Jıynnyń kún tártibindegi ózekti máseleniń biri – Túrkistanǵa túrki áleminiń rýhanı astanasy mártebesin berý boldy. Sammıtti moderator retinde asha otyryp, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev búkil túrki órkenıetin jańǵyrtý mindetteriniń aıryqsha mańyzdylyǵyn atap ótti. Bul rette Túrkistan qalasy túrki halyqtary úshin sımvoldyq mańyzǵa ıe. Sondyqtan atalǵan shahar búkil túrki álemi úshin ıntegrasııalanýdyń ıdeıalyq ortalyǵy bolýǵa tıis.
Buǵan deıin Tuńǵysh Prezıdentimizdiń bastamasymen Túrkistan qalasy jańa aımaqtyń oblys ortalyǵy retinde belgilengen bolatyn. Keıingi jyldary qalaǵa qomaqty qarajat bólindi. Sonyń nátıjesinde Túrkistan damýǵa qajet qýatty serpin aldy. Osylaısha, qalany tek mádenı ǵana emes, sonymen qatar, túrki ıntegrasııasynyń dıplomatııalyq astanasyna aınaldyrý úshin barlyq jaǵdaı aldyn-ala jasaldy.
Elimizdiń syrtqy saıasatyndaǵy túrkilik baǵyttyń mańyzdylyǵy birneshe faktormen baılanysty. Birinshiden, 2011 jyly qurylǵannan beri Keńestiń quramy keńeıdi. 2019 jyly О́zbekstan uıymnyń tolyqqandy múshesi retinde qabyldanyp, qurylymnyń áleýeti edáýir kúsheıdi. 2018 jyly Vengrııa uıymǵa baqylaýshy retinde qosyldy. Bul Keńeske basqa elderdiń, sonyń ishinde Eýropa elderiniń qyzyǵýshylyǵy artqanyn kórsetti.
Ekinshiden, keıingi jyldary memleketter arasyndaǵy yntymaqtastyq anaǵurlym pragmatıkalyq ári maǵynaly bola bastady. Eger túrki yntymaqtastyǵynyń alǵashqy kezeńderinde gýmanıtarlyq jáne mádenı baılanystardy damytýǵa basa mán berilse, Túrki Keńesi qurylǵan sátten bastap saýda-ekonomıkalyq, ınvestısııalyq baılanystardy tereńdetý, sondaı-aq transqurlyqtyq tranzıttik dálizderdi damytý máseleleri birinshi orynǵa shyqty.
Osylaısha, Keńeste saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqty, ınvestısııalyq ahýaldy jaqsartý, kásipkerlik pen týrızmdi damytý máselelerimen aınalysatyn tórt jumys toby bar. Túrki keńesiniń Iskerlik Keńesi men Túrki saýda-ónerkásip palatasy da quryldy. Sondaı-aq múshe memleketter 500 mıllıon dollardy quraıtyn kapıtaly bar Túrki ınvestısııalyq qoryn qurý máselesin talqylap jatyr.
Úshinshiden, pandemııadan keıingi kezeńde túrki keńistigi ekonomıkalyq ósýdiń mańyzdy núktesine aınalýy múmkin. Túrki elderiniń paıdalanylmaǵan úlken ekonomıkalyq áleýeti bar. Búginde Túrki keńesine múshe elderdiń jalpy naryǵy shamamen 150 mıllıon adamdy quraıdy. 2019 jyly Keńeske múshe elderdiń jalpy ishki ónimi 1,218 trln dollarǵa baǵalandy. Sonymen birge, TMYK elderi ósimdi ulǵaıtý úshin áleýetin saqtaıdy. Máselen, pandemııaǵa deıin Standard Chartered sarapshylary Túrkııa 2030 jyly álemdegi 5-shi iri ekonomıkaǵa aınalady dep boljaǵan bolatyn.
Tórtinshiden, ótken jyly Taýly Qarabaq aınalasyndaǵy oqıǵalardan keıin Megrı dálizin ashý keleshegi túrki elderiniń kólik baılanysyn odan ári nyǵaıtýǵa jáne Keńes keńistigin Eýrazııanyń mańyzdy tranzıttik habyna aınaldyrýǵa qýatty serpin beretini anyq.
Osylaısha, túrki ıntegrasııasy – baýyrlas halyqtar arasyndaǵy mádenı-gýmanıtarlyq jańǵyrý ǵana emes, sonymen qatar Qazaqstan úshin syrtqy ekonomıkalyq qyzmettiń perspektıvalyq baǵyty sanalady. Búginde Keńes elimizdiń belsendi ustanymynyń arqasynda óz damýynyń sheshýshi kezeńine ótti. О́zara is-qımyldyń oń dınamıkasyn saqtaı otyryp, Túrki keńesi Qazaqstan úshin mańyzdy syrtqy saıası aktıv bola alady.
Erlan MÁDIEV,
Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstıtýtynyń sarapshysy
