýmanıtarlyq ǵylym salalaryndaǵy əlemdik jetistikter aıasynda odan əri da­mytý úrdisine sony serpin bereri haq.

Sondaı-aq mýzeı ǵalymdary tarapynan Altyn Ordanyń 750 jyldyǵyna oraı «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik ortalyq mýzeı qoryndaǵy shy­ǵys monetalary» atty ıllıýs­trasııa­lanǵan ǵylymı kata­logtyń 2-tomy ja­ryq kórdi. Bul shyǵys nýmızamatıkasy kata­logyna birneshe áýletterge qatysty (ıslamǵa deıingi kezeń – Sasandyqtar men Túrgeshter, ıslam kezeńi – Samandyqtar, Shyńǵys urpaqtary (Mońǵol ımperııasy), Shaǵataı, Joshy, Qyrym Gıreıleri, Sınszıan kóterilisshileriniń (Rashıddın men Iaqýb-bek), Myń áýleti, Jońǵar bıleýshileri jáne Qajarlar) 592 saqtaý birlik altyn, kúmis jáne mys moneta­larynyń ǵylymı sıpattamalary men fotosýretteri engizilip otyr. Nýmızmatıkalyq materıal­dar – Qazaqstannyń keń baıtaq aýmaǵynda VII-XIX ǵasyrlarda bolǵan aqsha aınalymy men onyń damýy jaıynda qundy málimetter beredi jáne baǵa jetpes aqparattyq derekter.

Sonymen ótken jyldyń sońynda belgili ǵalym, etnograf Nursan Álim­baıdyń tikeleı basshylyǵymen atqa­ryl­ǵan tynymdy jumystardyń nátı­je­sinde «Abaıdyń ómirbaıa­ny men shy­ǵar­­mashylyǵy týraly túpnusqa qoljaz­balar (Mem­lekettik ortalyq mýzeıi qory­nan).­ Ǵylymı-ınventarlyq katalog. 1-kitap. – Almaty: «Intel­lservıs», 2020. – 820 b.»; «Abaı­dyń ómirbaıany men shyǵar­mashylyǵy týraly túp­nus­qa qoljazbalar (Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Memlekettik orta­lyq mýzeıi qorynan). Ǵylymı-ınventarlyq katalog. 2-kitap. – Almaty: «Intellservıs», 2020. – 560 b.»; «Qazaqstan Respýb­lıka­synyń Memlekettik Ortalyq mý­zeıi qoryndaǵy shyǵys monetalary. 2-tom. Illıýstrasııalanǵan ǵyly­mı katalog (qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinde). –Al­maty: «Intellservıs», 2020. – 420 b.» atty eńbekter jaryq kórdi.

Jańa jyldan bastap ǵylymı aına­lym­ǵa túsetin bul kitaptar ǵalymdar, izdený­shiler men qalyń oqyrman qaýymǵa arnalady.

Myńmen jalǵyz alysqan Abaı ómiri, onyń óshpes murasy keıin­gi urpaq úshin ór ádilettilik pen zor adamgershilikti jáne asqaq rýh pen kemel parasattylyqty úzdik­siz dáripteýdiń árqashanda jar­qyn úlgisi bolyp qala bermek.

 

Jasulan BELTENOV,

Memlekettik ortalyq mýzeı mýzeılik derektaný jáne qoljazba bóliminiń jetekshisi

 

Sońǵy jańalyqtar

Araq satylmaıtyn aýdan

Aımaqtar • Keshe

Erlikke toly sýretter

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar