BRIýSSEL. Taıaýda Eýropalyq komıssııa «sıfrly onjyldyq» bastamasyn tanystyrdy. Eýropalyq odaq 2030 jylǵa deıin tórt negizgi baǵytqa basymdyq bermek. Atap aıtqanda, ınfraqurylym, múmkindikter, qoǵamdyq qyzmet jáne bıznesti sıfrlandyrý. Osylaısha, qart qurlyq qazirgi tańdaǵy sıfrly revolıýsııanyń aldyńǵy qatarynda bolýdy kózdeıdi.
Tehnologııa azamattar men bızneske órkendegen jáne qolaıly qoǵam qalyptastyrýǵa múmkindik berýin qamtamasyz etý úshin bizge ashyq jáne básekege qabiletti naryq qajet. Tutynýshylarǵa ónimderi men qyzmetterin teń dárejede jetkizýge jáne ınnovasııalar engizýge búkil kásiporyndardyń múmkinshiligi bolýǵa tıis.
Keńirek aıtsaq, sıfrlandyrý qazirgi tańda ekonomıkalyq jáne áleýmettik turaqtylyqty qalyptastyrýdyń jáne jahandyq yqpal etýdiń kiltine aınaldy. Ortaq bolashaǵymyz sıfrly ortada qalyptasyp keledi. Tehnologııalyq basymdyqqa jetýdi kózdeıtin geosaıası turǵyda básekeles álemde Eýropalyq odaqtyń sıfrlandyrý jónindegi kózqarasy ózin dáleldeýi tıis. Osylaısha ashyq qoǵamǵa, zańnyń ústemdigine jáne basty erkindikterge súıene otyryp, sıfrly tehnologııalardy qadaǵalaý jáne ony qýǵyn-súrgin quraly retinde qoldanatyn avtorıtarly júıelerden artyqshylyǵyn kórsetýi qajet.
О́z múmkinshilikterin tolyqqandy paıdalana otyryp, Eýropalyq odaq álemdegi sıfrly tehnologııa salasyn durys baǵytqa bura alady. Eýropanyń sıfrly onjyldyǵyn sátti ótkizý EO-nyń aıasynda tereń yntymaqtastyq qalyptastyryp, ekijaqty jáne kópjaqty qatynastardy jolǵa qoıýǵa tikeleı baılanysty. Bárinen buryn, tehnologııalyq ınnovasııanyń búkil tıimdiligin kórý úshin ınvestısııa erkin quıylatyn ashyq sıfrly ekonomıka qalyptastyrý kerek. Densaýlyq saqtaý salasynda sıfrly sheshimderdi qoldanyp, terrorızmmen kúresip, klımattyń ózgerýiniń aldyn alyp, bıologııalyq alýan túrlilikti qorǵaımyz ba, álde tehnologııany tabıǵı apattardy boljap, keleshek pandemııalardyń aldyn alýǵa paıdalanamyz ba, báribir bizge halyqaralyq tehnologııalyq yntymaqtastyq qajet.
Biraq sıfrlandyrýdan keletin qaýip-qater de jeterlik. Máselen, jappaı qadaǵalaý men mańyzdy nysandarǵa jasalǵan kıbershabýyldan bastap, qoǵamdy bólshekteıtin, demokratııany álsiretetin, memleket qarjylandyratyn dezınformasııaǵa deıin jalǵasa beredi. Endeshe, ashyqtyq pen bizdiń mańyzdy qundylyqtarymyz ben múddelerimizdiń arasynda tepe-teńdikti saqtap otyrǵanymyz jón.
Atap aıtqanda, myna úsh negizgi qaǵıdalardy ustanýymyz kerek. Sıfrly naryqta teń jaǵdaı jasaý, kıberkeńistiktegi qaýipsizdik jáne jelidegi erkindik (sonyń ishinde sóz bostandyǵy men jınalystardy qorǵaý, kemsitýshilik pen jeke málimetterdiń tarap ketýine jol bermeý).
Eýropalyq odaqtyń ekijaqty qatynastaryn nyǵaıtýǵa, naqty standarttardy ornatýǵa jáne taýar jetkizýde turaqty sıfrly tizbe qurýǵa degen yntamyzdy saqtaı otyryp, AQSh prezıdenti Djo Baıdenniń ákimshiligine birlesken saýda jáne tehnologııalar keńesin qurý týraly usynys jasadyq.
Sondaı-aq EO adamzatqa arnalǵan sıfrlandyrý jónindegi ortaq kózqarasy bar jahandyq koalısııa qurýǵa umtylady. Biz tehnologııalar men sıfrly ekonomıkany tıimdi demokratııalyq basqarý arqyly júrgizetindermen yntymaqtastyqta bolýymyz qajet. Mundaı kez kelgen koalısııaǵa ınternettiń ashyq, ortalyqtandyrylmaǵan modelin jáne sıfrly naryqtardaǵy ádilettilik, kıberkeńistiktegi qaýipsizdik jáne jeke jelidegi erkindikti qorǵaýǵa daıyn barlyq adam qosyla alýy kerek.
Tize qosyp jumys istegende ǵana jasandy ıntellekt pen basqa da zamanaýı tehnologııalarǵa ortaq qundylyqtarymyzǵa negizdelgen standarttar qoıyp, basqalar jasaǵan ınnovasııanyń tıimdiligin kórip, kıbershabýyldarǵa qarsy myqty qorǵanys qalyptastyramyz. Ozyq oıly áriptesterdiń koalısııasyn qurý bizdiń sıfrly jetkizý tizbegin qaýipsizdik pen turaqtylyqtyń negizgi qaınar kózine aınaldyrady.
Sonymen qatar, taǵy bir mańyzdy másele – sıfrly onjyldyq 2030 jylǵa deıingi Turaqty damý maqsattaryna qol jetkizýge berilgen sońǵy múmkindik. Sıfrly tehnologııanyń álemniń túkpir-túkpirindegi qoǵamdyq qyzmetterge qol jetkizip, olardy iske qosýǵa múmkindigi mol ekeni belgili. Afrıkada ınternetke qoly jetken turǵyndardyń mólsheri 2005 jylǵy 2 paıyzdan 2019 jylǵa qaraı 40 paıyzǵa deıin ulǵaıtylyp, balalardyń kóbirek bilim alýyna, áıelderdi jumyspen qamtýǵa jol ashyldy. Áıtse de, jahandyq deńgeıde sıfrly bóliný bar kezeńde jańa tehnologııalardyń búkil múmkinshiligin sezine almaımyz.
Osy maqsatta EO kóp uzamaı seriktesterine óziniń sıfrly basqarý sheńberin, sonyń ishinde kıberqaýipsizdik jáne derekterdi qorǵaý sekildi salalardy damytýǵa kómektesý úshin qarjylyq resýrstar men tehnıkalyq kómekterdi biriktiretin bastama usynady. Mysaly, jańa Sıfrly baılanys qory bul bastamaǵa negiz bola alady. Osylaısha, seriktesterimizben birge aldaǵy ýaqytta osyndaı ıdeıalardyń qanshalyqty oryndalatynyn zertteımiz.
Sóz sońynda, qaýipsiz, biraq ashyq ınternetti saqtaý el bıligin ǵana emes, sonymen birge azamattyq qoǵam, jeke menshik jáne ǵylymı toptardyń ókilderin biriktiretin kópjaqty kózqaras modelin jasaýdy qajet etedi. Sodan keıin bul model BUU men Dúnıejúzilik Saýda Uıymynan bastap, Halyqaralyq Telekommýnıkasııalar Odaǵyna deıingi halyqaralyq uıymdar sheńberinde júzege asyp, ortaq erejelerdiń maqsatqa saı ekenin qamtamasyz etedi.
Sonda ǵana ortaq qaǵıdalarymyz arqyly qalyptasqan orta adamzatqa negizdelgen sıfrly ózgeriske qol jetkizip, tehnologııanyń paıdasyn arttyryp, qaýpin azaıtýǵa jol ashady. Kıberkeńistikte de Eýropa jahandyq negizgi qundylyqtardyń tiregine aınalady. 1948 jylǵy Adam quqyqtarynyń jalpyǵa birdeı deklarasııasy adamnyń qadir-qasıetin, jeke ómirge qol suǵylmaýshylyq pen kemsitpeý quqyǵyn, sóz ben senim bostandyǵyn belgiledi. Sıfrly revolıýsııany osyǵan saı júrgizý – bizdiń ortaq mindetimiz.
Margret VESTAGER,
Eýropalyq komıssııanyń Eýropanyń sıfrly dáýirge beıimdelýi jónindegi atqarýshy vıse-prezıdenti, EO-nyń Básekelestik jónindegi komıssary,
Hosep BORREL,
Eýropalyq odaqtyń Syrtqy ister jáne qaýipsizdik saıasaty jónindegi joǵary ókili, Eýropalyq komıssııanyń Eýropanyń álemdegi ornyn nyǵaıtý jónindegi vıse-prezıdenti
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org
