Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
«Keýdemdi basam dediń-aý...
Osyń jón be endi?
Mazdaǵan otty kórip pe eń kúlmen kómgendi?
Kórip em ras, namystan kúıip ólgendi,
Bastyram qalaı basyńnan bıik keýdemdi?!».
Mine, naǵyz Ábjannyń minezi. Ol shynymen de eshqashan eshkimge keýdesin bastyrǵan emes, bastyrmaıdy da. Keıbireýler sııaqty áldekimderge jaltaqtamaıdy, syrt kózge jaqsy kórinsem dep tyryspaıdy. Aıtqany – aıtqan, sol aıtqan jerinde turady. Sózi men isi bir jerden shyǵady. Ony jańaǵy óleńinde ózi de aıtady. Ári qaraı oqıyq:
«Bul keýdem meniń – alaqaı kóńil aq bulaq,
Janartaý dersiń boı bermeı qoıar atqylap.
Bulaqtyń kózin, janartaý kózin álemde
Buǵaýlar kúsh te, tusaýlar kúsh te joq biraq.
Sen sony túsin –
Men jaqqa alaý ottyraq,
Men qaqqan dabyl qattyraq...».
Bul – Ábekeńniń alyp-qospasyz shyndyǵy. О́ziniń jaratylysy da shyǵarmalary sııaqty, dálirek aıtqanda shyǵarmalarynan jaratylysy kórinip turady. Kóz jetkizgińiz kelse myna óleńdi oqyp kórińiz:
«Shyndyqtyń qaısyń, káne, tilin kestiń?
Kesken joq, estigen joq munyńdy eshkim.
Júginsem aqıqatqa júginermin,
Men odan tiri júrsem túńilmespin.
Shyndyqty sónbeıtuǵyn shyraq tutam,
Sol máńgi shýaqty tań, muratty tań.
Aqıqattyń buıryǵy – baǵynarym,
О́tiriktiń quıryǵy bir-aq tutam!..».
Ábekeńniń márt minezi tabıǵatty sýrettegende de erekshe kórinis beredi. Ánsheıin ádemi sózderdi termelep aıta salmaıdy, jerine jetkize beıneleıdi. Aıshyqty joldar aıtar oıymen astasyp jatady. Sondyqtan da bolar ózimiz kúnde kórip júrgen dala týraly baıandaýlar tabıǵatqa jan bitirgendeı áser berip, oqyrmanyn jeteleı jóneledi.
«Boıyna bitken batyrlyq penen serilik,
Qazaqtyń zańǵar aspany bıik, jeri qut.
Ońtaıy kelip, oń sapar túsip, jol shekseń,
Keń dala jatar kerbez sulýdaı kerilip.
Qyzemshek taýlar súıgizip kúnge keýdesin,
Jalańash qyrlar sheship tastaǵan jeıdesin.
Júrekpen súıip, kóńilge túıip tyńdashy,
Shejire dalam sheshilip bir sát sóılesin...».
Meniń paıymdaýymsha, ómirde bolyp jatatyn túrli qubylystarǵa, adamdardyń minez-qulyqtary men is-áreketterine qatysty ózindik pikiri joq adamnan jaqsy aqyn shyqpaıdy. Bálkim, sondyqtan shyǵar, kóptegen aqyn jazǵan óleńderdiń syrty sulý bola tursa da tushyndyrar tuzdyǵy, terip alar dáni bolmaı jatady. Bar bolǵany – sulý uıqastar. Naǵyz aqyn sózderdi qyzdyń jıǵan júgindeı tekshelep jınaı bermeı, naqty oı aıtýy kerek. Al ol úshin seniń óz kózqarasyń bolýy shart.
«Asaba degen bar. Dańǵoı qazaqtyń toıynan qaltasyn toltyryp alyp qazaqtyń ádebıetine kelip aqyn, jazýshy bolyp jatqandar da solar. Jattandy bolmaý kerek. Shyǵarý kerek. «Tvorıt» degen de sol sóz. Taqyldaı berý sor. Aýrý. Dert. Aqyldy adam kóp sóılemeıdi. Kók myljyńdy kórgende janyń ashıdy. Tirliktiń túri osy...».
Bul – kóp sózdilikti unatpaıtyn Ábekeńniń búgingi zamanǵa kózqarasy. Áńgime «ańqaý elge aramza molda» bolyp júrgen «maltapqyshtar» jóninde bolyp otyr. Búginde ne kóp, aqyn kóp, ánshi kóp. Talabyń da, talǵamyń da taǵynan taıǵan zamanda qaısynyń shyn talant, qaısynyń kózboıaýshy ekenin bilip bolmaısyń. Shetimizden toıshy bolyp aldyq. Dalbaqtaǵan dalbasa tirlik.
«Men aıtys degen nársege qarsymyn. О́leńdi tópelep emes, oılap qana shyǵarý kerek. О́leń degen ońashany qalaıdy. Túkke tatymaıtyn óleńge qol soǵyp, máz bolyp otyratyn elge qaıran qalamyn. Torǵaıdan keldim, Qordaıdan keldim degendi baýyrlar qoıý kerek. Men qazaqpyn, qazaq dalasynanmyn. Uly daladanmyn...».
Ábjan osylaı oılaıdy. Menińshe, durys oılaıdy. Qazekeńder keıde qazaqtyń ulan-baıtaq jerin jekemenshiktep bólip alyp jatady men ana jaqtanmyn, men myna jaqtanmyn dep. Juban aqynsha nege «Men qazaqpyn» demeske? Deıdi Ábekeń.
«Opasyzdyq degen qasıetti sóz. Sóz. Ataý. Ońdy-soldy qoldana berýge bolmaıdy. Opyraıǵa opasyzdyq dedim bir óleńimde. Ol solaı, ornyn toltyra almaısyń. Opyraıady da turady. Memleketke, halyqqa jasaǵan opasyzdyqty múldem keshirýge bolmaıdy. О́ziń sııaqty quldyń balasy esirip, saǵan shekesinen qarasa, túk kórmegendeı, eldiń nesibesin úıip-tógip úıine tasysa, úılestiktiń, tepe-teńdiktiń buzylǵany. Opasyzdyqtyń eń úlkeni – osy».
Kez kelgen aqynnyń birqaǵary bolady. Biz áńgimelep otyrǵan Ábjan Ábiltaı ondaıǵa da kende emes. Sypaıylap turyp-aq kóńilindegisin jetkizedi. Ábekeń bir jyldary Arqalyq qalalyq ákimdiginde til bóliminiń meńgerýshisi bolyp isteıdi. Shyǵarmashylyqpen aınalysatyn kisige sheneýnik bolý ońaı emes. Sondyqtan qaıtadan gazetke keteıin dese sol kezdegi qala ákimi qyzmetinen bosatpaıtyn kórinedi. Ákim qypshaqtyń torysyna, al Ábjan uzynyna jatady eken. Sodan bylaı dep bir shýmaq óleń jazypty:
«Qypshaqtyń uzyny ne, torysy ne?
Kókjaldyń kúshigi ne, bórisi ne?
Shiderlep ustaı bermeı jiber meni
О́zimniń ósken ortam – órisime».
Osy óleńnen soń ákim aqyndy túsinip, órisine jiberipti.
Ábekeń oblystyq «Torǵaı tańy» gazetinde uzaq jyldar qyzmet istedi, mádenıet bóliminiń meńgerýshisi boldy. Aqyndyǵy aıtarlyqtaı Ábjannyń jýrnalıstigi de eshkimnen kem túsken emes. Onyń sol jyldarda jazǵan «Imandymyz dep aıta alamyz ba?», «Oı qostym ortaq iske sep bolsyn dep», «Talonǵa tımeıdi, talanǵa tıedi», «Meshit munarasy qubylaǵa qaraıdy» dep atalatyn jáne basqa da ótkir tildi ári maǵynaly maqalalary kezinde oqyrmandar tarapynan óte jyly qabyldanǵan bolatyn.
Búginde Ábjan Ábiltaıdyń «Júrekjardy», «Dúnıejalǵan», «Júregimniń súzgisi» jáne basqa da jyr jınaqtary men «Jer basyp júrgen soń» degen atpen maqalalar men suhbattar kitaby jaryq kórdi. Ol óz shyǵarmashylyǵymen ǵana aınalysyp qoımaı aqyndyǵy men sheshendigi Qostanaı-Torǵaı óńirine keńinen málim bolǵan babasy Seıdahmettiń muralaryn da kópshiliktiń kózaıymyna aınaldyrdy. Bul jaǵynan alǵanda úndemeı júrip úıdeı is tyndyratynnyń naǵyz ózi.
Jalpy, aqynnyń jan dúnıesin, ishki sezimin, sonyń ishinde poezııaǵa degen kózqarasyn ózinen asyryp eshkim de aıtyp bere almaıdy. Sondyqtan jyr álemine erkin enip, bıikten kórine bilgen jáne áli de aıtary bar aqyn týraly osy bir maqalamyzdy Ábjannyń óz óleńinen shýmaqtar keltire otyryp tııanaqtaǵan jón sııaqty.
«О́ńmenimnen ótse-daǵy jel ókpek,
Sonyń bárin júrgenim joq elep kóp.
Keı kezderi ázil aıtam dostarǵa
О́leń degen ólgen soń da kerek dep.
Erkindiktiń erttep minip qur atyn,
Ulan edim órge qulash uratyn.
Darynsyzdar daýryqqanmen qanshama,
Orynymdy basa almapty-aý bir aqyn...
Kónermeıtin kózi edi dep kóneniń,
Jyrymdy oqyp, aqylǵa sap kór, elim.
О́zimdi aıtpan...
Boldy ógeılik kórmese
О́zegimdi jaryp shyqqan óleńim!».
Biz de adýyn aqyn Ábjan Ábiltaıdyń osy aıtqandaryna tolyqtaı qosylamyz jáne qazaq degen halqy aman turǵanda onyń óleńderiniń eshýaqytta ógeılik kórmeıtinine bek senemiz.
QOSTANAI
