«Táýelsizdik» teoremasy

Elimizdiń bas gazetin oqı otyryp, men de táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda qol jet­kizgen, bilim berý máse­le­sine qatysty keıbir shyǵar­ma­shylyq jumystarym jaıly bir-eki aýyz sóz etýdi jón kórdim.

Elimizdiń táýelsizdik alýy bizge, reseılik ǵalym­dar jaz­ǵan geometrııa oqýlyq­ta­ryn­daǵy keıbir qatelerdi túzetip, uǵymdardyń keıbirin tolyqtyryp oqytýymyzǵa múmkindik berdi. Eski oqý­lyqtarda osydan tórt myń jyldan astam ýaqyt burynǵy ejelgi mysyrlyqtardyń qate túsinigimen trapesııanyń «tik buryshty trapesııa» jáne «teń búıirli trapesııa» degen eki túri ǵana qarastyrylatyn. Mekteptegi qalypty sabaq­tardyń birinde, osydan týra shırek ǵasyr buryn, trape­sııanyń buryn ǵylymda qa­rastyrylmaǵan «súıir bu­ryshty trapesııa» jáne «doǵal buryshty trapesııa» degen taǵy da eki túriniń bolatynyn anyqtadym.

Osymen qatar «Trapesııa­nyń tabandarynyń qo­syn­­dysy onyń dıago­nal­dary­nyń úlken tabanǵa nemese onyń sozyn­dysyna túsi­ril­­gen proek­sııa­lary­nyń qo­syn­­dysyna nemese aıyr­ma­syna teń bolady» degen zań­dylyqty anyqtap, dálel­dedim. Ádette, osy sııaqty teoremalardy birinen-birin ajyratý úshin olardyń ár­qaı­sysyna belgili bir at qoıady. Men bul teoremany el táýel­sizdigimen qatar­las tabyl­ǵandyqtan, «Táýelsizdik» teoremasy dep atadym.

Ǵylymǵa belgili bolǵan qandaı da bir jańalyqtyń ol ǵylymda taǵy da birneshe zańdylyǵynyń anyqtalýy­na jol ashatyny bar. Men de «Táýelsizdik» teoremasy­nyń kómegimen, trapesııanyń joǵarydaǵydan bólek bir­neshe qasıetin anyqtap, tra­pesııanyń aýdanyn tabatyn eki jańa formýla, Pıfagor teńdeýin sheshýge qatysty birneshe formýla qorytyp shyǵardym. Bul máseleler­di óz aldyna bólek áńgime etýge bolady.

Bul zańdylyqtardy óz sabaqtarymda jıyr­ma bes jyldan beri qolda­nyp kelemin. Olardy qol­daný oqýshylardyń trape­sııa­ǵa qatysty tanymyn buryn­ǵydan áldeqaıda keńeı­tetinin kórip júrmiz. Ol jumystardy talqylaýdan ótkizgen birneshe joǵary oqý orynynyń ǵalymdary jańalyqtardy geometrııa oqýlyqtary men oqý-ádis­temelik quraldaryna engizý týraly pikirlerin bildirgen-di. Osy jańalyqtar úshin elimizdiń Ádilet mı­nıstr­ligi eki avtorlyq kýá­lik berdi. Al oqýlyq avtor­larynyń qazaq mekte­binde anyqtalǵan jańalyq­tardy jatsynyp, baıaǵy mysyrlyqtardyń eski túsinikterin kóshirip jaza berýiniń ne syry baryn bile almadym.

Qalmyrza IZTILEÝULY,

muǵalim

ShYMKENT