Batyrlyqtyń bastaýy

«Baýyrjan Momyshuly» teleserıaly týraly tolǵanys

Án men ún

Halyq batyry Baýyrjan Momysh­ulynyń kózi tirisinde, 1967 jyly belgili kınorejısser Májıt Begalın «El basyna kún týsa» fılmin túsirdi. Ssenarıı avtorlary – Májıt Begalın men máskeýlik Vasılıı Solovev edi. Fılm alǵashynda Aleksandr Bektiń «Arpalys» povesiniń jelisimen dúnıege kelýi tıis bolatyn.

«Baýyrjan Momyshuly» teleserıaly týraly tolǵanys

Án men ún

Halyq batyry Baýyrjan Momysh­ulynyń kózi tirisinde, 1967 jyly belgili kınorejısser Májıt Begalın «El basyna kún týsa» fılmin túsirdi. Ssenarıı avtorlary – Májıt Begalın men máskeýlik Vasılıı Solovev edi. Fılm alǵashynda Aleksandr Bektiń «Arpalys» povesiniń jelisimen dúnıege kelýi tıis bolatyn.

Basty keıipker – qazaqtyń qaharman uly. Keńestik saıasattyń qylyshynan qany tamyp turǵan kezde kózi tiri adamǵa arnap kórkem fılm túsirýge kim ruqsat beripti. Jáne munda ulttyq rýhty kóteretin keremet bir kórinis bar. Jaýdyń Máskeýge barar jolyn kesýde Baýyrjan bastaǵan batalon joıqyn erlik kórsetedi. Antalaǵan dushpannyń oǵy sarbazdardy alǵa bastyrmaı qoıady. Ol úshin keýdedegi namys otyn úrleıtin, qasarysqan dushpannyń jigerin qum etetin batyr uldyń urany kerek edi. Jer baýyrlap alǵa uzaı almaısyń. Kenet ortadan sýyrylyp «Otan úshin! El úshin!» dep umtyla bergen sarbaz áp-sátte jaý oǵynan jer qushty. Arada sál ýaqyt ótpesten taǵy bir namysty ul aıbarly únmen atylyp shyǵa kelgende jańbyrsha jaýǵan oqtan lezde mert boldy. Osy tustaǵy oryndalǵan «Jas qazaq» ániniń qudireti sumdyq. Eki kózge móltildep jas keledi. Tula-boıyńyz eljirep, án aıaqtalǵansha jan-dúnıeńizdi bólek kúı terbeıdi. Odan beri arada qanshama jyldar ótti. Qustar ánimen dala qulpyryp, bulaq únimen jan semirdi. Alaıda, biraq áli de sol ánniń boıǵa taraǵan qurysh qýaty qulaǵyńnyń túbinen ketpeı turyp alady. Án áseri osynshama ótkir bolar ma? Máskeýdiń erjúrek qorǵaýshylary jaıly fılmdi qolǵa alǵan Májıt Begalın ıdeıasynyń biraz ýaqyt júzege aspaı, aldynan túrli kedergilerdiń kese-kóldeneń shyǵa berýine múmkin osy bir án qatty áser etti me dep oılaısyń. О́ıtkeni, munda ulttyq rýhtyń ıisi ańqyp turǵan edi. Batyr Baýkeńniń sońynan ergen qazaq sarbazdarynyń beınesin alpysynshy jyldardyń sońynda bulaı erekshe ekpinde baıandaý, rasyn aıtqanda, erlikpen barabar edi. Fılm Máskeýdi janqııarlyqpen qorǵap qalǵan qazaq dıvızııasynyń erligin esh qymsynbaı elge usynýymen el esinde máńgi qalaryna biz de búgin nyq senim bildiremiz.

Adamnyń basy, moıny, keýdesi, aıaǵy bolatyny sııaqty, fılm de tiri aǵza. Tynys alady. О́mir súredi. Ǵumyr syılaıdy. Kórkemdep beınelesek, mundaǵy mýzyka, án – soǵyp turar júrek. Júrektegi nárse óshpeıdi. Baýkeń týraly táýelsizdik tusynda dúnıe­ge kelgen ekrandyq týyndy bul ta­lapqa qalaı jaýap beredi? Erkin sam­ǵaǵan eldiń erine kórsetken qurmeti kóń­il kónshite me? Ulttyq rýhtyń oty ortaq múddege uıystyra ala ma? Bul týraly sál keıinirek toqtalaıyq. Al­dy­men bastaǵan oıymyzdy aıaqtap alaıyq.

Sońyna qaraı ssenarııi Baýyrjan Momyshulynyń kitaby men onyń materıaldary negizinde jazylǵan týyndynyń tarıhy jaıynda bir biletin áńgimemiz, bul fılmniń toqtap qala jazdaǵan júregin Baýkeńniń úni qaıta tiriltken kórinedi.

Memkıno ómirde bar adam týraly fılm túsirýge bolmaıdy degen qısyndy alǵa tartyp, qısaıyp turyp alady. Tarıhtyń tartpasyndaǵy shyndyqty tat baspaıdy. Taýyp aldyq. Qazaqstannyń sol kezdegi Mádenıet mınıstri Ilııas Omarov Baýyrjan Momyshulyna túsirýshi topqa baryp kómek berýin suraǵan eken. Qashanda ádildik pen adaldyq jolynda aq naızadaı jarqyldaıtyn Baýkeń alǵashynda bul usynysqa qarsylyq bildirgenmen, sońynan kelisedi. Memlekettik kı­no komıtetiniń bastyǵy Alekseı Roma­novqa jolyǵady. «Eger kózi tiri adam jaıly fılmge tyıym salý oıy memleket deńgeıinde qoldaý tabady dep eseptese, onda qazir «Moskva» qonaq úıiniń 720-shy nómirinde turyp jatqan polkovnık Momyshulyn óltirsin dep buıyryńyz. Sonda joldas Baskakovtyń oıy da iske asady, memlekettik aqsha da jelge ushpaıdy. Adamdardyń eńbegi de bekerge zaıa ketpeıdi», – dep bir aýyz sózben máskeýlik basshylardyń mysyn basyp tastaıdy.

«Uıalǵan tek turmas» demekshi, utqyr sózden utylǵan Memkıno bastyǵy orynbasary Baskakovqa tabanda qońyraý shalady: «Fılmdi tez arada qabyldańyz». Osy arada aıta keteıik, mundaǵy general-maıor Panfılovty máskeýlik akter Vsevolod Sanaev somdaǵan bolatyn. Al Baýyrjan Momyshulynyń ekrandaǵy eń alǵashqy kórkem beınesin bekitken adamnyń kim ekenin bireý bilip, bireýdiń bilmeýi keshirimdi. Sebebi, «El basyna kún týsa» fılmi óz kezeńine, tutas urpaqtar armııasyna adal qyzmet kórsete aldy. О́ziniń mıssııasyn oryndaýda eshkimniń aldynda qaryzdar bolyp qalǵan joq. Baýyrjan Momyshulynyń jastyǵy men qartaıǵan kezin oınaǵan qyrǵyz akteri Asanbek О́mirálıev pen Káýken Kenjetaevtyń da keıipker beınesin dál berý nysanasynan múlt ketken jaıy baıqalmaıdy. Endi baýyrjantanýdyń jańa kezeńiniń beti bastaldy. Tulǵany búgingi urpaq tanymymen paıymdaý paraǵy ashyldy.

Ulttyq jobanyń ustyny

Belgili kınorejısser Aqan Sataev Keńes Odaǵynyń Batyry, kózi tirisinde-aq aty ańyzǵa aınalǵan alyp tulǵaly jaýynger rýhyna arnap «Baýyrjan Momyshuly» atty tórt serııaly telehıkaıa túsirdi. «Habar» agenttiginiń tapsyrysy boıynsha dúnıege kelgen telehıkaıanyń ssenarııin Tı­mýr Jaqsylyqov jazǵan. Ideıa avto­ry – Aıdos Úkibaı. Qoıýshy-opera­tory – Hasan Qydyrálıev. Ekinshi dúnıe­jú­zilik soǵysta asqan erligimen, kesek mi­nezimen erekshelengen batyr tý­raly ekrandyq týyndynyń sıýje­tine Aleksandr Bektiń «Arpalys» («Vo­lokolam tas joly») povesi arqaý etildi.

 Telehıkaıanyń birinshi serııasy 1941 jyldyń shildesinen órbıdi. Aǵa leı­tenant Baýyrjan Momyshuly áske­rı komıssarıatta qyzmet etip júrgende maıdannyń alǵy shebine suranady. Biraq bul oıy tez arada júzege asa qoı­maıdy.

 Almatyǵa dıvızııa jasaqtaý maqsatymen general-maıor Panfılov keledi. Kóp synnan ótken, kánigi maman retinde ózine úlken mindet júktelgen ol Baýyrjanǵa áskerge sarbaz jasaqtaýdy tapsyrady. Batalonǵa komandır etip taǵaıyndaıdy. Talǵardaǵy shaǵyn bilim ordasy sarbazdardy maıdanǵa daıyndaıtyn áskerı mektepke aınalady. Qolyna qarý ustap kórmegen aýyl túlekteri beıbit ómirde túrli kásipti meńgergenmen, áskerı ereje men tártipten múlde beıhabar. Az ýaqytta olarǵa qolǵa qalaı qarý ustaýdy, naǵyz sarbaz ózin qalaı tárbıeleý kerektigin úıretý ońaıǵa túspesi anyq. Áskerı adam úshin nazarda ustaıtyn eń basty nárse – qashanda qatań tártip. Munsyz alǵa qoıǵan maqsat oryndalmaıdy. Ortaq erejege kóndire bilý qanshalyq qıyndyq týǵyzsa, olardy bir ıdeıaǵa toptastyrý da sonshalyq kúrdeli sharýa. Ol úshin aldymen óziń sol jolda adal bolýǵa tıissiń. Aıtqan sóziń mirdiń oǵyndaı ótkir, atqarǵan isiń azamatqa laıyq ónegemen órilip jatýy tıis. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda bes saýsaq birikpeıdi. Bes saýsaq jumylyp, judyryq bolýy úshin qatardaǵy sarbazdarmen birdeı turyp, olar shyǵar beleske de teńdeı aralasý mańyzdy. Mundaıda bettegen bıigińdi belden kesip tastaýǵa daıyn qarsylastar da boı kórsetpeı turmaıdy. Qarsylyqqa qalaı jaýap berý kerek? Eń bastysy, óz isińe adal, óz mindetińe tastaı myǵym bolýyń kerek. Talǵar jerindegi kúndelikti áskerı daıyndyq barysynda sonyń bári keıipkerdi shyńdaı túsedi, kásibine súıispenshilikti arttyrady. О́zgelerdiń ózine degen senimin nyǵaıtady. Telehıkaıanyń alǵashqy eki serııasy túgeldeı Baýyrjannyń jas sarbazdardy áskerı ádis-tásilge baptaý sheberligine arnalady. Bárinen mańyzdysy, ol óz talabynyń oryndy ekendigine, alǵan baǵytynyń durystyǵyna senimdi. Ol bastap barǵan batalonnyń jaý ekpinin bógeýdegi joıqyn erligi sol maqsattyń oıdaǵydaı oryndalǵanyna kóz jetkizedi. Qıyndyqqa shydaı almaı, qyryn qaraǵan áriptesteri saptan shyǵyp, saǵy synady. Basqan izin ańdyp, tyrnaq astynan kir izdegen bazbir «partııashyl» baqtalastary baltasynyń júzi qaıyrylyp, barmaq tisteıdi.

Úshinshi serııanyń sońy men tór­tinshi serııa batyrdyń maıdan bary­syn­daǵy áreketterine qurylǵan. So­ǵystan taısaqtap, jan saýǵalap qash­qan soldattardyń azǵyrýyna jol bermeı qarsy tura bilgen kelbeti myǵym. Er minezi synalar sátte ezdik tanytqan qoıan júrek qorqaqtardy aıamaıdy. Qatardan qashyp, qaltarysta óz qolyn ózi atyp kelgen qandasyn qalyń toptyń aldynda atý jazasyna úkim shyǵarady. «Aǵataılap» aldyna jyǵylǵan baıǵustyń kinásin bir jolǵa kesher degen oıǵa baılanyp otyrǵanda, buıryq oryndalady. Qazirgi zamannyń kózimen, árıne, tym qatal, tym asyǵys sheshim bolyp kórinýi múmkin. Biraq Panfılov tarapynan bul áreketi quptalady. Otanyń otqa oranyp, ordańa ozbyr jaý oıran salyp jatqanda mundaı satqyndyqqa barabar bas saýǵalaýdy keshirýdiń ózi kúná bolar edi. Ári maıdannyń maǵynasyn barshaǵa uqtyrǵan ashy sabaq bolyp qaldy. Qarýdan qalystyrmaı qalamdy qatar ustaǵan qaharmannyń: «Otan úshin otqa tús – kúımeısiń», «Adal ul er bolyp shyqsa – el tiregi», «Arsyzdan aıýan artyq», «Olja eldiki – oǵan tımegin», «Namysty nanǵa satpa», «Opasyzda otan joq», «El úshin aıanba – erligińe syn», «Erdiń týy – namys», «Erdiń Edil tobyǵynan kelmeıdi», «Sen jaý­dan qashsań, ómir senen qashady» degen qanatty qaǵıdalarynyń qashanda halqymyzdyń qasterli uǵymy bolyp saqtalyp qala beretini sondyqtan. Otanǵa obal jasaǵan ońbaıdy.

 Momyshulynyń batalony Vo­lokolam tas jolyndaǵy Matrenıno aýyly mańynda qaharmandyqpen jaýǵa qarsy kúresedi. Qazaqstandyq jaýyngerler nemis basqynshylaryn úsh kún boıy tyrp etkizbeı, adymyn ashtyrmaı qoıady. Qorǵanyspen shektelip qalmaı, ońtaıly tusta jaýǵa opyq jegizetin sátter serıalda qylań berip qalady. Sondaı arnaıy tapsyrmanyń birinde úlken oljaǵa keneledi. Jaýdyń azyq-túlik qoryn qolǵa túsiredi.

Túsirilimniń Almaty mańyndaǵy Talǵar, Qapshaǵaı jerlerinde, sondaı-aq, Mınskiniń «Belarýsfılm» kınostýdııasynda ótýi oqıǵanyń nanymdy kórinistermen órilýine ájeptáýir septigin tıgizgen deýge negiz bar.

Myńbulaq burymy

«Týǵan jerim Myńbulaq, arnaly Aqsaı, Ishsem sýy tatıdy sheker-baldaı. Qyzǵaldaq, qalyń egis, kók jońyshqa, Senen artyq jer shirkin óter qandaı. Kók oraı shalǵyn keń ólkem jeriń dándi, Jazyń salqyn, jaılaýyń malǵa jaıly, Saǵynyp alys jerden kelgenimde, Kózim toıyp kórkińe, meıirim qandy», – dep keletin Baýkeńniń 1942 jylǵy óleńi batyrdyń birbetkeı kesek kelbetin ǵana emes, jaısań jany men názik sezimin aıqyndap turady.

Telehıkaıa negizinen B.Mo­mysh­uly­nyń tikeleı áskerı qabilet-qa­rymyn baıandaýǵa qurylǵanmen, ómirlik ja­ry Bıbijamalmen aradaǵy qarym-qatynasy arqyly el aldyndaǵy paryzy asqar taýdaı tulǵanyń jar janyndaǵy kishipeıil de kirshiksiz beınesi qaltqysyz este qalady. Bıbi­jamal apaıdyń rólin oınaǵan jas aktrısa Ásel Saǵatovaǵa aıbyny men aıbary asqaq iri tulǵaǵa laıyq jar bola bilgen aıaýly jannyń beınesin somdaý ońaıǵa túspegeni talassyz. Qazaq áıeliniń boıyndaǵy barsha izgi qasıet azǵantaı kóriniste aıqyn ańǵarylýy áste múmkin emes, tek biren-saran ǵana jaǵy nazar aýdartady. Sonyń biri – erge degen erekshe qurmeti. Ustamdylyǵy. Aıaǵy aýyr kelinshektiń úıdegi barlyq sharýa óz ıyǵyna artylyp qalǵanyna qaramastan Baýkeńniń artynan izdep keletin sáti. Tártip, talap barshaǵa birdeı. О́zine kelgende ózegin ashyp, al ózgege óktem zań qoldaný Baýkeńniń múlde qanynda joq qasıet. Áskerı borysh ádette týralyqqa baǵynady. Sol sebepti súıgen jaryn ótkizýge tyıym salyp, keri qaıtarýǵa buıryq beredi. Áskerı shtabqa bógde adamdardyń kirýine ruqsat etilmeıdi. Jamalyn syrttaı terezeden uzatyp sala bergen kezdegi qımas sezimi qatań talap pen berik tártipke júgingen júrektiń súıgen jarǵa kelgendegi kóńiliniń sonshalyq aq, adal ekendigin bildirip turady. Bárinen de jaýyngerdiń ǵumyrnamalyq týyndylarynda asa kóp mán berilmeı kelgen alǵashqy súıgen jarynyń jarqyn beınesi ekrandyq týyndynyń aıta keterlik taǵy bir jańa qyryna jatady.

«Alapat erliktiń sımvoly Baýyr­jan Momysh­ulyn týǵan halqy qashanda qaharman ul dep tanıtyny ras. Alaıda, mundaı asqan ulylyq uıalaǵan jannyń túpsiz tuńǵıyǵynda qandaı syr jatty, qamqor áke, abzal jar retinde neni kóksep, ne nársege kóńil burdy. Jan aıdyny batyrlyǵynyń janynda kóp aıtylmaı, ashyq kórinbeı qalyp qoıyp jatqan joq pa degen máselege erekshe mán berýge tyrystym. Sol úshin de dańqty batyrdy maıdanǵa attandyryp salǵan Bı­bijamal apaıdyń shynaıy beınesin tabýǵa kóp izdendim. Ol týraly aqparattyń azdyǵyna qaramastan kelini Zeınep apanyń aqyl-keńesine qulaq asa otyryp, keıipkerimdi tapqandaı boldym. Men osy arqyly ómirdiń úlken esigin ashqandaı áser aldym», – deıdi róldi somdaýshy aktrısa Ásel Saǵatova.

 Barsha qazaq áıeli sekildi Bıbijamal da eriniń maıdannan aman oralýyn tileıdi. Egilip, kóz jasyna erik beredi. Muńǵa batady. Maıdanǵa attanardaǵy ekeýiniń otbasylyq dıalogy asa kóp te emes. Biraq osy bir qyp-qysqa mezette búkil syr búkpesiz ashylǵandaı. Ishki túısikter bir-birin tapqandaı. «Ul bosansań, atyn Baqyt dep qoı» degen tilek aýzyna tegin salynbaǵan eken Baýkeńniń. Sol esimmen jaryq dúnıege kelgen ul keıin elimizge belgili úlken qalamger atandy. Baqytjan Momyshuly esimin búginde bilmeıtin qazaq kemde-kem.

Tól serıalǵa – tórden oryn

«Baýyrjan Momyshuly» serıa­lyn­daǵy basty róldi somdaǵan Erkebulan Daıyrovtyń esimin óz basymyz mundaı iri jobalardan alǵash ret kórýimiz. Buǵan deıin «Taǵdyr» týyndysyna qa­tysqan eken. Jaı kezdeısoq kelip qal­ǵan jan emes. «Serper» jas­tar syılyǵynyń ıegeri, M.Áýezov atyn­daǵy memlekettik akademııalyq qazaq drama teatrynyń ártisi. Munyń bárin aıtpaǵanda, syrtqy túr-kelbeti, turpaty jaǵynan bul tańdaý keıipkerge óte laıyqty tabylǵan deý oryndy.

– Árbir akter úshin Baýyrjan aǵamyz sııaqty abzal tulǵanyń róline tańdalý úlken arman. Mundaı júk artylǵan soń, jurttyń ózińe senip tapsyrǵan mindetin ıyǵyńnan aýdaryp almaı, laıyqty atqaryp shyǵý abyroıly paryzyń. Árıne, bıik belesti baǵyndyrý úshin qolymnan kelgen barlyq kúsh-jigerimdi aıanyp qalǵanym joq. Qaharmandyǵy men qaıratkerligi ısi qazaqqa úlgi tulǵalardy ósip kele jatqan keıingi urpaqqa nasıhattaýǵa tıtteı bir septigimdi tıgize alǵan bolsam, sol senimniń aqtalǵany. Ulttyń ustynyn ulyqtaıtyn osynaý jobaǵa qatysqanyma qýanysh­tymyn ári al­da­ǵy ýaqytta mundaı bastamalardyń jal­ǵasa berýin tileımin, – deıdi basty keıipkerdi somdaǵan akter jýrnalıs­terge bergen suhbatynda.

General Panfılovty somdaǵan Vıktor Ashanın men leıtenant Qasenovtiń rólinde oınaǵan Saıat Isembaevtyń da kórermenge kóp beıneler arqyly jaqsy tanys ekenin bilemiz.

Osyǵan deıin «Jaýjúrek myń bala», «Reketır», «Lıkvıdator» syndy fılmderimen tanylǵan rejısserdiń ekinshi dúnıejúzilik soǵys taqyrybyna arnalǵan tyrnaqaldy týyndysyna atsalysqan kompozıtor, belgili óńdeýshi Renat Gaısınniń jóni óz aldyna bir bólek. Tarıhı kınotýyndyny jandy kartınalarmen jandandyrýda qoıýshy-sýretshiler sińirgen eńbek edáýir.  Telehıkaıaǵa tartylǵan qatysýshylardyń qaı-qaısysyn alyp qarasańyz da óz isin jetik biletin ká­sibı mamandar.

 Kóp serııaly ekrandyq týyndynyń «áttegen-aı» dep qalatyn jerleri de joq emes, árıne. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys taqyryby bizde óte az túsiriledi. Birinshi sebebi soǵan baılanysty bolsa kerek. Maıdannyń maǵynasyn tolyqtaı ashyp kórsetý úshin oǵan qanshama soǵys tehnıkasyn qamtý kerek. Ondaı áleýetke áli biz jete qoıǵan joqpyz. Munymen eki bolady. Qarapaıym kórermen retinde baıqaǵan jaǵymyzdy aıtyp otyrmyz. Mamandar taldap, talshyq-jigin ary qaraı ajyrata jatar. Biz keıingi jas urpaqqa Baýyrjandaı dańqty qolbasshynyń erligin baıandaıtyn tyń týyndynyń dúnıege kelgenin qýanyshpen habarlaýdy maqsat ettik. Ázirge kınotýyndynyń birinshi maýsymy ǵana aıaqtalypty. Bul bar bolǵany tórt serııa. Ol Baýkeńniń Alataýdaı jotaly bıiginiń shıregine jetpeıtin dúnıe. Munyń kóp keshikpeı ekinshi, úshinshi, tórtinshi maýsymdary jalǵasyn tabady degen úmittemiz.

Árıne, bitpegen iske syn aıtyp jatý jaraspas. Áıtse de keler serııa­larda fılmniń oqıǵalyq arqaýy qazirgiden shıratyla, shymyrlana tússe degen tilegimizdi de jasyryp qalýdyń jóni joq. Alǵashqy serııa túgeldeı derlik Baýyrjannyń qaıta-qaıta maıdanǵa suranýyna, jary Bıbijamaldy jubatýyna, oǵan erdiń orny soǵys tóri ekenin túsindirýge ketkendeı ssenarıılik sylbyrlyq osylaı saqtala berse Baýkeń oq pen ottyń ortasyna túsetin tustarda tipti bady­raıyp ketýi, kórermen kóńilin kónshitpeýi múmkin ekenin eskerse deımiz avtorlar.

Taǵy da Reseıdi mysalǵa aldy deısiz-aý. Almasqa amal joq. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń, birinshi dúnıejúzilik soǵystyń jylda belgili tulǵalaryna arnap uzaq-uzaq serıal­dar usynyp jatady. Byltyr Jýkov, bıyl Vasılıı Stalın týraly týyndylaryn kórsetti. Al bizdiń batyr aǵalarymyz ben apalarymyzdyń árqaısysy bir-bir kınoepopeıaǵa laıyq syrlaryn ishine búgip áli jatyr. Árıne, has batyr Qasymǵa arnalǵan fılmniń qýanyshyna kópke deıin marqaıyp júrdik. Ultyn súıgen uldarynyń endi mine, taǵy birimen jyl aıaǵynda qaýy­shyp jatyrmyz. Táýbe dep qoıdyq. Koreıdiń, túriktiń serıaldarynan úıińizdegi órimdeı jastarǵa úlgi ete­tin túk te joq. Soǵan oraı tól týyn­dy­lardyń qazir qalaı túsirilgeni emes, kóbeıgeni mańyzdyraq bolyp tur.  

Qarashash TOQSANBAI,

«Egemen Qazaqstan».