Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵy • 02 Naýryz, 2021

«Táýelsizdik» teoremasy

38 ret kórsetildi

Bıyl elimiz qasterli Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵyna qadam basty. Osyǵan oraı «Egemen Qazaqstan» halyq­qa elimizdiń 30 jyldyq belesiniń mánin túsindirip, osy kezeńde jańa memleket qurýǵa atsalysqan barsha halqymyzdyń eren eńbeginiń shejiresin júıeli jaza bastady.

Elimizdiń bas gazetin oqı otyryp, men de táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda qol jet­kizgen, bilim berý máse­le­sine qatysty keıbir shyǵar­ma­shylyq jumystarym jaıly bir-eki aýyz sóz etýdi jón kórdim.

Elimizdiń táýelsizdik alýy bizge, reseılik ǵalym­dar jaz­ǵan geometrııa oqýlyq­ta­ryn­daǵy keıbir qatelerdi túzetip, uǵymdardyń keıbirin tolyqtyryp oqytýymyzǵa múmkindik berdi. Eski oqý­lyqtarda osydan tórt myń jyldan astam ýaqyt burynǵy ejelgi mysyrlyqtardyń qate túsinigimen trapesııanyń «tik buryshty trapesııa» jáne «teń búıirli trapesııa» degen eki túri ǵana qarastyrylatyn. Mekteptegi qalypty sabaq­tardyń birinde, osydan týra shırek ǵasyr buryn, trape­sııanyń buryn ǵylymda qa­rastyrylmaǵan «súıir bu­ryshty trapesııa» jáne «doǵal buryshty trapesııa» degen taǵy da eki túriniń bolatynyn anyqtadym.

Osymen qatar «Trapesııa­nyń tabandarynyń qo­syn­­dysy onyń dıago­nal­dary­nyń úlken tabanǵa nemese onyń sozyn­dysyna túsi­ril­­gen proek­sııa­lary­nyń qo­syn­­dysyna nemese aıyr­ma­syna teń bolady» degen zań­dylyqty anyqtap, dálel­dedim. Ádette, osy sııaqty teoremalardy birinen-birin ajyratý úshin olardyń ár­qaı­sysyna belgili bir at qoıady. Men bul teoremany el táýel­sizdigimen qatar­las tabyl­ǵandyqtan, «Táýelsizdik» teoremasy dep atadym.

Ǵylymǵa belgili bolǵan qandaı da bir jańalyqtyń ol ǵylymda taǵy da birneshe zańdylyǵynyń anyqtalýy­na jol ashatyny bar. Men de «Táýelsizdik» teoremasy­nyń kómegimen, trapesııanyń joǵarydaǵydan bólek bir­neshe qasıetin anyqtap, tra­pesııanyń aýdanyn tabatyn eki jańa formýla, Pıfagor teńdeýin sheshýge qatysty birneshe formýla qorytyp shyǵardym. Bul máseleler­di óz aldyna bólek áńgime etýge bolady.

Bul zańdylyqtardy óz sabaqtarymda jıyr­ma bes jyldan beri qolda­nyp kelemin. Olardy qol­daný oqýshylardyń trape­sııa­ǵa qatysty tanymyn buryn­ǵydan áldeqaıda keńeı­tetinin kórip júrmiz. Ol jumystardy talqylaýdan ótkizgen birneshe joǵary oqý orynynyń ǵalymdary jańalyqtardy geometrııa oqýlyqtary men oqý-ádis­temelik quraldaryna engizý týraly pikirlerin bildirgen-di. Osy jańalyqtar úshin elimizdiń Ádilet mı­nıstr­ligi eki avtorlyq kýá­lik berdi. Al oqýlyq avtor­larynyń qazaq mekte­binde anyqtalǵan jańalyq­tardy jatsynyp, baıaǵy mysyrlyqtardyń eski túsinikterin kóshirip jaza berýiniń ne syry baryn bile almadym.

 

Qalmyrza IZTILEÝULY,

muǵalim

 

ShYMKENT

 

Sońǵy jańalyqtar

Almaty qalasynda jer silkindi

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar