Bilim • 02 Naýryz, 2021

Ulttyq tarıh jáne oqýlyq

40 ret kórsetildi

Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda oqýlyqtardyń sapasynyń tómendigine toqtala kelip «men ózim birneshe oqýlyqtardy oqyp, olardyń sapasyzdyǵyna tań qaldym. Tarıhı oqıǵalar men faktiler oqýshylarǵa burmalaýsyz jetkizilýi kerek. Sondyqtan Qazaqstan tarıhy jáne Dúnıe júzi tarıhy boıynsha biryńǵaı mektep oqýlyqtaryn ázirlep, engizýdi tapsyramyn», dedi. Endeshe, buǵan deıin oqýlyq sapasynyń tómen bolýyna ne áser etti jáne táýelsiz elimizdiń bir urpaǵy osyndaı sapasyz oqýlyqpen oqyǵanyna kimder jaýap beredi degen suraq týady.

Biz tarıh oqýlyqtaryn durys qa­lyp­tastyra almaı otyryp, basqalar­dyń bizdiń tarıhymyz týraly aıtqan ush­qary pikirlerine qalaı toıtarys ber­mekpiz? Ony qoıyp, «qazaq tarıhta memleket qurǵan halyq emes nemese bizde memleket bolǵan emes» degen pikirdi elimizdiń «saıası elıtasy», ha­lyq qalaýlysy aıtyp júrse oǵan ne deı­miz?! Memleketi bolmaǵan halyqtyń jeri de bolmaıdy. Qaı halyq bolsyn, onyń memleketi bolmaǵandyǵyn dálel­deý sol halyqtyń óz jerine degen ıelik quqyǵyn, egemendigi men táýel­sizdigin joqqa shyǵarý degen sóz. Biz úshin bul Reseıdiń «syıǵa bergen», Qytaı­dyń «qoldan ketken jerlerin» moıyn­daǵan­dyq bolady. Ondaıda, qazaq qaıda baryp jan saqtamaq? Oqýlyqtarda qazaq hal­qynyń ata-babasynan osy jerdiń ıesi ekeni, osynda túrli memleketter quryp, urpaqtan urpaq jasap kele jat­qany ǵylymı negizde dáleldengen joq. Pre­zıdent osy máseleni kóterip otyr.

Oqýlyqqa qatysty jaǵdaı bizde Bilim jáne ǵylym mınıstrligi, Oqýlyq ortalyǵy, tarıh ınstıtýttary men ǵa­lymdar bir-birimen sáıkesti jumys is­teýi kerektigin kórsetti. Ǵylymı jobalar boıynsha granttyq qarjylandyrýǵa arnalǵan konkýrstyq qujattamalarda tarıh salasyna qatysty baǵyttar naq­tylansa deımiz. Buǵan deıin oryn­dalǵan jobalardyń nátıjesi qoǵam úshin qoljetimdi bolǵan emes. Qor­ǵalyp jatqan dıssertasııalar da solaı. Jurtqa jetpeıdi. Mundaıda olardyń jańalyǵynan, ózektiliginen ne paıda?

Onyń ústine, elimizde derektaný, tarıhnama jáne tarıhı zertteý syndy tarıh ǵylymynyń bir-birimen baılanysty osy úsh salasy tolyq jumys istep turǵan joq. Sonyń kesirinen jı­naq­talǵan derekter tolyq ıgerilmeı jatyr. Eger biz aldaǵy jazylatyn Qazaq­stan tarıhynyń akademııalyq nus­qasynda bul derekterdi ıgermesek, onda osyǵan deıin istelgen jumysymyz qumǵa sińgen sýdaı qurdymǵa ketpek. Bul týraly Prezıdent óziniń «Táýelsizdik – bárinen qymbat» atty maqalasynda bylaı deıdi: «Kezinde «Mádenı mura» baǵdarlamasy ult shejiresin túgendeýge jol ashty. Otandyq tarıh ǵylymy tyń serpinmen damyp, túrli baǵyttar boıynsha kóptegen zertteý júrgizildi. Buryn beımálim bolǵan qanshama tarıhı derekter, arheologııalyq qazynalar tabyldy. Tarıhymyz san myń jyldan tamyr tartatynyn aıǵaqtaıtyn jańalyqtar ashyldy. Elbasynyń osyndaı irgeli bas­tamalary halqymyzdyń tarıhı sanasyn jańǵyrtýǵa zor úles qosty. Baǵdarlama aıasyndaǵy eńbekter tom-tom bolyp jaryqqa shyqty. Degenmen, sol qajyrly eńbektiń jemisin kópshilik kórip otyr ma? Zertteý jobalarynyń birazy ǵylymı ınstıtýttar men orta­lyq­tardyń aıasynda ǵana qalyp qoıǵan joq pa?». О́te durys! Prezıdent jaǵdaı­dy biledi eken. Sebebi táýelsizdik alǵa­ly beri ult pen memleket tarıhyn aı­shyq­­taıtyn, jańa derektermen tolyq­ty­rylǵan ári jalpy halyqqa túsinikti tilmen jazylǵan akademııalyq basylym bolǵan joq. Buǵan deıin jaryq kórgen «Qazaqstan tarıhynyń» bes tomdyǵynda keńestik tarıhnamanyń áseri basym. Bir ǵana mysal, onda Kır men Darııdiń, Aleksandr Makedonskııdiń joryqtary jáne saqtardyń óz Otanyn, elin-jerin qorǵap qalǵan jankeshti soǵystary tolyq ashylmaıdy. Jaı ǵana atap ótiledi. Bul bizdiń jerimizdegi eń al­ǵash­qy memlekettik qurylymdardyń bol­ǵa­nyn dáleldeıtin faktiler emes pe!? Eger Otan bolmasa, memleket bolma­sa halyqtyń otanshyldyǵy qaıdan ke­le­di? Bul ne qylǵan janqııarlyq! Ba­sy­lym­daǵy kemshilik – bar faktini tarıh­na­malyq turǵydan zerdeleı almaý, esesine, shym-shytyryq zertteýlerden, faktiler men derekterden shyǵa almaý. Tildiń qasańdyǵy men uǵymǵa aýyrlyǵy taǵy bar. Ol týraly Prezıdent: «Mundaı ir­geli izdenisterdiń nátıjesi tek osy sala ma­man­darynyń ıgiligine ǵana aınalýy oryn­syz. Ony qalyń jurtshylyqqa túsi­nikti jáne qoljetimdi etý qajet» deıdi. Qazaqstan tarıhynyń erte zaman bóliminde bizdiń jerimizdegi eń alǵashqy memleketterdiń saıası tarıhy tym qysqa jazylǵan. Olardyń aýmaǵy, bılik júıesi, ishki talas-tartystary jáne aınaladaǵy eldermen baılanysy tolyq ashylmaǵan. Esesine sharýashylyǵy men zattyq mádenıetine kóp oryn beril­gen. Bul jaǵdaı mekteptegi tarıh oqý­lyqtarynan da baıqalady. My­sa­ly, 2017 jyly shyqqan jalpy bi­lim be­retin mekteptiń 5-synybyna ar­nal­­ǵan 166 bettik «Qazaqstan tarı­hy» oqý­ly­ǵynyń jartysynan asta­my ar­­he­o­­logııaǵa, etnografııaǵa jáne ant­­ra­po­lo­gııaǵa arnalǵan. Bul árı­ne oqý­shy­ny jalyqtyryp jiberedi. Nátı­je­­sinde, olardyń tarıh pánine degen qyzy­ǵý­shylyǵy joǵalady. Onyń ústine, mek­teptegi tarıh oqýlyqtarynyń tili qatań ǵylymı stılmen jazylǵan, oqýshynyń qyzyǵýshylyǵy men jas mólsheri jáne qabyldaý múmkindigi eskerilmegen.

Prezıdent ásirese jas urpaqtyń tarıhı sanasyn durys qalyptastyrýǵa aıyryqsha kóńil bólýde. Qasym-Jomart Kemeluly atap kórsetkendeı, táýelsizdik jyldary qalyptasqan urpaqtyń sana-sezimi, mentalıteti jáne erik-jigeri basqasha. Olardy biz kóne dúnıemen aldaı almaımyz. Sondyqtan otandyq tarıh ǵylymyna da jańashyldyq kerek. Tarıhı zertteýler men oqytý bir-birinen ajyrap qalmaýy tıis. Ǵylymda qol jetkizilgen jańalyqtar tez arada oqytý úderisine engizilse deımiz. Bul rette, tarıhshylardyń zertteý ádisi men kózqarastaryna da ózgeris kerek. Otandyq tarıhshylar kóp jaǵdaıda qazaq tarıhynyń etno-mádenı keńistigin tek búgingi Qazaqstan aýmaǵymen ǵana shektep keldi. Qazaqstannyń qazirgi shekarasynyń HIH ǵasyrdyń orta kezinen bastap jat jurttyq otarshyldardyń qolymen belgilengenin eskersek, halqymyzdyń ult bolyp uıysýyna, el bolyp eńselenýine negiz bolǵan tarıhı oqıǵalardyń geografııalyq sheńberi budan áldeqaıda keń aýmaqty qamtıdy. Bul aýmaqtyń bir sheti Ortalyq Moń­ǵolııa men Qytaı qorǵanyna, endi bir sheti Edil men Donnyń boıyna deıin jetedi. Sol sebepten, Qytaı ǵalymy Sý Beıhaı da 1864 jylǵa deıingi qazaq tarıhyn osy aıtylǵan keńistikpen tutas alyp qarastyrady (Sý Beıhaı. Qazaqtyń jalpy tarıhy. Aýd. T.Z. Qaıyrken, t.b. Almaty. «Asyl kitap» baspasy. I,II,III, IV tomdar. 2018, 2019, 2019, 2020 jj.).

Meıli akademııalyq basylymda nemese mektep oqýlyqtarynda bolsyn, qazaq halqynyń Qazaqstan men onyń tóńiregindegi jerlerde memleket qur­ǵan erte jáne ortaǵasyrlyq túrli etnostardyń, aıtalyq, saqtardyń, ǵundardyń, úısinderdiń, qańlylardyń, túrkilerdiń, oǵyzdardyń, naıman, kereı, merkit, ońǵut, jalaıyr, qońyrat, qımaq, qypshaq, túrkesh, qarluq tektes baıyrǵy jurttardyń genetıkalyq, tildik jalǵasy ekenin ári olar qurǵan memleketterdiń murageri ekenin naqty kórsetýimiz tıis. Bul ǵylymda dáleldengen fakti. Ǵylymda dáleldengen faktilerdi oqý­lyqta qaıta zerttep otyrýdyń qajeti joq. Jalpy, tarıhı faktilerdi zertteý prosesi akademııalyq jınaqqa, oqý­lyq­qa deıin aıaqtalǵan bolýy tıis. Buǵan deıin­gi problemalar ǵylymı maqa­la­lar­dyń, monografııalardyń jáne eks­pedı­sııa qorytyndylary men jo­ba­lyq zert­teý­lerdiń, ǵylymı konfe­ren­sııa­lar­­dyń jumysy. Solardyń bárin esepke alyp jınaqtap otyratyn orta­lyq ke­­rek. Ǵylymı konferensııalar tarıh ǵy­­­ly­­­my­­nyń belgili bir kezeńine tán eń negiz­­g­i pro­blemaǵa arnalyp, sol boıyn­sha qo­ry­tyndy shyǵarýy tıis. Oǵan ǵyly­­mı ust­anymy bar sala mamandary qatysqany jón.

Prezıdent maqalasyna toqtala otyryp, Otan tarıhynyń erte jáne orta­ǵasyrlyq kezeńin qaıta bastan keshen­di zertteý kerektigin atap ótkim keledi. О́ıtkeni Qazaqstan tarıhynyń erte zaman jáne ortaǵasyrlyq keze­ńi biz­diń jańa jáne qazirgi zaman tarıhy­myz­dyń irgetasy. Onsyz bizdiń qazirgi tarıhymyz, memlekettiligimiz quddy irgetasy qalanbaǵan ǵımaratqa uqsaıdy. Ondaıda bizdiń búgingi aýmaqtyq tutastyǵymyzdy dáleldeý qıynǵa túsedi. Prezıdent te osy máseleni aıyryqsha atap kórsetedi: «Qazaqqa osynaý ulan-ǵaıyr aýmaqty syrttan eshkim syıǵa tartqan joq. Búgingi tarıhymyz 1991 jylmen nemese 1936 jylmen ólshenbeıdi. Halqymyz Qazaq handyǵy kezinde de, odan arǵy Altyn Orda, Túrik qaǵanaty, Ǵun, Saq dáýirinde de osy jerde ómir súrgen, ósip-óngen. Qysqasha aıtqanda, ulttyq tarıhymyzdyń tereń tamyrlary kóne zamannyń ózeginde jatyr». Endeshe, biz ulttyq tarıhymyzdyń irgetasyn soǵurlym tereń kómgen saıyn, bizdiń mem­lekettiligimizdiń túp negizi, tarıhı dálel-dáıegi soǵurlym bekı tú­sedi. Sonda ǵana basqalar bizdiń tarı­hy­myzǵa qyzyǵýshylyq tanytyp, eldi­gi­miz­ge qurmetpen qaraıtyn bolady. Pre­­zı­denttiń shetel aýdıtorııasyna a­r­nal­­­ǵan Qazaqstannyń qysqasha tarıhyn jazyp, álemniń negizgi tilderine aýda­rý­dy usynamyn, bul – qazaqtyń san ǵasyrl­yq shynaıy tarıhyn álemge tany­tý­dyń birden-bir joly deýi de son­dyq­tan. Olaı bolsa, shetel aýdıtorııa­syna arnalǵan sol oqýlyqtarymyz qan­daı bolýy kerek? Mazmunynda ne qamtylǵany jón? Tarıhta bizdiń dalamyzda ómir súrgen qandaı memleketterge basymdyq berýimiz kerek? Bul da aldaǵy jerde jan-jaqty oılanyp, keńesip pishetin másele.

Prezıdent sózimen aıtsaq, «árbir halyq óziniń arǵy-bergi tarıhyn ózi jazýǵa tıis. Bóten ıdeologııanyń jetegi­men júrýge bolmaıdy». Bul bizde álem­dik tájirıbege súıenip zertteý júr­gizgende basshylyqqa alatyn otandyq tarıhnamalyq prınsıp bolýy kerek degendi bildiredi. Tarıh – ǵylym. Alaı­da ony árkim ár túrli maqsatqa paı­da­lanyp kelgenin de joqqa shyǵara almaımyz. Qazirgi tańda keı iri elderdiń tarıhy sol elderdiń ulttyq ıdeologııasy men syrtqy saıası doktrınasyna qyzmet etýde. Olar túrli oqýlyqtar, ensıklopedııalyq jınaqtar, monografııalar, maqalalar túrinde óz ustanymdaryn bizge búrkemelep ótkizgisi keledi. Buǵan biz tek ózimizdiń tól ulttyq tarıhı tanymy­myz ben sergektigimiz arqyly tótep bere alamyz. Mundaıda tarıhtyń ǵy­lym retindegi fýnksııasynan aınymaı, bar­lyq faktilerdi ǵylymı negizdeı otyryp, tól tarıh ǵylymymyzdy básekege qabi­let­ti etýge tıispiz. Demek, jazylǵan eńbek­terdiń tanymaldylyǵyn jáne paıdalanymyn arttyrý bárinen mańyzdy. О́zgege alaqan jaımaı, elimizde Scopus bazasyna kiretin, Otan tarıhyn zertteý­ge arnalǵan, halyqaralyq deńgeıdegi, táýelsiz ǵylymı jýrnal shyǵarýdyń ýaqy­­ty keldi. Sol úshin elimizde osy ba­ǵyt­­ta tanymaldylyǵy men paıdalany­myn arttyrýǵa umtylyp otyrǵan jýr­nal­darǵa memlekettik qoldaý qajet. Mem­leket basshysy atap kórsetkendeı, «ult­tyq múdde turǵysynan jazylǵan shejire urpaqtyń sanasyn oıatyp, ulttyń jadyn jańǵyrtýǵa múmkindik beredi», sondaı-aq, ol basqalardyń da bizdiń tarıhymyz týraly túsinigin tereńdetip, elimizge degen qurmeti men yqylasyn oıatady.

 

Tursynhan ZÁKENULY,

tarıh ǵylymdarynyń doktory,

L.N.Gýmılev atyndaǵy

EUÝ Shyǵystaný kafedrasynyń professory

Sońǵy jańalyqtar

Minsiz – kim?

Rýhanııat • Keshe

Semeıdegi serpilis

Aımaqtar • Keshe

Uqsas jańalyqtar