Don zıratynan topyraq buıyrǵan tulǵa

Qolymyzdaǵy Almaty qalasy ishki ister departamenti arhıviniń málimet­terine súıensek, Áshirbek Úsenov 1907 jyly Ońtústik Qazaqstan oblysy, Shym­kent qalasyna qarasty Qatynkópir eldi mekeninde dúnıege kelgen. «Aǵaǵa qarap ini óser» demekshi, belgili qoǵam qaırat­keri, jýrnalıst Seıilbektiń aǵalyq qam­qor­lyǵyna bólengen, óz mamandyǵyn sonyń arqasynda durys tańdaǵan Áshir­bek aldymen 1925-1929 jyldarda Syr­darııa okrýgtik Qazaq pedagogıkalyq tehnıkýmyn oıdaǵydaı bitirip, qazaq-ózbek mektepteriniń I sanatty muǵalimi biliktiligine ıe bolady. Bilimnen qýatty kúshtiń joqtyǵyn  túısingen balań jigit munymen toqtap qalmaı, 1929 jyl­dyń qyrkúıegi men 1932 jyldyń shil­desi aralyǵynda Almatydaǵy Qazaq peda­gogıkalyq ınstıtýtynyń til-ádebıet bó­liminde úzdikter qatarynda támamdap shyǵady.  Sondaı-aq  Á.Úsenovke berilgen kýálikte oǵan belgili bir aımaqta 3 jyl merzimde turaqty jumys atqarý mindet­teletindigi jazylǵan.

Osylaısha eńbekke erte aralasqan jas ta albyrt Áshirbek óziniń iskerligi men jaýapkershiliginiń arqasynda kózge tez iligip, qaı jumysta bolsyn aıtarlyqtaı ta­bysqa qol jetkizgen. 1931 jyly VII sha­­­qy­­rylymdaǵy Almaty qalalyq keńesi ju­mysshy komıtetiniń músheligine qabyl­danyp, qaladaǵy kez kelgen uıym men mekemege ruqsatsyz kirý quqyǵyn al­ǵan. Ol 1936 jyly 19 qańtarda KSRO Jazý­shylar Odaǵynyń múshesi bolyp qabyldanǵan (№875 kýálik).

Áshirbek keńestik kezeńdegi latyn álipbıine kóshý barysynda arnaıy oqýlyq daıyndap, aǵa býynnyń iltıpatyna ıe bolǵan. Osy oraıda biz qazirgi latyn álipbıine kóshý barysynda  Á.Úsenov syndy zııalylarymyzdyń oqýlyq da­ıyn­daýdaǵy tájirıbesin eleýsiz qal­dyr­maǵanymyz jón. О́ıtkeni olar latyn áripterin meılinshe yńǵaılap, jańashyl ádis-tásilderdi de keńinen qoldanyp otyr­ǵan. Aıtalyq,  T.Shonanov ta, Á.Úse­nov te jińishkelik belgisin Y dybysy ornyna qoldansa, Q dybysyn Q, S dybysyn Sh, R dybysyn R, J dybysyn I dybysy retinde belgilegendi qolaı kóripti.

Oqýlyqta ulttyq tól sózderimizge barynsha basymdyq bergen avtor «Sıyr», «Saǵat», «Úı», «Oqýda», «Jemis», «Gaýhar» sekildi tilge oralymdy ońaı mátin­der­men qatar, úlkenderdiń saıası saýatyn, óre-deńgeıin kóterýge de umtylyp, «Qarsaqpaı», «Balam Qyzyl ásker», «Ekpindi kolhozshylar sezi», «Parovoz», «Mektepte», «Uly eńbek», «Lenınnen úıreneıik», «Halyqtar dostyǵy» t.b sekildi keńestik kezeńde ózekti bolǵan saıa­sı taqyryptarǵa, mátinderge den qoıyp qana qoımaı, shaǵyn áńgime, óleń­derge de kóp oryn bergen. Ásirese, óz oqý­shy­larynyń bul oqýlyqty jatsyn­baýy úshin halqymyzdyń turmys-tirshi­ligine ábden sińisti bolǵan baıyrǵy tól sóz­derimizdi oryndy keltirip, halyqqa qara tanytýda utymdy paıdalana bilgen. Máselen, avtor qozy, dala, maqta, usta, balyq, qala, ken, jemis, oqýda, saıahat sekildi burynnan sińisti sózdermen birge jańa dáýirdegi poıyz, zaýyt uǵymdaryn da el sanasyna sińirýge kúsh salǵan. Sol sebepti de keńestik kezeńdegi latyn álipbıine kóshý eldi ındýstrııalandyrý men jańǵyrtýǵa ózindik úles qosyp, jańa álippe arqyly bilim sapasyn jańa bıikke kóterdi deýge bolatyn sııaqty. Olaı bolsa, Qazaqstan Oqý Halyq Komıssarıaty bekitken Á.Úsenov «Álippesiniń», bul eńbekti redaksııalaýǵa atsalysqan T.Berdenov, S.Úkenov, R.Momynovtardyń eseli eńbegi búgingi zertteýshiler tarapynan zerttep-zerdelenip, tıisinshe baǵalanýy kerek. Budan bólek, Áshirbektiń qalamynan týǵan 9-synypqa arnalǵan «Ádebıet hrestomatııasy» da kezinde Halyq komıssary T.Júrgenovtiń tarapynan joǵary baǵasyn alǵan.

Á.Úsenovtiń rýhanı murasyna keler bolsaq, ol «Oıly bala», «Eleýli batyr» sekildi shyǵarmalarymen aqyn, pýblısıst retinde belgili bolýmen birge, aýdar­ma salasynyń órkendeýine de belsene aralasyp, V.Vnýkovtyń «Soǵys bizge qorqynyshty ma?», S.Iýshkovtyń «Joryqta» jáne «Jaıaý áskerlerdiń tynyǵýy men saqtanýy», S.Sterlınniń «Soǵys kezindegi Qyzyl Armııaǵa halyq nemen járdem etedi?» shyǵarmalaryn jáne basqa kitaptardy qazaqsha sóıletti. Aǵartýshy-pedagog retinde baspasózben tyǵyz baılanys jasap, «Aýyl muǵalimi» jýrnalynda oqý-tárbıe isine arnalǵan «Kórkem ádebıet sabaǵynyń túrleri», «Kórkem ádebıet sabaǵyna daıarlyq», «Kóbeev ómiri men jazýshylyq qyzmeti», «Mazmundama jaz­dyrý», t.b. maqalalaryn, «Qazaq ádebıeti» basylymynda  ««Mek­tepke sapaly oqý quraly kerek», «Oqý­shylarymyz ádebıetti súıip oqıtyn bolsyn!» sekildi synı materıaldaryn ja­ryqqa shyǵardy.

Ol 1925 jyldyń shildesinde Tash­kentten Shymkentke kóship kelgen sol kezdegi eń beldi basylym – «Aq jol» gazetiniń redaksııasynda óz aǵasy
S.Úse­nov, sondaı-aq B.Moldalıev,
T.Otar­baev, Á.Baıjasarov, J.Bar­qıev, jas tilshiler T.Raıymbekov, I.Yrys­metov, Á.Súleımenov syndy­ qalam­ger­lermen birge óńirdiń qoǵamdyq-saıası ómirine ózinshe ún qosyp, jýrnalıstıkanyń qyr-syryn tanydy, qalamy ushtala tústi. Al «Aq joldyń» eń sońǵy nómiri 1926 jyldyń 30 naýryzynda shyqqanyn nazarǵa alar bolsaq, Á.Úsenov kósemsózderiniń áli de bolsa arhıv qoı­malarynda shań basyp jatqandyǵy kúmán týdyrmaıdy. Sondyqtan da bul baǵytta da izdeniske baryp,  qalamger týyn­dylaryn  elge tanytýymyz kerek-aq.

Arhıv qujattaryna qaraǵanda, Áshir­bek Úsenov 1934 jylǵa deıin áskerı qyz­metten ýaqytsha bosatylǵanǵa uq­saıdy. Áskerı bıletinde onyń 1936 jy­ly 26 sáýirde Almaty qalasyndaǵy Pýsh­kın kóshesiniń 45-úıiniń turǵyny retinde tirkelgendigi jazylǵan. Keıin ol «Keńestik-totalıtarlyq júıege qarsylyq jasap, Qazaq KSR-niń terrıtorııasynda ulttyq-terrorıstik, dıversııalyq-zııankestik uıymnyń belsendi múshesi retinde 1935 jyldan beri úzdiksiz antı­keńestik áreketterge bardy. T.Júr­genov, I.Qabylov, T.Berdenov, I.Jansúgirov, D.Isqaqov,
Z.Seıithanov, Á.Qońyratbaevtarmen birge Keńes ókimetine qarsy zııankestik jasady» degen jalǵan aıyppen abaqtyǵa jabylǵan. Al 1938 jyly 8 naýryzda KSRO Joǵarǵy Soty Áskerı kollegııasynyń hatshysy Batnerdiń úkimimen alǵashynda 10 jylǵa sottalyp, oǵan qosa 5 jylǵa barlyq saıa­sı quqyqtarynan aıyrylyp, dúnıe-múlki tárkilense, nebári 8 aıda bul úkim ózgertilip, 1938 jyldyń 11 qarashasynda atý jazasyna kesilgen.

Áshirbektiń ne sebepti Almatydan Más­keýge tergeýge jetkizilgeni áli de túsi­niksiz. Bul rette onyń tutqyndalǵanǵa deıin Almatyda  QazKSR Halyq-aǵartý komıssarıatynda ádistemelik sektor basshysynyń orynbasary qyzmetin atqarǵanyn aıta ketý kerek. Sonymen qatar Almatydaǵy №12 mektepte muǵa­lim­dik qyzmette de bolǵan. Qamaýǵa alyn­ǵanda, 1938 jyly 9 naýryzda toltyrylǵan anketada onyń qaladaǵy Proletar kó­shesi 29/31-úıde turǵandyǵy, jubaıy H.Úsenovanyń – 24 jasta, perzentteri – Rabıǵanyń 6 jasta, Rahıma – 5 jasta, Ázimniń 3 jasta, kenjesi Syrymnyń
1 jasta ekendigi jazylǵan.

Á.Úsenovtiń ekinshi qyzy Rahımanyń jubaıy kezinde Almaty qalasyndaǵy MQK-de polkovnık sheninde qyzmet at­qarǵan. Alaıda óziniń qaıyn atasy týraly arhıv qujattaryn qaraı almaǵany qaıran qaldyrady. Shamasy, onyń  ákim­shil-ámirshil keńestik senzýranyń qa­tal súzgisine iligip qalýdan saqtanyp, qyz­mettik múmkindigin paıdalanýǵa júregi daýalamaǵan bolsa kerek.

Á.Úsenov 1960 jyly 20 qyrkúıekte KSRO Joǵarǵy Soty Áskerı kolle­gııa­synyń sheshimimen tolyq aqtaldy.

 Jazýshylyǵymen, aqyndyǵymen jas ta bolsa jurtyna erte tanylǵan Áshir­bek Úsenov Máskeýdegi Don zıratyna jer­lengen. Onyń sol zıratqa qoıylǵan Álıhan Bókeıhanov, Nyǵmet Nurmaqov bas­taǵan Alash arystarynyń alǵashqy legimen birge atylǵandyǵy anyq. «1935-1953 jyldar aralyǵynda atylǵandar» kitabyna zer salsańyz, «Kazahskaıa SSR» degen qupııa taraýdaǵy 2-kategorııaǵa engen arystarymyzdyń arasynda Áshirbek Úsenovtiń de aty-jóni tur. Naqtyraq aıtqanda, osynaý tizimdegi I. Amandyqov, I.Baımenov, A.Bekbaev, A.Kýchmar,
B.Djým­baev, A.Mergenbaev, S.Oporın, A.Reshnıkov, L.Rozenberg, V.Sedov,
F.Chen­sovtarmen birge saıası qýǵyn-súrgin qurbanyna aınalǵan Á.Úsenov 14-shi bolyp tizimge ilinipti.

Á.Úsenovtiń qasiretti taǵdyry saıası qýǵyn-súrgin mashınasynyń jan tańda­maǵandyǵyn, jalaǵa qurylǵan isterdiń bolshevıktik bılikke shyn berilgenderdi de sharpyǵanyn kórsetedi.

Seıdehan ÁLIBEK,

tarıh ǵylymdarynyń doktory

ShYMKENT