– Aıturǵan, 1985 jyly siz basty rólde oınaǵan «Mergender» kınodramasy Odaq kóleminde anshlagpen ótti. «Mergenderden» keıin, 2015 jyly Álııa Moldaǵulovanyń týǵan jeri Aqtóbege kelip kettińiz.
– Iá, qazaqstandyqtardyń maǵan degen yqylasyn sezingende, boıymdy ystyq tolqyn qýalap ótedi: árbir ulttyń kóziniń qarashyǵyndaı kórer dara perzentteri bolady. Álııadaı batyr qyzynyń kınodaǵy beınesin qaıta jańǵyrtýǵa múmkindik bergen qazaq halqyna degen alǵysym sheksiz.
2013 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń Táýelsizdik kúni qarsańynda meni Astanaǵa shaqyryp, II dárejeli «Dostyq» ordenin taqqan týysqan halyqtyń osynshalyqty zor qurmetine rıza boldym. Sol kezdegi Qazaqstan Respýblıkasynyń Mádenıet jáne aqparat mınıstri Muhtar Qul-Muhammed myrza meni sahnaǵa shaqyryp jatyp: «Ol bizdiń Álııamyzdy keremet somdady!» dep, qazaq halqynyń mádenıetine kishkentaı ǵana úles qosqanym úshin maǵan alǵys bildirdi.
– Dinmuhamed Qonaev atamyz «Qasqyrdyń apanyn» kórgennen keıin Álııa rólin sizge oınasyn dep tapsyrma bergen eken.
– Iá, solaı bolǵany ras. Fılmdi kórgen Dinmuhamed Ahmetuly Qonaev burynǵy joldasym Bolot Shámshıevke qazaqtyń batyr qyzy Álııa týraly kıno túsirýdi usynady. Dımekeńniń «Qasqyrdyń apanyndaǵy» Ajardyń rólin somdaǵan aktrısa bizdiń Álııaǵa uqsaıdy» degen sózi sol kezde aıtylsa kerek. Qazaqtyń óz ishinde Álııany kim túsirgisi kelmeıdi, Álııa rólin kim somdaǵysy kelmeıdi deısiz. Artyq aýyz sózdiń shyǵaryn aldyn ala sezgen Bolot ýaqytynyń joqtyǵyn aıtyp, sypaıy qarsylyq bildiredi. Bul ýaqyt kınonyń ssenarııi daıyn, tek basty róldi somdaıtyn aktrısa tabylmaǵandyqtan, kıno túsirýdi bastap ketýi kesheýildep jatsa kerek. Sonymen, arada biraz ýaqyt ótkende, Bolot ekeýmiz elde júrgende Qazaqstannyń Ortalyq komıtetinen «kelip ketińizder» degen shaqyrtý aldyq. Qabyldaý bólmesinde otyrǵan kezde áskerı formada túsken sýretti kórip, qashan túskenimdi esime túsire almaı qaldym. Sýrettegi qasy-kózi qıylyp turǵan boıjetken aýmaǵan ózim. Tipti uqsastyqqa basqa emes, ózim de tańǵaldym.
Bilesiz be, meniń balalyq shaǵym keıipkerimniń balalyq shaǵyna uqsas. Ata-anam áskerı qyzmette bolǵandyqtan, men mektep-ınternattyń ne ekenin jáne onda tártiptiń qalaı saqtalatynyn bilemin. Maǵan «Mergender» fılmin túsirý kezinde tártip kómektesti, óıtkeni biz bir aı boıy Almatyda turdyq, sodan keıin uzaq ýaqyt túsirilim Belarýs elinde qysta, ashyq dalada, orman arasynda ótti. Bul aıtýǵa ǵana ońaı. Álııa – taǵdyrly, minezdi tulǵa! 18 jasqa tolyp úlgermegen boıjetken mergenderdi daıarlaıtyn arnaıy topqa qabyldanyp, az ǵana ýaqyt ishinde adaldyǵy, tabandylyǵymen daralandy, kózge tústi.
1985 jyldar – batyr qyzdyń kózin kórgenderdiń aramyzda júrgen kezi. Olardyń kózi barda kınonyń zańyna baǵynyp, tym ásirelep jiberý de múmkin emes. Dımekeńniń aldynan shyqqan soń Álııamen bir rotada bolǵan jaýyngerlerdi izdep, KSRO Qorǵanys mınıstrligine suraý salyp, Álııanyń serigi Nadejda Vetkınany taptym. Fılmde onyń rólin Marına Iаkovleva oınaıdy. Kombat Fedor Moıseevıchti Qorǵanys mınıstrligi arqyly izdep suraý salsaq, ol ózimizdiń Bishkek qalasynda, bizben bir aýdanda turatyn bolyp shyqty.
– Álııanyń ómirdegi bolmysynan alystap ketpeýińizge Fedor Moıseevıchtiń yqpaly bolǵany anyq. Degenmen, túsirilim kezinde Álııa obrazynyń sizge syr ashpaı, ishin bermeı qoıǵan kezderi boldy ma?
– Árıne Álııanyń «Baýyrlar, jaýyngerler, sońymnan erińder!» dep alǵa shyǵatyn kezi bar ǵoı. Jalpy, Álııanyń qysqa ǵumyrynda mundaı jaýapty kezeń úsh ret bolypty. Fedor Moıseevıchpen áńgimeden keıin Álııa obrazy maǵan jaqyndaı tústi.
Fedor Moıseevıchpen «Mergender» fılminiń keńesshisi boldy. Ol daıyndyq barysynda Álııanyń myltyqty qalaı ustaǵanyn, onyń basyn qalaı burǵanyn egjeı-tegjeıli aıtyp beretin. Ol ómirdegi Álııanyń óte názik ekenin, aıtqanynan qaıtpaıtyn qaısar minezdi ekenin, boıy menen bıigirek ekenin aıtyp otyratyn. Sońǵy demi úzilgenshe aralasyp turdyq, meni Aıturǵan demeı Lıechka deıtin. «Eki tamshy sııaqtysyńdar. Meniń Lıechkamnyń rýhy seniń júregińe kelip damyldaǵan shyǵar» deýden tanbaı ketti.
Qazaq halqynyń uly qyzy Álııanyń meniń beınemmen baılanystyrylǵanyna óte qýanyshtymyn. Meniń fotosýretim mereıtoıynda shyqqan kitapta ekenin bilemin, sonymen qatar Aqtóbedegi mýzeıinen de sýretterimdi kórdim. Degenmen, yrymshyl halyqpyz ǵoı. Uly Otan soǵysy sheıitterin eske alǵan sherýlerden ózimniń sýretimdi baıqap qalǵan kezde boıymda azdap qorqynysh sezimi paıda bolady.
– «Mergenderdiń» kóp bóligi –Belorýssııada túsirilgenin bilemiz. Fılmniń rejısseri, sol kezdegi jubaıyńyz Bolot Shámshıev túsirilý alańynda sizdi otqa da, sýǵa da salǵan desedi. Sol ras pa?
– Jalpy, Bolot meniń Álııa róline bekitilýime qarsy boldy. Artyq áńgimeden meni de, ózin de qorǵaǵysy keldi. Keıin kelisim berýden ózge jol qalmaǵasyn Álııany joǵary deńgeıde somdaýym úshin baryn saldy.
Belorýssııaǵa kelgen kezde biz kishkentaı balalarymyzben ofıserler úıine, qalǵan akterler bolsa joǵary sanatty qonaqúılerge jaıǵasty. Bolot osy sheshimi arqyly meniń rejısserdiń jubaıy retinde beriletin artyqshylyqtardy tyıyp tastap, maǵan artyǵyraq kóńil bólinip ketýine jol bermedi. Túsirilim bitken soń ózge ártister dúken aralap, dámhanalarǵa ketkende meniń «ekinshi aýysymym» – balalarymnyń kútimi bastalatyn. Keshki saǵat 9-dan keıin biz ornalasqan ofıserler úıinde jaryq sóndiriletin. Oǵan deıin balalardy jýyndyryp, kıimderin daıyndap, tamaqtaryn berip úlgirýim kerek. Al tańǵy 5-te kınoǵa túsirilim bastalady. Syrtta – 40 gradýs aıaz. Kıno ashyq alańda nemese orman ishinde túsirilgendikten, aýany jylytý úshin tehnıkanyń kómegin paıdalanatyn. Túsirilim barysynda 2 saǵattaı qar astynda jatqan kezim de boldy. Qıyndyqty jastyǵym, sosyn 18 jasynda qyrshynynan qıylǵan Álııaǵa degen mahabbatym jeńip shyqty dep oılaımyn.
– Keıin, bergi jyldary qazaq baýyrlar meni Álııanyń obrazynda qabyldaýyna qandaı jaǵdaı sebep boldy degen suraqqa jaýap izdegen shyǵarsyz...
– Keıde, sol suraqtyń jaýabyn áli kúnge deıin izdeımin. Daıyndyq barysynda Álııanyń ómirin, erlik jolyn kóp zerttedim, elge jazǵan hattaryn oqydym. Onyń jazǵan ár hatynyń ár jolyndaǵy jasyrynǵan sezimderdi izdedim, júrektiń súzgisinen ótkerdim. Álııanyń elge jazǵan árbir hatynan tanym kókjıegin, onyń qazaq eline degen mahabbatyn, onyń armandaryn kórdim. Kózin kórgen qarýlas joldastarynan Álııanyń kóp sózdi emes, ustamdy jáne alǵan betinen qaıtpaıtyn minezdi bolǵanyn, Álııanyń dál sol sátte basqa jolmen júre almaıtynyn túısindim. Bul – onyń taǵdyry.
Men Álııanyń qaǵazdaǵy ómirin zerttep qana qoımaı, sonyń keıpine túsip, kórkem fılmdegi «maıdan dalasyna» shyqtym. Álııa kıgendeı aýyr shekpenderdi, aýyr aıaqkıimderdi kıip, zil batpan qarýdy asynyp, qaqaǵan qysta, shilińgir shildede jer baýyrlap jatyp, «jaýmen soǵystym». Sol obrazda fılmge túskende tutas jan-júıemmen, sanammen Álııanyń rýhymen, Álııanyń obrazymen ómir súrgenim sonshalyqty, onyń beınesi júregimniń bir qaltarysyna qalyp qoıdy: Álııa men úshin jaı ǵana keıipker emes, soǵys jyldary qarý asynǵan kóp jaýyngerdiń biri de emes. «Álııanyń ómirbaıany bir atylǵan oq sııaqty qysqa» dep jazǵan bir avtordyń sózi meniń keıipkerimniń taǵdyryn týra sýrettegen sekildi. Ol óz otanyn, óz elin, óziniń týǵan-týystaryn sheksiz jaqsy kórgen, júregi názik, kóńili úmitke toly ádemi boıjetken edi, ol soǵysta júr ekenmin dep óziniń názik bolmysyn joǵaltqan joq, jany men arynyń tazalyǵyn saqtady.
Búginde úıimniń tórinde Álııanyń sýreti tur. Ony maǵan belgili qyrǵyz kınorejısseri Melıs Ýbýkeev syılady. Avtorynyń kim ekeni esimde joq. Qazaqstandyq «Kesh You» toby «Mergender» fılminiń kadrlaryn paıdalana otyryp, «Álııa» ánine beınebaıan túsirgenin alǵash ret Chehııada júrgenimde kórdim. Ánshiler meniń elektrondy poshtamdy taýyp alyp, klıpti joldapty. Beınebaıannan osydan otyz jylǵa jýyq ýaqyt buryn Álııanyń rólindegi ózimdi kórgende janaryma jas úıirildi. Fılmdi túsirý barysynda ózim ǵana biletin qıyndyqtar, saǵattap qar astynda jatqan sátterim eske tústi. Álııanyń obrazyna ený de, ol obrazdan shyǵý da áli kúnge deıin qıyn. Qazaq kórermenderi arasynda meni Álııanyń obrazynan shyǵarǵysy kelmeıtinderdiń kóp ekenin Qazaqstanǵa kelip-ketip júrgende baıqadym. Batyr qyzdyń obrazyna tym tereńdep enip ketkenimdi keıin túsindim.
– «Ystyqkóldiń alqyzyl qyzǵaldaqtary» sizdiń kınodaǵy debıýttik rólińiz bolypty. Jalpy, siz kıno álemine qalaı keldińiz?
– Kınoǵa kezdeısoq keldim. Bala kúndegi kınoǵa qatysty túsinigim aýyl klýbyndaǵy kıno deńgeıinen ári asqan joq. Ájem adýyndy kisi bolatyn, qyz balaǵa tán ádep etıkasyn ájemnen úırendim. Ár jeksenbi saıyn aýyldaǵy klýbqa jetelep alyp keletin. Túrli úıirmelerge apardy, qysqasy top jaryp shyǵýyma múmkindik beretin talanttyń jasyrynyp qalýyna, joǵalyp ketýine jol bermedi. Joǵary synypta oqyp júrgen kezde Frýnze (qazirgi Bishkek) men oqyp júrgen mektepte «Qyrǵyzfılmniń» rejısserleriniń kómekshisi keldi. Sol kezde josparda turǵan «Ystyqkóldiń alqyzyl qyzǵaldaqtary» kınosyna bota kózdi, qasy-kózi qıylǵan, qap qara, uzyn burymdy qyz bala kerek eken. Mektepte kórkemónerpazdar úıirmesiniń belsendi múshesi retinde, ustazdarym meni usyndy. Qyzyqtyń kókesi ata-anamnyń qarsylyǵynan bastaldy. Ashýǵa býlyqqan ákem alǵashqy kúnderi álgi rejısserlerdi úıdiń tabaldyryǵynan da attatqan joq. Aradaǵy uzaq áńgimeden soń ákeıdiń qabaǵyndaǵy seń sógildi, batasyn berdi. Bala kúnimde Shyǵys tilderi ınstıtýtyna oqýǵa túsýdi armandadym.
Anam ınjener-sáýletshi bolýymdy qalady. Biraq taǵdyrdyń jospary basqa bolyp shyqty. Taǵdyryńdy aldyn ala boljap, óziń belgilep alǵan sheńbermen júrý múmkin emes eken. Alǵashqy mahabbatym, ustazym Bolot Shámshıevpen kezdestim. Mahabbatyma da, ónerge de adal boldym.
Qazylar alqasynyń tóraǵasy Sergeı Bondarchýk Tbılısıdegi Búkilodaqtyq kınofestıvalda maǵan «Eń jaqsy debıýt úshin» syılyǵyn tapsyrǵan kezde: «Máńgilik kıno álemine qosh keldińizder!» degen bolatyn. Meniń kınodaǵy ómirim osylaı bastaldy. Sol kınodaǵy Qalycha arqyly men ózimdi oınadym. Meniń jastyǵymdy eskergen rejısserler kıno túsirý barysynda meniń minezime laıyqtap, ssenarııge ózgerister engizdi. Adal, ańǵal jáne elikteı ǵana qyzdyń árbir qımyly tabıǵı bolyp shyqty. Basqasha múmkin emes edi.
– Osyǵan deıin Bolot Shámshıevpen kezdesken kezde ortaq perzentterińiz Shyńǵys pen Súıeýtaı jaıly aıtqan edi. Balalaryńyz týraly aıtyńyzshy...
– Balalarym ákesi tárizdi kınonyń aınalasynda júretin shyǵar dep oılaıtynmyn. Kózin ashqan kúnnen bastap kınonyń asúıinde, kınofestıvaldarda júrdi. Tipti ulymyz ákesiniń «Qasqyrdyń apanynda» Samat pen Ajardyń uly Bekturdy ekrandady. Orta mektepti támamdap, qolyna attestat alǵan kúni basqa salany tańdaıtynyn aıtty. Al qyzymyz lıngvıstıka jaǵyna ketti. Qazirgi qyzmeti – halyqaralyq uıymdarda.
Balalarymnyń akterlik kásipti tańdamaǵanyna bir jaǵynan qýanamyn. Al men aktrısa bolý arqyly óz ómirimdi bos ótkizdim dep oılamaımyn.
– Árbir tulǵanyń juldyzdy sáti bolatynyn ǵylym joqqa shyǵarmaıdy. Juldyzdy sátińiz jarqyrap turǵan kezde shetelge kettińiz, bolmysyńyzǵa múldem jat ortaǵa tústińiz. Aıturǵan Temirova ózin ózi joǵaltyp alady dep qoryqqan joqsyz ba?
– Bul – taǵdyr. Taqyrypty tereńdetpeýińizdi ótinemin. Jańa ortaǵa beıimdelý úshin kóp ýaqyt kerek boldy. Balalarym men ákeleriniń arasynyń alystap ketýine jol bergen joqpyn. Balalarym ákesin Qudaıdyń jer betindegi kóleńkesindeı kórdi.
Qazirgi joldasymnyń kómegimen jańa ortaǵa beıimdelý kezeńi maǵan qıyn soqpady. Alǵashqy ýaqytta О́zbekstanda turdyq. Sodan soń Qyrǵyzstanǵa qaıtyp keldik. Sodan soń Chehııaǵa Brno qalasyna túpkilikti qonys aýdarýǵa sheshim qabyldadyq. Biraq bul týǵan el, týǵan jerden múldem shettep qaldy degendi bildirmeıdi. Jylyna bir ret jazǵy ýaqytty otbasymmen, nemerelerimmen birge Ystyqkóldiń jaǵasynda ótkeremin.
– Sizdiń kınodaǵy tájirıbeńiz baı. Bizdiń elde akterler tájirıbe jınaǵan soń kınoǵa qaraı aýysyp jatady. Kıno túsirý, rejıssýraǵa aýysý josparda joq pa?
– Akterdiń rejısserlikke aýysýy – qalypty qubylys. Akter rejısserlikti túsirý alańynda júrip úırenedi. Bul arman mende de bar. Biraq ózimdi rejısser emes, ssenarıst retinde synaǵym keledi. Qazir meniń qolymda úsh ssenarıı bar. Tipti ekrandaýǵa demeýshi de tabyldy. Aıtpaqshy, burynǵy jubaıym Bolot Shámshıevke bul týraly aıtqanmyn. Talabymdy qoldady. Aqyl-keńesin berdi. Qazir kınonyń ózi kommersııaǵa aınalyp ketti. Kınonyń dámin tunyǵynda tatqandyqtan, áz ónerdi kommersııaǵa aınaldyrýǵa dátim barar emes.
– Taǵdyrǵa senesiz be?
– Men ózim tabıǵatymnan optımıstpin. Qandaı jaǵdaı bolsyn, bári jaqsy bolatynyna, taǵdyrǵa, tipti meni qorshap, qorǵap júretin perishtelerdiń bar ekenine senemin. Taǵdyrdyń maǵan degen qabaǵy oń boldy, jolymdy jaqsy adamdarmen túıistirdi. Halyq jadynda qyrǵyz keremeti dáýirindegi fılmderdiń aktrısasy retinde qalǵym keledi.
– Qyrǵyz kınolaryna qatysqyńyz kele me?
– Sońǵy jyldary men úsh fılmde oınadym, onyń ishinde sheber Gennadıı Bazarovtyń eki fılmi: «Perishte kúni» jáne «Qaragyz». Sońǵysy, aıtpaqshy, Iаlta kınofestıvalinde Gran-prı aldy.
– HH ǵasyr basynda ómir súrgen Keńes kınosynyń juldyzy Tatıana Okýnevskaıa Gedda Gýblerdi oınaýdy armandaǵanyn aıtypty. Qazir shetelde, elden jyraq júrsiz. Tańdaýyńyzda qyrǵyz-qazaq tarıhynda ózindik orny bar Ana beınelerine oryn bar ma?
– Bilesiz be, jas kúnimnen maǵan osy suraq jıi qoıyldy. Erterekte Qasymaly Baıalınovtiń Ajaryn oınaǵym keletinin aıtatynmyn. Búginde bizdiń elde fılmder túsirilmeı jatqan kezde jáne akterler jumyssyz qalǵanda aspandaǵy aıǵa qol sozyp armandaı almaımyn.
Jaqynda Prezıdentterińiz Qasym-Jomart Toqaevtyń «Táýelsizdik bárinen qymbat» degen taqyryppen jarııalanǵan maqalasynda kórkem jáne derekti tarıhı týyndylarda memlekettilik jáne memleketshildik ıdeıasy árdaıym kórinis tabýy qajettigin aıtty. Osyǵan deıin Qazaq handyǵyna qatysty kınolardy qarap shyqtym.
Qazaqtyń kıno ındýstrııasy jańa jobalar bastap jatqanyn alysta júrsem de estip jatyrmyn. Máńgilikke jas bolyp kóringisi keletin, kosmetıkalyq otalardyń kómegimen jasyn jasyratyn aktrısalardyń qatarynan emespin. 18-30 jastaǵy jas qyzdar men kelinshekterdi oınaýǵa jasym ótip ketti. Biraq qazaq-qyrǵyz tarıhı janryndaǵy, qazirgi zamandaǵy orta jastaǵy ana nemese qazirgi zamanǵy áıel beınesin somdaýǵa qazirgi jasym da, symbatym da múmkindik beredi. Tarıhı janrdaǵy jańa jobalaryńyzda qazaq handarynyń senimdi serigine aınalǵan Analar beınesin somdaýǵa daıyn ekenimdi gazetterińiz arqyly kórermenderimdi qulaǵdar etip qoıǵym keledi.
Shyndyǵynda, kez kelgen aktrısa úlken ról oınaýdy, obraz jasaýdy, tulǵany beıneleýdi armandaıdy. Biraq men buryn oınaǵan rólderime ókinbeımin. Olardyń barlyǵy men úshin ózgelerden qymbat, tipti bári birdeı sátti bolmasa da, men olardy óte jaqsy kóremin.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Gúlbarshyn AITJANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
