Birtýar kúıshi Balamaısań

Kúıshi Balamaısań Daýyluly XVIII ǵasyrdyń sońy men XIX ǵasyrdyń birinshi jartysyn­da ómir súrgen. О́ner zertteýshisi, kompo­zıtor Ahmet Jubanov óziniń «Ǵasyr­lar pernesi», «Qurmanǵazy» atty zertteý eńbekterinde kúıshi­niń ǵumyrnamalyq jolyna basa toqtalady.

Balamaısańnyń dúnıe esigin ashqan sátinde qoıylǵan esimi Baısan bolǵan. Kúıshiligimen eldiń túkpir-túkpirin aralap, «Bala Baısan» atanady. Keıin el aýzynda dybystyq ózgeristerge ushyrap, «Balamaısań» atyn ıelenedi.

 Balamaısań Daýylulynyń ǵumyrynyń kóp bóligi Atyraý oblysy, Inder aýdany, Toly­baı qumy, Juldyzshaǵyl, Qos­shaǵyl, Shobalaq degen irili-usaqty qonys­tarda ótken degen derekter bar. Kúıshiniń ómir súr­gen jyldary quıma qulaq aq­saqaldardyń aı­týynsha,  kúı atasy Qurmanǵazymen zamandas, al jas jaǵynan músheldeı kishiligi bar deıdi. Aǵaıyn-týystarynyń joramaldaýyna qarasaq, shamamen 1835-1905 jyldar aralyǵynda ómir súrgen. Al jýrnalıst, aýdan­dyq «Dender» gazetiniń bas redaktory Janaı Amantýrlınniń «Egemen Qazaqstan» gazetinde 25 mamyr, 2013 jyly jarııalanǵan «Bala­maısań» atty maqalasynda: «El aýzyndaǵy taǵy bir áńgimede «Balamaısańdy Jáńgir han sha­qyryp alyp, kúı tartqyzǵan. Kúıine razy bolǵan han «bala maısańdatady ekensiń» depti. Baısań aty sodan beri Balamaısań atalyp ketipti» degen de bar. Bul sózge de mán berip qarasaq, Ábilqaıyr hannyń shóberesi, Nuraly hannyń nemeresi, Bókeı hannyń uly Jáńgir han  – 1801-1845 jyldardaǵy Bókeı or­dasynyń sońǵy hany. Eger Balamaısańdy 1835 jyly týǵan desek, Jáńgirdiń qabyldaýyndaǵy bala neshede bolǵany?», degen oı salarlyq derekti keltiredi. Balamaısańnyń ómir súrgen jyldaryn naqtylaý kún tártibinen túspeý kerektigin ańǵaramyz.

Balamaısańnyń búgingi tańda jıirek oryndalyp júrgen «Ba­lamaısań» kúıin kópshilik qaýym biledi. Bul kúıdi jańǵyrtyp, elge jetkizgen kúıshi Qalı Jan­tileýov edi. Kúı anasy Dına Nurpeıisova, Oqap Qabıǵojın, Naýsha, Mahambet Bókeıhanovtar da bul týyndyny oryndaǵan. Qalı Jantileýovtiń derekterine súıensek, joǵaryda atalǵan kúıdi Balamaısań qar­taıǵan shaǵynda «Dúnıeǵapyl» dep tartqan eken. Ǵalym Isataı Kenjálıev Bala­maısańnyń «Qyz Aqjeleń», «Shalqyma», «Toı bas­tar» atty kúı­leri, qazaqtyń bard aqyny Tabyldy Dosymov «Naýan», «Salaýat» kúıleri bolǵanyn zertteý maqalalarynda ataǵan.

Balamaısań Daýylulynyń esi­­min jańǵyrtý maqsatynda áli de ıgilikti ister legi jalǵassa degen tilek bar. О́ıtkeni uly tul­ǵalarymyzdy ulyqtaý – búgingi ur­­paqtyń paryzy.

Ádilbek О́MIRZAQOV,

Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi

ATYRAÝ