Merǵalym qajy

Merǵalym jáne onyń balalary

Basyndaǵy qulpytasynda: «Hıjra 1332. 22 Rajab (1914 jyl­­­dyń 2 shildesi – avtor). Báıim­­bet rýynan, Quttymbaıuly (álhajá­l­­haramın) Merǵalym Jan­bolat­­uly, 81-nde pánıden baqıǵa sapar shekti» – dep jazyl­ǵan.

Osyǵan qarap, Merǵalym qajy­nyń 1833 ­jyly týyp, 1914 jyly ómirden ozǵa­nyn bilýge bolady.

Qajynyń shóberesi Erkebulan Ibragı­mov­tiń jeke muraǵatynda Merǵalym qajy­nyń 1910 jyly belgisiz pavlodarlyq foto­graf túsirgen sýreti saqtaýly eken. Tó­mende sony usynyp otyrmyz.

1887 jyly Merǵalym Mekke men Mádınaǵa barýǵa ruhsat surap jáne Pavlodar ýezi, Altybaı boly­synyń №4 aýylynyń turǵyny degen kýálik alýǵa ótinish beredi.

Ol ýaqyttarda qajylyq sapar­ǵa barý­daǵy qıyndyqtyń biri – joldyń qymbat­shylyǵy bolatyn. Ekin­shi qıyndyq – Reseı ımperııa­sy ákimshiliginiń sheteldik tól­qu­jat rásimdeýdegi bıýrokratııalyq keder­gisi edi.

Kelesi jyly (1888) Pavlodar ýezi, Altybaı bolysynyń adam­dary Qatpa Qýandyqov, Tasqym­baı Seıtenov, Batyr­baı Seıte­novtermen birge Merǵalym qasıet­ti Mekkege attanady.

Semeı oblysynan Mekke – Má­dı­naǵa deıingi bul sapar jyldan asa ýaqytty alatynyn baıqaımyz. Mysaly, Kurbanǵalı Halıd Semeı­den 1897 jyldyń 15-shi aqpa­nynda shyǵyp, Mádınaǵa tek 1898 jyldyń qańtarynda jetedi. Ol – Reseı, Polsha, Aýstrııa, Vengrııa, Bolgarııa, Túrkııa, Pákistan, Ierý­­salım, Egıpet arqyly Saýd Arabııasyna jetken.

Merǵalym qajynyń urpaq­ta­ry­nyń aıtýynsha, ol eki márte qajylyq jasaǵan.

Merǵalym qajynyń jerlengen jeri týra­ly myna bir qyzyqty áńgi­meni maǵan №6 aýyldyń turǵyny Qarataı Ábenov degen kisi aıtty:

Merǵalym qajy tiri kezinde ózin aýylynan 60 shaqyrym qashyq­tyqtaǵy Kúreń bıe degen jerge jer­leýdi balalaryna ósıet etipti. Sebebi aýyldyń janyndaǵy jerlerdi bir kezderi «kápirler» kelip alady degen. Biraq nege ekeni bel­gisiz, qajynyń ósıeti oryndal­maı, balalary ony 1914 jyly aýy­lynyń janyndaǵy qorymǵa jerleıdi. Bir qyzyǵy, osydan 45 jyl ótken soń, qurylysshylar osy aramen sol kezdegi úlken qurylys Ermak GRES-ine jol sala bastaıdy. Joba boıynsha bul jol qajy jatqan qorymnyń ústimen ótýi kerek edi. Jergilikti turǵyndar bul jóninde qurylys basshylaryna qorymdy aınalyp ótińizder dep ótinish jasasa da, jol qurylysy toqtamaı, zıratqa jaqyndap qa­lady. Biraq bir kúnderi jer qazyp jatqan ekskavatorlardyń áýeli bireýi, sosyn ekinshisi isten shyǵyp qalady. Osylaı birneshe kún tur­ǵan soń, qurylysshylar aqyry qo­rymdy aınalyp ketedi.

Merǵalymnyń er balalary: Aıapbergen, Ysmaǵul, Ysqaq, Jú­nis, Ybyraıym (Ibragım).

1928 jylǵy baılardyń mal-múl­kin tárkileý jónindegi málimetterge súıen­sek, (Merǵalymnyń balalary Ysqaq pen Ybyraıym (arhıvtik qujattarda Ibragım bolyp jazylady – avtor) jáne bulardyń ákesi Merǵalym óte aýqatty adam bolǵan: sharýashylyǵynda 1000 bas mal ustaǵan; ýezda aımaǵynda Er­tis boıynda dúkenderi bolǵan; sondaı-aq, Qoıandy jermeńkesinde óziniń saýda orny bolypty.

1893, 1895, 1901, 1904 jyldary Mer­­ǵa­lym­nyń uly Ysqaqty Pav­lodar ýezi, Altybaı bolysy, №4 aýyl­dyń bıi etip saılaıdy. 1898 jylǵy Sherbına ekspedısııasynyń málimeti boıynsha, Mer­ǵalym Jan­bolatov pen onyń balalarynyń sharýa­shylyǵynda 471 jylqy, 32 túıe, 485 iri qara jáne 410 qoı bol­ǵan. 1908 jylǵy saılaýdyń nátı­jesi boıynsha, Altybaı boly­synyń basqarýshysy bolyp Ysqaq Mer­ǵalymuly Janbolatov saılanady. Ol osy qyzmette keńes bıligi ornaǵan 1918 jylǵa deıin bolǵan. Ys­qaqtyń inisi Ybyraıym – 2,3-shi gıldili qurmetti kópes bolǵan.

Qýǵyn-súrgin jáne tárkileý

1928 jyly tamyzda Qazaq ASSR-i Ortalyq Atqarý Komıteti men Halyq Komıssarlary Ke­ńesi «Iri baılar men jartylaı feodaldardyń mal-múlkin tár­ki­lep, jer aýdarý týraly» dekret qabyldaıdy. Pavlodar ýezi boıynsha №1 osy tizimge Ybyraıym jáne Ysqaq Janbolatovtar kiredi.

QR Ortalyq memlekettik mura­ǵa­tynda Janbolatovtardy tárki­lep, jer aýdarý týraly qujattar saq­talǵan.

Ybyraıym Janbolatovty tárkilep, jer aýdarý týraly akti

Otbasy quramy: Ybyraıym – 44 jas­ta. Áıeli Nurıla – 43 jas­ta. Ekinshi áıeli Bıǵash – 28 jas­ta. Qyzy Hafıza – 13 jasta. Baýy­ryna salyp alǵan inisi Júnis Janbolatovtyń balasy Shámshi – 19 jasta. Shám­shiniń ájesi Bıpa – 77 jasta. Barlyǵy alty jan. 200 bas iri qarasy, 250 bas usaq maly, aǵash úıi, eki kıiz úıi, 5 arbasy, 2 jaıdaq arbasy bar. 6 adamdy jumysqa paıdalanady, tasymal men saýdadan 50 000 rýbl altyn aqshamen kirisi bar. Alashorda qozǵalysyna qoldaý bildirgen.Tolyqtaı tárkilenip, Aqtóbe ýezine jer aýdarylýǵa jatady.1928 jyl, 2 qyrkúıek.

Ysqaq Janbolatovty tárki­lep jer aýdarý týraly akti

Otbasy quramy: Ysqaq – 60 jas­ta. Áıeli Jamal – 57 jasta. Ekin­shi áıeli Qalıma – 39 jasta. Uly Nasyr (Nasretdın) – 17 jas­ta. Uly Zeı­nolla – 14 jasta. Uly Shııaz – 3 jasta. Qyzy Shaǵban (Shaǵabaný) – 13 jasta. Qyzy Kúlásh – 8 jasta. Qyzy Kúl­ǵaısha – 1 jasta.

Uly Qabysh (Ǵabdýlhamıt) – 43 jasta. Áıeli Qalıma – 31 jasta. Uly Qasab – 4 jasta. Qyzy Zeınep – 16 jasta. Uly Insát – 1 jasta.

Ysqaq uzaq ýaqyt bolys bas­qarý­shysy bolǵan.Tárkilenip, Aq­tóbe ýezine jer aýdarylýǵa jatady.

Sapar ústinde bul otbasy (Si­bir óńirindegi Slavgorod aýda­ny, Qarabulaq aýyly – avtor) ota­ǵa­sy Ysqaqtyń qaıtys bolýyna baılanysty toqtaýǵa májbúr bo­lady. Osydan soń Ysqaqtyń ekin­shi áıeli Qalıma otaǵasy Ys­qaq­tyń qaıtys bolýyna jáne kún­kóristiń joqtyǵyna baılanysty týǵan jerlerine qaıta oralýǵa ruh­sat surap ótinish jazypty (1928.6.12.). Biraq elge qaıtýǵa ruq­sat berilmeıdi.

Bul áýlettiń budan arǵy taǵ­dy­ry tek tragedııaǵa toly. Keńes bıliginiń jazalaý­shy uıym­da­rynyń sheshimimen Ysqaq bolys­tyń otbasy Sibirdiń Týrýhansk aıma­ǵyna jer aýdarylady. Tár­kilenip Ýkraına jerinen kelgen bir top otbasymen birge Ysqaqtyń úı ishi Enıseı ózenimen júzip kete barady. Jolshybaı ish súzegi in­deti bastalyp, osy aýrýdan Ysqaq otbasyndaǵy áıelder men kish­kentaı qyzdar tegis qaza bolyp, deneleri sýǵa tastalady. Osy in­det­ten aman qalǵan Zeınollany úl­­ken aǵa­symen ekeýin Týrýhansk aı­­maǵyndaǵy elsiz jaǵalaýǵa tas­tap ketedi. Osy jerde aǵasy qaıtys bolyp, tek Zeınolla ǵana aman qa­lady.

Bul kezde Ybyraıymnyń otbasy Aqtó­beden Reseıdiń Krasnoıarsk ólkesine jer aýdarylady.

 Ybyraıymnyń nemeresi Erke­bulan Ybyraıymovtyń áńgime­sinen: Bul kezde meniń ákem Shám­shi Ybyraıym atamyzben bir­ge Krasnoıarsk ólkesindegi Klıýkven­naıa degen stansııada bolǵan. Bular oty­zynshy jyldardyń aıaǵynda Krasnoıarsk qalasyndaǵy zaýytta bir qazaq jigiti komsorg bolyp júr degen habar estıdi. Ákem osydan soń, týys-týǵandarymyzdyń biri bolyp qala ma degen oımen qalaǵa barady. Shynynda da komsorg bolyp júrgen bul jigit Zeı­nolla edi. Osylaı tabysqan týys­tardy Uly Otan soǵysy qaıtadan aıyrady. Zeınolla soǵysqa qatysyp, odan soń Máskeý qalasynda turyp, Tatıana at­ty áıelge úılenedi. Biz ol kisini Tanıa táteı dep ataýshy edik, qazir ol kisiniń bar-joǵyn bil­meımin. Adresin joǵaltyp aldym. Zeınolla 60-shy jyl­dardyń basyn­da jú­rek aýrýynan qaıtys boldy. Ol kisi­den eki qyz bar: Ǵalııa – 1946 jyly týǵan, Halıma – 1951 jylǵy.

Ákem Shámshi soǵystan soń­ Frýnze (qazirgi Bishkek) qala­syndaǵy nemere týysy Qaparǵa (Smaǵul Merǵalymuly Jan­bola­tovtyń balasy) barady. Qapar so­ǵysqa deıin Qyr­ǵyz­stannyń Den­saýlyq saqtaý halkomynda kadr­lar bólimin basqaryp júrip, jala bo­ıynsha OGPÝ-ǵa ustalyp, 4 aı túr­mede otyryp shyǵady. Soǵystan soń Qapar taǵy da Frýnzege kelip, meniń ákemdi erjetip qalǵan jáne týberkýlezben aýyratyn balasy Arystanbekpen sol jaqqa, aýa raıy jyly jerge shaqyrady. Arys­tanbektiń týǵan sheshesi buǵan deıin aýrýdan qaıtys bolyp ketken. Soǵystan keıingi jyldary ákem meniń shesheme, Úısin rýy­nyń qyzy Insarǵa úılenedi. Al Arys­tanbek sol syrqatynan aıyǵa almaı, ózin sonsha jaqsy kóretin meniń anamnyń qolynda qaıtady. Meniń anam da (Insar) 1971 jyly 54 jasynda erte qaıtys boldy.

Biz, Ybyraıymnyń Shámshiden ta­raǵan urpaqtary Qyrǵyz jerinde turyp jatyrmyz. Qaryndasym Kúlsim jáne meniń qyzdarym kóp jyldardan beri Aýstrııada turady. Serjan atty ulymnyń otbasy menimen birge. Bir týysqanymyz Almatyda. Bizge 80-shi jylda­ry Merǵalymnyń úlken uly Aıap­bergenniń balasy Baýken jıi kelip júretin. Onyń urpaqtary qazir Pavlodar oblysynda turýy kerek, biraq eshqandaı habarymyz joq.

Sóz sońy

Keıingi kezde tarıhtyń eń bir alasapyrandy kezeńin sýretteıtin, janyńdy tebirentip, sol bir qasi­retti jyldardy bastan keshken keıik­perimen birge kúı keship, kó­zińe jas keltiretin fılmder esim­de joq. Degenmen «Anaǵa apa­rar jol» fılmin osyndaı dú­nıe der edim. Qazir bizdiń ulan-baı­taq Otanymyzdyń kez kelgen aýy­lynda sol zamandardyń barlyq sum­­dyǵyn – keńestik tóńkeristiń, qýǵyn-súrginniń, asharshylyqtyń qasiretin, soǵystyń zardabyn bas­tan keshken adamdar, otbasylar molynan tabylady. Joǵarydaǵy Merǵalym qajynyń áýleti bas­tan keshken tragedııa osynyń bir dáleli. Bir qýanarlyǵy, Pav­lodar oblysynyń Aqsý aýdany aýmaǵyndaǵy Merǵalym qajy zıraty sakraldy oryndar tizimine kirip­ti. Bul árıne, jaqsy jańalyq.

Dáýren AIаShINOV,

tarıhshy-ólketanýshy

Pavlodar oblysy